Twlğalar Qazaq şejiresi

BABADAN DARIĞAN DARALIQ

kerey.kz

 |  Mar 2, 2020

Qazirgi qıtay jeri Altay beti külli Abaq kereydiñ tuıp ösken ata mekeni. Talay zañğar twlğalardı tudırğan altın qwrsaq, Altaydıñ bir tuar tuması Ädi Twrar wlı 1932 jılı Botaqara ruınıñ süyikti mekeni Altaydıñ Alaqaq auılında düniege kelgen. Ädi Botaqara batır Tınıbek Nwra äuletinen taraydı. Abaq kereydiñ twñğış bii ataqtı jırauı, Botaqara Tınıbek Nwra äuletinen Şäu(jırau) Apaşwlı ,Ataqtı tökpe aqın Töleubay Böjekwlı, janı jomart keñ peyildi atağı jer jarğan bay Şäku Esilbay sındı wlı twlğa atalarınıñ qasieti darığan, Ädi balalıq şağı öziniñ ata mekeni Alaqaqta ötti. Bastauış sınıbın sol Alaqaq auılındağı Botaqara mektebinen bastadı.

Ädeñ öziniñ tua bitti darınımen azattıqtan keyin qoğamnıñ är salasında qızmet etti. Sol kezde Altay audannıñ Alaqaq auılınıñ mal şaruaşılığına jauaptı bastığı boldı.

Keyin kele Qaraşilik auıldıq bolıp bölingen kezde, Qaraşilik auıldıqtıñ orınbasar sekıratarı, mal şaruaşılığına jauaptı sekıratarı, ferma bastığı bolıp jäne Alaqaq mal şılığınıñ bastığı bolıp qoğamnıñ är salasında qırıq jıldan astam basşılıq qızmetin atqardı. Biz onıñ qızımet ömir ämäliyatınan qortındılağanımızda onıñ ömiri halıq üşin ter tökken. Sonday aq türli bwrañ joldardı  basıp ötken. Sın sağattarında sınalğan ömir dep qaraymız. Ol qoğamğa siñirgen iskerligi, şögeldiligi, sonday-aq halqına bolğan şeksiz adaldığımen tanıldı. Onıñ  tuma alğırlığımen, oyğa oramdı, tap bermede söz saqtağış şeşendigi, sonday aq estigenin este saqtau  saqtağış qabileti, wyqastı bataları men onıñ şeşimin tabuı, kisini oylandıratın jwmbaqşılığı onıñ elden erek daralığın äygileydi. Tömende onıñ wrpaqtarğa qaldırğan wlağattı mwrağattarınan birer şumaq körsetudi jön sanadıq.

1980  jılı Alaqaqqa qarastı Aqtay jaylauın Jemeneyge bölip bermek bolıp, aymaq basşılarınan Qadıs Uäli, mal şaruaşılıq mekemesiniñ  bastığı Bayğali, Zeynulla, Altay audannıñ äkimi Ğalım, Jemeney audanınıñ Äkimi Bätimolla qatarlı basşılar basqarıp aşqan jinğa Ädi de qatıstırıldı. Tüski tamaqqa Jemeney audannıñ malşılıq keñsesi qonaqtarğa et tartadı. Qonaqtar bata kezegin Ädige wsınadı. Sonda Ädi’

Körmedik qoydıñ tür- tüsin,

Bası keldi qiqiıp,

Körmegen soñ köz jetpes,

Jey bereyik tımpiıp.

Tiri qaydan körinsin,

Otırğan elge miqiıp,

Momın eldi zarlatpay,

Batimollanıñ köñiline,

Bersin alla täufiıq.

Kelip qaldıq däm tartıp ,

Jemeneydiñ eline,

Tikken eken keñsesin,

Alaqaqtıñ jerine.

Swramay kelip qonğan soñ,

Ata meken Aqtayım,

Batıp otır belime ,

Oydağını aytqanğoy,

Audan, aymaq basşısı.

