Қазақ патриот құрылысшысы

Qazaq patriot qwrılısşısı

| Aug 18, 2019

11 tamız küni, bwrınğı Keñes Odağınıñ aumağında
qwrılısşılardıñ käsibi merekesi atap ötildi. Eriksiz, meniñ dosım
Aleksandr Vladimiroviç Ryazanovtı (1958-2009) eske aldım. Iä, biılğı
tamızdıñ basında Odessa qalasına qısqa sapar şektim. Osı aymaqta ömir
süretin Alekeñniñ tuısqandarımen qauıştım: böle ağası Aleksandr
Brailov, böle qarındası Oksana Poznyak, böle inisi Andrey Barbakar. Odessa
aymağınıñ qwramasındağı Izmail qalasında twratın onıñ dosı, jurnalis
Aleksandr Obodovskiymen söylestim. Zımırap ötetin uaqıttıñ qarqını
sonşama: biıl A.V. Ryazanovtıñ mezgilsiz qazasına darday on jıl toldı.
Qayran Aleksandr Vladimiroviç äygili amerikandıq estradalıq änşi
Maykl Djeksondey (1958-2009) jarqırağan jwldızday ötti. Elimizdiñ
qwrılıs salasında Alekeñ de birtuar jwldız emey nemene?
Alayda, keñ-baytaq memleketimizde küni bügingi deyin onıñ qwrmetine
birde-bir köşe, alañ, dañğıl atalmadı. Eşqanday eskertkiş twrğızılmadı.
Qwrılıs mamandığın jetik meñgeretin oquşılarğa Ryazanovtıñ sıylığı
älde stipendiyası berilmeydi. Ärine, onıñ dos-jarandarı mümkindiginşe
Alekeñniñ jetistikterin qwrmetteydi. Mısalı, onıñ atındağı «Nömir 25-şi
köpir salatın jasağı» aşılğan. Biraq, bwnday twlğanıñ Qazaqstan üşin
jasalğan eñbegi memlekettik deñgeyde tanıluı kerek. Ol basqarğan
Qapşağaydağı «Transstroymost» kompaniyası bwrınğı Keñes Odağınıñ
aumağında eñ iri köpir salatın firmalarınıñ biri boldı.
«Transstroymost» kompaniyasında altı mıñ astam jwmısşılar men
injenerler istedi. Qazaqstan tügil, Reseydiñ özinde osı firma birneşe iri
josparların orındadı. Özderiñiz bilesizder, soltüstik körşimizdiñ
qwrılıs narığında qanday qatañ bäsekelestik barşılıq! Sonıñ özinde,
Saşa ağay mwnay nemese biday sekildi tez ötetin şikizat bwyımımen emes,
qwrılıstıñ eñ kürdeli salası – köpir salu önerkäsibi – arqılı Reseydiñ
narığında nıq ornıñ bastı. Onıñ batıl ömir wstanımı kürdeli sayasi
mäselelerdi de qamtitın. Tele swhbattarınıñ birinde Aleksandr
Vladimiroviç bılay dedi: «Qazaqstan älemdegi eñ damığan memleketterdiñ
alğaşqı bestigine kirui tiis!» Ne degen asıl, jwldızdarğa qaray jeteleytin
mwrat!
Alekeñ auılşaruaşılıq batırı Nwrmolda Aldabergenovtey
elimizdiñ nağız eñbek eri bolğan edi. Bälkim, marksizm-leninizm ilimindegi
«tarihtağı twlğa mañızdılığı» («rol' liçnosti v istorii») wğımınan
habardarsız. A.V. Ryazanovtıñ mezgilsiz ajalınan keyin köp wzamay tabıstı
«Transstroymost» qirap, bankrottıqqa wşıradı. Nwrekeñniñ de dünieden

