“QATTI QINALIP, QAPALANIP JÜRMİZ”

Sosnovka auılı Kamçatka tübeginiñ oñtüstik-şığısındağı Elizovskiy audanında ornalasqan. Sosnovkadan altı şaqırım jerde, aşıq aspan astında “Pimçah” muzeyi bar. Tübektiñ bayırğı halqı – itelmender Ostraya tauı mañın kieli jer sanaydı.

- Biliktiñ qarım-qatınası tañ qaldıradı. Mwnday dünieni alğaş biz jasağanbız. Muzeydi 1998 jılı sala bastadıq, 2000 jıldardıñ basında aşıldı. Bärin özimiz istedik, eşkim kömektesken joq. Itelmender qauımı birlesip patşa däuirindegidey auıl twrğızdıq. Endi sonıñ bärin talqandasa öte ökinişti bolmaq, – deydi itelmender qauımınıñ basşısı Vera Koveynik.

“Pimçah” sözi “ot” degen mağına beredi. Belsendiler Kamçatkanı zertteuşi Stepan Kraşennikovtıñ jwmısı boyınşa ortağasırlıq itelmen auılın qalpına keltirgen. Auıldan itelmenderdiñ dästürli qwrılıstarın köruge boladı, mısalı, ağaştan jasalğan kürke tärizdi itelmenderdiñ jazğı twrağı bar, onı öz tilderinde “balagan” nemese “barbor” dep ataydı. Itelmender qısta böreneden soğılğan jer üylerde twrğan. Muzey-auılda ot jağatın orın men Soltüstik Kamçatkanıñ ejelgi qwdaylarınıñ pwttarı twrğan totemdik töbeşik bar.

Koveynik pen onıñ qauımı soñğı jiırma jıldan beri jergilikti bilikten jalğa alıp kelgen bwl jerde köptegen etnikalıq ekskursiyalar men balalardıñ gastronomiyalıq festival'deri ötedi.

Jıl sayın qırküyekte “Pimçahta” kamçadaldardıñ bastı etnikalıq meyramı – “Alhalalalay” dep atalatın egin merekesin toylaydı. “Pimçahta” bwl meyram 20 jıldan beri toylanıp keledi. Qauım men kelgen qonaqtar aulağan balığı men añşılıqta qanjığasın maylağanı üşin qwdaylarğa alğıs aytadı.

Muzeyde aulanğan balıqtı, teñiz añdarın öñdeuge baylanıstı bayqaular, halıq änderi men öner türlerinen dästürli jarıstar ötedi. Mereke etnikalıq bi marafonımen ayaqtaladı. 2016 jılı marafon 16 sağat 35 minutqa sozılıp, rekordtıq körsetkişke jetken. Ol kezde merekege 5 mıñğa juıq qonaq keldi, Sibir men Qiır Şığıstan 300-den astam önerpaz qatıstı.

Birneşe kün bwrın ölke äkimşiligi şeneunikteri jerdi jalğa alu merzimi bitkenin habarlap, qauımğa jer telimin bosatu kerektigin eskertken.

- Osı jıldar boyı balalarğa arnap meyram wyımdastırdım, biznes jasağan joqpın, mädenietke üles qostım. Jalğa alu merzimi bitkende onı qayta sozbaytındarına sene almadıq. Zañ özgerdi dey me… Bir aptadan beri eleñdep otırmız. Qwrılıs köp salınıp jatır. Şeneunik äyeldiñ aytuınşa, äkimşiliktegi bireu demalıstan şıqqan bette jerdi ötkizuimiz kerek eken. Jerdi ötkizgen soñ bärin traktormen tegisteu kerek. Öz jeri men özeninde otırıp, köz jasın bwlağan aborigenniñ keypin kidik. Qazir qattı qinalıp, qapalanıp jürmiz, – deydi Vera Koveynik.

Jaqında “Pimçahqa” Şveycariyadan qonaqtar keledi dep josparlanğan edi, endi olardıñ saparı belgisiz jağdayda qaldı. Vera Koveynik Kamçatka ölşemimen alğanda şağın sanalatın 1,7 gektar jer teliminiñ bilikke nelikten qajet bola qalğanın tüsinbeydi. Qajet bolsa ol sotqa jüginuge äzir.

- Bizge osı jerdi berse deymiz. Biraq ol äzirge arman ğana, öziñiz körgendey, jalğa alıp otırmız. Onı är bes-on jıl sayın jaldau merzimin wzartuğa tura keledi. Muzeydi bekerden beker dalada, aşıq aspan astında jasağan joqpız, onıñ bäri ruhani qajettilik. Jwrttıñ bäri biznespen aynalısa bermeydi ğoy! Bizge adamdar ruhani azıq izdep: jeldiñ sıbdırın, özenniñ sıldırın tıñdauğa keledi. Kürektep aqşa tabudı ğana oylay bermey, osınday närsege de köñil bölu kerek qoy! – deydi Koveynik.

Aşıq aspan astındağı muzeydi rasımen de biznes közi dep atau qiın. “Pimçah” – qoğamdıq wyım, jıl boyı jürgizetin ekskursiyadan payda tabadı, şolu ekskursiyası – 500 rubl', tolıq tanısu – 1000 rubl'. 12 jasqa deyingi balalar tegin kiredi. Muzeyge eriktilerdi şaqıradı, olar şaruaşılıqqa kömektesip, birşama uaqıt osı auılda twradı, ekskursiyağa qatısadı. Sosnovkağa jetu qiın emes, auıl Petropavlovsk-Kamçatskiyden kölikpen jürgende 40 minuttıq jerde ornalasqan.

