Abaydıñ Mäşhür Jüsipke qoyğan swrağı
kerey.kz
Tobıqtınıñ eline saparlap şıqqan Mäşhür Jüsip birer kisimen aqınnıñ üyine kirip kelgende Abay oğan äldeneşe tosın saual qoyıp:
- Aqımaq basqa adırayıp köz bitedi, dualı auızğa sıldırlağan söz bitedi. Kelbetsiz emes ekensiñ. Aytşı, qwday qayda? Jwmaq pen tozaq qayda? – depti.
Sonda Mäşhür irkilmesten:
- Abaydıñ qwdayı qayda ekenin bilmeymin. Meniñ qwdayım, mine, jüregimde twr. Jwmaq pen tozaq ärkimniñ öz üyinde, qatınıñ aqıldı bolsa – jwmaq, aqımaq bolsa – tozaq, – degen eken.
Abay sonda: «Mäşhürim, dese degendey ekensiñ, törge şıq» – dep qwrmet körsetipti.
***
Aq neke
Wrpaq! Perzent! Jan bitkenniñ kökiregin äp-sätte izgi sezimge, maqtanışqa, quanışqa toltıratın qayran jalğız auız qasietti söz! Seniñ atıñ da, zatıñ da mäñgilik. Babalarıñ, atalarıñ, äkeleriñ äspettegen, sen de küni-tüni oyıñnan şığara almaytın qasterli wğım. Qay däuirde de adam özinen bwrın seni oylağan keler wrpaq!
Biz – qazaq büginde öz wrpağınıñ qamın bwrınğıdan san ese artıq oylauğa tiis kezeñde twrmız. Qazaqstan täuelsiz el boldı. Birneşe ğasırdan beri twñğış ret öz mwñın özi mwñdauğa, öz joğın özi joqtauğa tarihi mümkindik aldı. Sol oylauğa, joqtauğa, küytteuge tiisti wlttıq, halıqtıq mindetimizdiñ eñ bastısı – täuelsiz eldiñ bolaşaq azamatın qalıptastırıp – ösiru.
Bala – ata-ana qolındağı Alla tağalanıñ bergen amanatı. Amanatqa qiyanat jasamayıq,
dwrıs tärbie bereyik.
Mekke menen Mädina joldıñ wşı,
Alıs sapar deydi ğoy barğan kisi.
Ata menen Anañdı qwrmetteseñ,
Mekke bolıp tabılar üydiñ işi.
(Şal Qwlekewlı)
Alla tağala payğambarlar arqılı habar jibergen: «Tuğan äke-şeşeñ – jer betindegi qwdayıñ. Äke-şeşeñdi quantsañ men de quanamın. Renjitseñ, men de renjimin. Meniñ qanday ekenimdi äke-şeşeñniñ qas-qabağına qarap bilesiñ». «Äke-şeşemiz qaytıs bolğan jağdayda qalay bilemiz». «Onda äke-şeşeñniñ ornında bauırlarıñ, tuğan-tuıstarıñ, qala berdi halıq boladı, solarğa adal qızmet et. Solar qalay bağalasa, meniñ de solay bağalağanım».
Bwl äñgimede qanşa danalıq jatır. Alla tağala süyispenşiligine bölenudiñ birden-bir közi ata-ananıñ alğısın aluda eken. Bauırlarına, tuğan-tuıstarına, halqına qızmet etudiñ odan kem tüspeytindigi jäne körinip twr. Mwnı, bükil adamzat balası wğınsa, qanday ğanibet.
Ata-ananıñ wlıqtılığın mına äñgimeden de bayqauğa boladı. Ekiniñ biri Mekkege qajılıqqa bara almaytını belgili. Är mwsılman, eger ata-anası qaytıs bolsa, qajılıqqa baratın ayda ata-anasınıñ basına zirat etip, dwğa oqıp qaytsa, üyine kelgennen keyin qwrbandıq berse, o düniede qajılıqqa barğan siyaqtı esepteledi. Men qajılıqqa bara almadım dep armandamauına boladı. Bwdan Alla tağala keñşilgi öte ülken ekenin bilemiz: «Men payğambar bolsam da, är mwsılmannıñ ata-anası sol mwsılmannıñ özine menen wlıq» degen Mwhammed Mwstafa. «Eger meniñ beyitimde bireudiñ ata-anası jerlense, kelgen kisi eñ aldımen ata-anasına baruı mindetti. Eger ata-anasına barmay, aldımen mağan kelse, ziratın (dwğasın) qabıl almaymın», – degen.