Auır alma köñiliñe,

Bata isteytin Başüyjañ,

Zäkeñ otır basında,

Wyalmay bata istedim ,

Osılardıñ qasında,

Audan , aymaq basşısı,

Mal baqqan momın malşınıñ,

Qalmañdar köz jasına,

Bäriñde qol jäyipsiñ ,

Betteriñdi sipañdar,

Batama meniñ qosıla.

Allahuakbar- , dep bet sipaptı. Sonda Jemeneydiñ Bätimollası bata degen dau emes qoy- depti.

Batağa razı bolğan basqa basşılar beretin jäylaudı basqa jerge özgertken eken. Osı kezde Bätimolla soñğı batanı tağı da Ädige wsınğan eken , sonda Ädi

Aymaqtan al Başianjañ,

Bayitwğın batanı,

Bilgenmdi Aytamın,

Tüzete ber qateni,

Şarşap keldik at soğıp,

Ädi endi jatadı , allahuakbar- , depti.

Ädi osı toptan tarap kele jatıp, jezdesi bolıp keletin ruı şeruşi Äbilhannıñ üyine tüse,Äbilqan wyqtap jatıptı,sonda Ädi

Assalaumağaläykum ,Äbilqanım,

Şeruşi qanişersiñ elge mälim ,

Ayırılıp Aqtayıñnan qala jazdıq,

Qapersiz jatqanıñ bwl ne qılğanıñ, depti.

1981 jılı mausımda Altay audanı Äbitan Güñşesi orta jaylauında mal şaruaşılığı jiınna şaqırıp, güñşılardıñ malğa jauaptı basşıları qatınasıp, qonaqasığa arıqtau käri toqal siırğa bata swraptı sonda Ädi

Şaqırğan soñ jinğa,

Kelip qaldıq şabıspen,

Äbitannıñ malı össin,

Bäsekeli jarıspen.

Audan aşqan bwl jiın,

Maqsatına qol jetip,

Ayaqtasın tabıspen,

Soyğalı twrğan bwl siır,

Sarıtoqal eken januar,

Qara kesegine pikir joq,

Mayı qaydan tabılar,

Köp qaynamay jwmsarmas,

Qazanğa erte salıñdar,

Tisi barlar şaynaydı au ,

Tisi joqtar qağılar, allahuakbar- depti.

Altay qalasında aşılğan tağı bir jiında et tartılmay, sopaq tabaqtı balıq kelipti, otırğandar ne der eken dep bata jolın Ädige beripti, sonda Ädi

Salıptı sopaq tabaqqa,

Bata qayda şabaqqa.

Bayqap jeñder jigitter,

Twrmasın qıltan tamaqqa, dep balıqtıñ basın basqalarğa qaratıp itere salıptı.

1981 jılı Äbitan auıldıq qarulı bölim keñse qwrlısı bitip, lentasın qiyuuğa ärqaysı auıldardan basşılar şaqırtılıptı, sonda ärqaysısı auıl basşılarınan Şäymardan Toqtarbay, Şaqabay, Quanışbay qatarlı adamdar kelip, tamaq batasın Ädiden swraptı, sonda Ädi

Alaqaqtıñ Şäkesi ,

Kereydiñ ediñ äkesi,

Siz berseñiz batanı,

Bolmas edi qatesi,

Balbağaydıñ toqası,

Jeriñniñ egiz jotası.

Siz berseñiz batanı,

Bolmas edi oqası,

Sarıqusınnıñ quısıñ,

Jäntekeydiñ tuısıñ,

Aldıña tabaq kelgende,

Şıqpaydı nege dıbısıñ,

Dwşpanıñ twrsın qaltıldap,

Qwralıñ twrsın jarqıldap,

Jaqsı ujañbu salıpsıñ,

Bosağa jaz altındap, allahuakbar- depti.