2
ötkeninen soñ, onıñ wyımdastıruşılıq darınınıñ arqasında güldengen
Mwqırı auılı eki-üş jıldan keyin qaytadan artta qaldı. Aytpaqşı,
Alekeñniñ mezgilsiz ajalı onıñ asa qarqındı eñbekqorlığınıñ saldarı
bolsa kerek. İri bastıq bola twra, pälen qwrılıs ornında şwñqırdıñ
qazıluın da keyde baqıladı eñbek batırımız! Sonşama mwqiyattı jetekşi
bolğan Aleksandr Vladimiroviç! Çernobıl' apatınıñ qwtqaru-qalpına
keltiru jwmıstarına qatıstı jigerli Alekeñ, alpauıt eldiñ aldında
azamattıq borışın orındap.
Sonımen qatar, Aleksandr Vladimiroviç keremet dostıq qasietterin
iesi bolğan. Mısalı, 2009 jıldıñ qañtar ayında ötken onıñ 50-jıldıq
mereytoyınıñ qwrmetti qonaqtarınıñ arasında Qazaqstan
Respublikasınıñ bwrınğı qwrılıs ministri Asqar Altınbekwlı
Qwlıbaev pen Jambıl aymağı Merke audanınıñ sol kezdegi äkimi Bolat
Qanatbaywlı Rısmendiev közge tüsti. Mereytoylıq fotosuretimde qos
birdey memlekettik qayratkerler qatarlasıp twr. Artqı qabırğada
beynelengen köpir – «Transstroymost»-tıñ belgisi. Gülşoqtıñ tasasında
twrğan mwrttı er azamat – osetin halqınıñ balası, A.V. Ryazanovtıñ
orınbasarı Timur Vil'gel'moviç Nakusov. Alekeñniñ basqa dosı, Astana
qalasınıñ sol kezdegi äkimi Asqar Wzaqbaywlı Mamin, mereytoydıñ özine
qatıspasa da, merekelik şara ötkiziletin almatılıq «Ankara» qonaq üyine
kelip, A.V. Ryazanovtı jeke türde qwttıqtadı. Alekeñniñ mereytoyında
asaba retinde belgili tele jürgizuşisi Valdis Pel'ş bolsa, onıñ mädeni
bağdarlamasına Nwrlan Abdullin, «Dos Mwqasan» tobı, Jämila
Serkebaeva, YUriy Loza, «Verası» tobı jäne basqa öner qayratkerleri
qatısqan.
Ülken kapitalist bolsa da, Aleksandr Vladimiroviç tuğan eline
qolınan kelgenşe kömektesti: Merke eldi mekeninde oqığan mektebin kürdeli
jöndeuden ötkizip, köpir saldı. Jasıratını joq, özge wlttıñ
jetekşileriniñ köbisi qazekeñderdi tehnikalıq mamandıqtarğa jolatpauğa
tırısadı. Öz kezeginde, Alekeñ köptegen qazaqtardı tiimdi jwmıs
orındarımen qamtamasız etti. «Transstroymost» keñsesinde kabinet
esikteri ataularınıñ bäri derlik qazaqşa jazılğan edi. A.V. Ryazanovtıñ
ülken balası Valentin de (1981-2008) otan süygiş azamat boldı. Wlttıq
qauipsizdik komitetiniñ Akademiyasına tüskende, Vakeñ bükil talapkerlerdiñ
arasında eñ joğarı wpay jinadı! Alekeñ otanımızdıñ baspager men
baspasöz salasına eleuli üles qosqan jan edi. Onıñ «Mı soedinyaem
berega…» kitabı ağılşın men qazaq tilderine audarılğan, twsaukeseri QR
Wlttıq kitaphanasında ötti. Jetisu öñiriniñ tilşilerine birneşe sübeli
tapsırıstarın berdi qayran köpir saluşısı. Qapşağaydağı basketbol
qwrama komandasına demeuşilik jasadı.

Daniyar NAURIZ

Ukraina

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Si Czin'pinniñ qıtay äskeri basşılığın “tazalauı” neni bildiredi?

kerey.kz

Rid STENDIŞ Resey prezidenti Vladimir Putin (oñ jaqta) elge saparmen kelgen qıtay generalı Çjan YUsyamen qol alısıp twr. 2017 jıl. Ötken aptanıñ ayağında Qıtaydıñ Ortalıq äskeri komissiyası törağasınıñ orınbasarı qızmetinen äri Qıtay kommunistik partiyası sayasi byurosınıñ müşeliginen bosatıldı. Äskeri basşılıqtağı mwnday joğarı şendi twlğanıñ ornınan alınuı Pekinniñ Tayvan'ğa qatıstı josparına, AQŞ-pen bäsekesine jäne aymaqtağı twraqtı oyınşı retindegi röline qatıstı birqatar swraq tuğızıp otır. 24 qañtar küni Pekin qızmetten bosatılğan general Çjan YUsya (Qıtay basşısı Si Czin'pinniñ köp jıldan bergi senimdi serigi bolğan) tergeuge alındı dep habarladı. Tosın şeşimnen keyin Si Czin'pin äskeri basşılıq şıñında jalğız özi qaldı. Qıtaydı zertteuşi sarapşılar mwnıñ bilik sabaqtastığına eleuli saldarı boladı deydi. Al Pekinniñ seriktesteri
Tridon Mk2 zenittik qondırğı

kerey.kz

Şveciya men Daniya Ukrainağa arnap britan-şved öndirisindegi zamanaui Tridon Mk2 zenittik qondırğıların satıp aluğa birigip kiristi. Keşen äsirese jaqın qaşıqtıqta wşatın irandıq «Şahed» drondarına qarsı eñ tiimdi qarudıñ biri. Qazirgi uaqıtta Tridon Mk2 öz klasındağı eñ ozıq äue şabuılına qarsı jüye sanaladı. Tridon Mk2 zenittik qondırğısınıñ bastı erekşeligi atıs qarqını. Ol minutına 300 oqqa deyin jaudıra aladı. Osılayşa äue keñistigine enetin şağın drondardıñ közin jıldam äri däl joyuğa mümkindik tuadı. Tağı bir artıqşılığı atılatın 40-mm snaryadtardıñ qwnı nebäri 27 dollardı qwraydı. Ekonomikalıq twrğıdan tiimdi ekenin däleldeydi. Qaru-jaraq salasındağı mamandar Ukrainadağı äskeri qaqtığıstardı eskere otırıp, arzan äri tiimdi äue qorğanısı qaruına swranıs joğarı ekenin aytadı. Tridon Mk2 jüyesinde qoldanılatın arnayı britandıq
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,