Kisiniñ boyınan şıqqan tolqın – şarapat (kesapat) sol kisiniñ otırğan ornında, basqan izinde saqtaladı, auağa da taraydı. Tolqın jiiligine baylanıstı şarapattı – nwr (aq tolqın), al, kesapattı – şaytannıñ şalığı (qara tolqın) dep atalğan. İzdi basqanda jerde saqtalatın tolqın keri şarpıp boyğa daridı. Al, tolqınnıñ saqtalu merzimi qısqa, bir täulikke deyin ğana. Halıq köp jinalğan jerlerde jağımsız äser etetin tolqındar boladı. Bwl turalı payğambarımız (ğ.a.s.): «Eñ naşar jerler bazarlar men joldar, eñ jaqsısı – meşitter» – degen /22. 502 –hadis/.
Mısalı, adam qwlap, qol-ayağın, tizesin, mañdayın basqa da jerin auırtıp alğan bolsa, sol jerde şwqtap jiberedi. Auırğan jerin sipalap, «şıq-şıq» dep üş ret qaytalau qajet, onı şwqtau deydi, YAğni, jaman kesapat tolqındı mezgilinde şığarıp tastaydı. Uaqıtında şwqtamasa, jaman tolqın işke kirip, jıldar ötkende adam auruğa şaldığuı mümkin. (Ä.E.)
Tolqın äseriniñ endi bir körinisi halıq täjiribesindegi näresteniñ kindigin kesu täjiribesinde saqtalğan. Ärbir adamnıñ minez-qwlqı kindik şeşesine tartatındığı ömirde däleldengen aqiqat. Nelikten bwlay? Bwrınğı kezde ayağı auır äyeldiñ bosanar mezgilin asığa kütetin adamnıñ biri kindek şeşe. Kindik şeşe bolu kim köringenge berilmeydi. Janı taza, aq köñil, meyirban, yağni, şapağatı mol adam tañdap alınadı da oğan arnayı erterek eskertiledi Adamnıñ boyınan taraytın tolqın ärkimde ärtürli deñgeyde boladı. Jarıq düniege kelgen näresteniñ boyındağı tolqın näresteniñ denesine (kindigine) alğaş qolı tigen kindik şeşeniñ boyındağı tolqın närestege ötedi. Kindik şeşeniñ bwl sätte erekşe sezimde bolatındığı tüsinikti. YAğni, tolqın quatı qalıptı jağdaydağıdan joğarı boladı. Näreste qabıldap alğan tolqın onıñ keleşek ömirindegi özine ğana tän bolatın erekşeligi bar quat (energiya) közi bolıp tabıladı. Birtindep dami kele balağa öz jwrtınan, nağaşısınan auısqan qasietterge kindik şeşeniñ qasietteri qosıladı. Balanıñ minez-qwlqınıñ, qimıl qozğalısınıñ negizgi erekşelikteri kindik şeşege tartuı osıdan.
«Adamzattıñ denesinde Alla tağala tört türli zat payda etti.
Biri – aqıl, biri – ruh, biri – näpsi, biri – köñil. Olardıñ ärqaysısın är närseden aladı. Köñildi – sudan aladı. Sol sebepti ol tap-taza, möp-möldir, qwpiya jäne jariya jahannıñ aynası. Ruhtı – samal jelden aldı. Onı qwpiyalap, özine bendelik jasauğa qoydı. Aqıldı – topıraqtan aldı. Osı sebepti topıraq qanday reñde bolsa, mi da sonday reñde boladı. Aqıl ne närse üyretse, üyrenedi. Näpsini – ottan aldı. Osı sebepti kimde-kim näpsiniñ jalınına tüsse, onı maşaqat, äureşilik aynaldıradı, aqırında jazağa kiriptar bolğanın bilmey qaladı».
Pikir qaldıru