1976 -jılı Altay audanı basşıları eki topqa bölinip egin mal Şaruaşgılığı salıstırıp bağalau jürgizip, soñında şirikşi fermasında bas qosıp qortındı şığardı. Keşki qonaq asında batanı tağı da Ädiden swradı sonda Ädi

Däy şuji bastap bir toptı,

Salıstırıp bağalap,

Qa şianjañ keldi bir toppen,

Qıran, Ertis jağalap.

Altı güñşi , tört ferma .

Bolıp qaldıq aralap,

Aldığa tabaq kelgende,

Bata iste dep barlığıñ,

Otırsıñ meni ağalap,

Bir fermamız şirikşi,

Küzdiküni bolğanda,

Tauday etip önim ji,

Ozat bolıp jıl sayın,

Sahınadan alsın sıi,

Avtonomğa barğansıñ,

Talay jülde alğansıñ,

Qoldan bermey jüldeni,

Jıldan jılğa jalğansın,

Köp egipsiñ kürişti,

Auılıñ bolsın ırıstı,

Jañalıqqa qol bastar,

Basşıñ bolsın tınıstı,

Bastığıñ seniñ Mädidi,

Audan halqıñ tanidı,

Artıq aytsam sökpeñder,

Mına jaman Ädidi,allahuakbar -depti.

Tağı bir jolğı salıstırıp bağalauda Ädi jası da, jolı da ülken Kenjebay şujidı bata jasasın dese basqalar bolmay Ädige jasatadı, sonda Ädi

Basşılar bastap biz jürmiz,

Är orındı bağalap,

Alaqaqtan bastadıq,

Şemirşekti aralap,

Äbitanğa kelgende,

Bata iste dep barlığıñ,

Otırsıñdar qamalap,

Bilgenimdi aytayın,

Älime qaray şamalap,

Äueli bata bereyin,

Äbitannıñ asına,

Qalğan ekem otırıp,

Ülkenderdiñ qasına,

Jüldeli bolsın auılıñ,

Baqıt qonsın basıña,

Bolaşaq nwrlı, jol bwrañ,

İlgerleñder asığa,

Ala almay qalsañ jüldeni,

Azamattar jasıma,

Jayqala össin egin şöp,

Jañbır jausın sorğalap,

Mol ünimdi jırlauğa,

Qalam twrsın jorğalap.

Köbirek tolğap aytuğa,

Jası ülkeni qasımda.

Kenjeden qaldım qorğalap, allahuakbar- depti

2003- jılı Qaraşilik auıldıq ükimeti jaña ğimaratqa köşip kirisip, auıl aqsaqalı Ädiden bata tileydi. Sonda Ädi

Keñseleriñ bolsın ırıstı,

Jigitteriñ bolsın tınıstı,

Biikterge wmtılıp,

Jaqsı isteñder jwmıstı,

İlgerlep ozıp şığıñdar,

Aqıldı sözde wğım bar,

Bastan keşkendi aytayın,

Keregin alıp wğıñdar,

Altay menen sauırğa,

Maldı baptap baqqanbız,

İrgesin qalap auıldıñ,

Qazığın mıqtap qaqqanbız,

Köşti bastap qırıq jıl,

Atqa minip şapqanbız,

Aştı menen twştınıñ,

Dämin tügel tatqanmız,

Kedergige kez bolıp,

Onıñ da dertin tatqanbız,

Qwtıla almay päleden,

Sarpaldañdı basqanbız,

Ädildik tappay bir kezde,

Talayğa jağday aytqanbız,

Twğırdan tüsip qartayıp,

Dem alıp üyde jatqanbız,

Otbasında jatsaqta,

Talayğa aqıl aytqanbız,

Bolaşaqtıñ iesi,

Jastarğa ümit artqanbız,

Arındı qoldı sermeñder,

Köz körmese senbeñder,

Körinip dayım könbeden,

Jüldeni qoldan bermeñder! allahuakbar- depti.