Osı aptada itelmender ölke äkimşiligimen kezdespekşi. Şeneunikter “mäseleni şeşuge” uäde berdi, biraq Vera Koveynik olardıñ sözine ilana qoymaydı.

- Bilik ökilderinen ne kütu kerektigin bilmeymin. Qalay bwltarar eken, köremiz. Gubernator bwl jayında eşteñe bilmeydi. Jalğa alu aqşasın töleytin uaqıt kelgende dereu qağaz jiberedi. Al qazir ünsiz qalıp, äbden taqağan kezde ğana aytıp otır. “Aukcionğa qatısqan joqsıñdar, sondıqtan jalğa alu merzimi ayaqtaldı” dep qağaz jiberipti. Biz aukcionnan eşqaşan wta almaymız, sebebi biznesmen emespiz. Demek, öz jerimizdi satıp aluımız kerek eken, – deydi Vera Koveynik.​“BİZDİ ADAM QWRLI KÖRMEYDİ”

Itelmender Kamçatka men Magadan oblısı aumağın mekendeydi. Halıqtıñ negizgi twrğın mekeni – Tigil'skiy audanındağı Kovran auılı, bwl jerde mobil'di baylanıs joq, mwnda twratın 200 şaqtı adam balıq aulap, añşılıqpen aynalısadı. Kovranğa tikwşaq nemese jol talğamaytın kölikpen jetuge boladı.

- Qazir itelmenderdiñ sanı öte az. Soñğı sanaq boyınşa şamamen 3000-ğa juıq, qazir odan da azayğan bolar. Olar tilderin saqtap, damıtqısı keledi. Biraq arnayı memlekettik bağdarlama joq, öz betterimen jantalasıp jür. Memleketten qarjı bölinui kerek. Bwrın sovet kezeñinde koryaktar da, itelmender de, evender de balabaqşadan bastap ana tilderin oqitın. Oqu mekemelerinde osı tilderdi oqıtatın mwğalimderge sağat böletin. Qazir mektepterde aptasına bir sağat qana böledi, mwğalim jartı mölşerlememen isteydi. Bwl neni bildiredi? Mektepte til oqıtılmaydı. Memlekettiñ qoldauı bolmasa, bäri beker, – deydi ölkeniñ zañ şığaru jiınınıñ deputatı Tat'yana Romanova.

Soltüstik Kamçatka ölkesiniñ bayırğı jäne sanı az halıqtarınıñ birlestigin basqaratın Tat'yana Romanovanıñ aytuınşa, evender, çukçalar, aleutter men kamçadaldar da itelmender tärizdi qiındıqtı bastan ötkerip jatır: halıqtıñ sanı azayğan, mädenietti saqtauğa entuziasttar ğana ıqpal etedi. Tübektiñ soltüstik böliginde birligin bwzbay twrıp jatqan koryaktardıñ sanı birkelki bolıp twr.

- Olar alıs tükpirde twradı, sondıqtan öz ortalarınan alşaqtamaydı. Al “Pimçah” – Kamçatkanıñ betke wstar ornı. Qazir bwl etnikalıq ülken meyramdar ötetin jalğız orın. Bwdan basqa eşteñe qalmadı. Bayırğı halıqtar men twrğındar eleusiz qaldı. Eger “Pimçahtı” tartıp alsa – ülken qatelik bolmaq. Öz jerimizde ögey bolıp twrmız. Qalasa, tartıp aladı, – deydi Tat'yana Romanova.

Resmi derek boyınşa, Kamçatkada 10 etnikalıq auıl bar, olar negizinen otbasılıq turistik saparlarğa arnalğan. 2018 jılı Elizovskiy audanında “Hal'ç” attı şanağa jegetin itterdi ösiretin orın (pitomnik) aşılğan.

- It ösirudi qalpına keltiru maqsatında aşılğan ortalıq bar. Sosın “Pimçah” qaldı. Biraq bayırğı twrğındarğa jer alu öte qiın. Mısalı, Oleg Zaporockiy (itelmender associaciyasınıñ törağası – Azattıq) itelmender dästürine say meyram ötkizu üşin jer räsimdeuge tırıstı. Biraq qanşa tırıssa da bolmay jatır. Jerdi twtastay bere salatınday isteuge bola ma? Kim bere qoysın? Tipti aytqım kelmeydi, öte ayanıştı jayt.

Tat'yana Romanova “Pimçahtı” qaldıru üşin qoldan kelgenşe ayanbaytının aytadı.

- Bwl mäseleni şeşe alamız dep oylaymın. Özim bwl turalı jwma küni keşke ğana bildim. Ärine, jağımsız jağday… Şeneunikter qalay bolsa solay, döreki, enjar äreket jasağanda osılay boladı. “Ketiñder” degen ne söz? Onday şeneunikterdiñ özderin quu kerek. Halıq üşin jwmıs istep, sol üşin jalaqı alıp otırsıñdar. Olay bolsa, adamdarmen dwrıstap jwmıs isteñder. Olar “jerdi bosatıñdar, ol endi senderge tiesili emes” deydi. Bwğan qalay tözuge boladı?

“Sibir'.Realiy” saytınıñ tilşisi Igor' Çigarskihtiñ materialı orısşadan audarıldı.