Ädi öz teñdesterimen keñes qwrğanda ünemi jwmbaq qwrap aytıp, olardıñ jauabın taba almay tarıqtırıp qoyatın körinedi. Ädidiñ jwmbaqtarı mazmwnı jağınan öreskeldeu sezilgenimen, jauabı üylesimdi kelip otıradı. Mısalı:

• auzı qara, qara bet,

İşi qızıl qiyamet,

Sulap saldım ,

Suırıp aldım, bwl ne? / ŞEŞUİ\ (tonar, nan)

• İşi qızıl, Sırtı qara,

Kirip şığıp jüredi,

Qayqıbas qara bala,bwl ne? \ şeşui\( käleş,mäsi)

Ädidiñ kez kelgen jerde aytıp ketken arnau, tolğau, öleñderi öte köp. 1956- jılı qonalqığa jete almay Qapış degen kisi ekeui mälim bir üyge qonbaqşı bolıp barğanda, älgi üydiñ äyeli qondırmay quadı. Erteñinde Ädi on şumaq öleñ jazıp, qaynağasına berip ketedi.

Onıñ sondağı qısqarğan nwsqası mınau eken

Ayqaylap qara qatın sırtqa şıqtı,

Ayqaydı estip añırıp bwğa qaldım.

Sözine qwlaq salıp wğa qaldım.

Qañğırğın kimsiñder dep aqırğanda,

Tañdanıp jauap tappay twra qaldım.

Jazığı Şoyğatınıñ bizge meken,

Körindik bwl äyelge nege böten.

Körmegen qonaq quıp qayran qazaq,

Azğındap osılayşa keter me eken….

Ädi Alaqaqtıñ sol kezdegi şejañı Baydollamen birge avtobusta otırğanda,Baydollanı tanımaytın bwl kim boladı dep äbden swraptı.Sonda Ädi

Ruı mwnıñ jastaban,

Formı bölek basqadan,

Alıptı tapqan anası,

Mañdayı jazıq qasqadan,

Tanımasañ tanıp al,

Alaqaqtıñ şejañı,

Otız jıl eldi basqarğan,

Köp jıl eldi basqarğan,

Köp jıl bastıq bolsada,

Jamandıqqa baspağan,

Eselesip kelgende,

Talaydı artqa tastağan dep qolma qol jauap beripti.

1983jılı Ädi qaluın arasanına barıp emdelip qaytqanda , sol kezdegi audan äkimi Zeynelge

Ze şianjañ bir jasağan däuirmiz,

Bir jerge qonıstanğan auılmız,

Auırıp arasanğa kelip edim,

Kölik joq jwrtta qaldı bauırıñız…degen öleñ hattı jazdı, mwnı dereu öz maşinasın jiberip Ädidi alırtadı.

1979- jılı Şiñgildiñ äyel aqını Mätiqanğa jazğan altı şumaq öleñinde…..

….Äyel şirkin emespe közdiñ qwrtı,

Jaqsı dep köp maqtaymız minez qwlqı,

Sondada oypıl toypıl bop jüresiñ ,

Sekildi jazğıtwrımğı jäydiñ bwltı…..

Ädi aqsaqaldañ el işinde aytılıp jürgen bata,öleñderi, äzil qaljıñdarı, jwmbaqtarı öte köp.

Biz bwl arada tek onıñ bir bölimin ğana berip otırmız. Wrpaqtardıñ qwnıttap, jinap kädege jaratuın ümit etemiz.

Mine osındy babadan darığan daralığımen tarihqa atı qalğan bir tuar twlğa 1932 – jılı tuıp, 2006 – jılı öziniñ ata mekeni Altaydıñ Alaqanında qaytıs boldı.

Materiyalın jinaqtağan: Mäjit Qapışwlı

                                                   Nwrğajet Qapaqwlı