«Aydahardıñ baqılauı» nemese «Mao stilindegi äleumettik baqılau». Qıtay şeneunikteri eldiñ ortalıq böliginde engizgen, koronavirustıñ tarauın toqtatu üşin jasağan şaraları halıq arasında osınday atauğa ie boldı.

Qıtay biligi koronavirus pen onıñ saldarınan tuındaytın COVID-19 auruınıñ qaupin tüsingen boyda jüzdegen million adamdı karantinge jauıp, baqılauğa aldı.

Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımı men Qıtay epidemiologtarı missiyasınıñ dereginşe, elde «aurudı toqtatu üşin bwrın-soñdı bolmağan eñ qatal äri jedel şaralar jüzege asqan».

Mwnday şaralardı jüzege asıru Qıtay siyaqtı avtoritarlı elde ğana mümkin bolsa kerek. Osı aptada jariyalanğan derekterge qarağanda, qatañ şaralar nätije bergenge wqsaydı.

Naurızdıñ 18-i küni bwrın belgisiz bolıp kelgen virusqa qarsı Qıtay biliginiñ üş ayğa sozılğan küresi alğaşqı nätijesin berdi. Resmi Pekin el işinde koronavirustıñ jaña faktileri tirkelmegenin, al infekciya jwqtırğan ondağan nauqas şetelden kelgenin habarladı. Al Qıtayda koronavirustı toqtatu şaraları nätije bere bastağan twsta Italiyada qaza tapqandar bes mıñnan adamnan asıp ketti. Bwl Qıtaydağı virus qwrbandarınıñ sanınan (3270 adam) äldeqayda köp. Basqa elderdiñ biligi jağdaydıñ qauiptiligin eskerip, pandemiyağa baylanıstı baqılau şaraların küşeytti.

Basqa altı memleket — Italiya, Ispaniya, Germaniya, AQŞ, Iran men Franciyada —COVID-19 dertine şaldıqqandar sanı Qıtaydıñ körsetkişin basıp ozğan. Naurızdıñ 23-indegi derek boyınşa, Qıtayda koronavirus jwqtırğan 72 700 adam dertinen ayıqqan, altı jarım mıñ adam äli de emdelip jatır.

Qıtaydağı bwl derekter älem halqına ümit sıylaydı.

PANDEMIYANIÑ EKİNŞİ TOLQINI BOLA MA?

1,4 milliard halqı bar Qıtayda koronavirusqa qarsı kürestiñ nätije bere bastağanın quana habarlap jatqanına qaramastan, sarapşılar kelesi jılı jappay karantin tağı birneşe ret qaytalanuı mümkin dep eskertedi.

Sarapşılardıñ pikirinşe, Qıtay men basqa memleketterde qazirgi jağday basılğan soñ, virustıñ ekinşi tolqını bastaluı mümkin. Naurızdıñ 23-i küngi derek boyınşa, älemde 335 mıñ adam koronavirus jwqtırıp, 14 700 azamat infekciya saldarınan köz jwmğan.

Aziyağa virus qayta kelu qaupi örşip, älemde virus jwqtırğandar sanı kürt ösken twsta «Qıtay jeltoqsannıñ basında taray bastağan virus jaylı aqparattı älemnen jäne ğalımdardan jasırdı, auru turalı aytqandardı jazaladı» degen sın ekinşi kezekke sırğıdı. Al Pekin mwnday sınğa qaramastan älem elderine qıtaylıq sarapşılar jinağan derekterdi wsınıp, medicinalıq maska men özge de qwraldar tielgen wşaqtarın kömekke jiberip jatır.

Dert şırqau şegine jeterden bir ay bwrın Qıtaydağı tanımal twlğalar virustıñ örşuine kinälilerdi izdeu mäselesin jasıru üşin Pekinniñ AQŞ, Europa jäne basqa elderge kömek berip jatqanı jaylı aytıp, jwrt nazarın basqa jaqqa audaruğa tırıstı.

Amerikalıq Politico sayasi jurnalı mwnı «Pekinniñ naşar dayındalğan piar-nauqanı» dep atadı.

AQŞ-ta koronavirustı «Qıtay virusı» dep atauğa baylanıstı dau tudı. Birqatar şeneunik, äsirese AQŞ prezidenti Donal'd Tramp äkimşiliginiñ ökilderi koronavirustı «Uhan' virusı» dep atap jür. Naurızdıñ 17-si küni AQŞ-tıñ memlekettik hatşısı Mayk Pompeo jurnalisterge bergen swhbatında koronavirustı birneşe ret «Uhan' virusı» dep, «[Qıtay şeneunikteri] jürgizip otırğan jalğan aqparat nauqanı – jauapkerşilikti basqanıñ moynına jükteu amalı» dedi.

«Uhan' virusı turalı birinşi bolıp Qıtay ükimeti estigenin bilemiz. Bwl olarğa bar jauapkerşilikti jükteydi. Qıtay ükimeti virusqa nazar audarıp, «Bizde mäsele tudı, bwl bwrın bolmağan jağday jäne virus aytarlıqtay qauipti» dep dabıl qağuı kerek edi. Älem Qıtaydıñ işinde bolğan qauip turalı öte keş estidi» dedi Pampeo.

JAÑA JÄNE BEYTANIS JAU

Genetikalıq saraptamağa säykes, jaña koronavirus januardan adamğa qaraşa ayınıñ üşinşi aptasında jwqqan. Infekciya jwqtırudıñ alğaşqı faktileri Hubey provinciyasınıñ halıq tığız ornalasqan Uhan' qalasında tirkelgen.

Äzirge koronavirusqa qarsı ekpe joq. Qazir därigerler COVID-19 dertin qosalqı terapiyamen emdep, qolda bar preparattardı qoldanıp jatır. Köp sarapşı «koronavirusqa qarsı vakcinanı jappay qoldanısqa engizu üşin bir jıldan 18 ayğa deyin uaqıt kerek» dep esepteydi.

Qañtar ayınıñ soñında älem elderi ğalamdıq qauipti bağalauğa tırısıp jatqanda Qıtaydıñ virustıñ taraluı turalı aqparattı jasıruı bastı nazarğa ilindi.

Aqpannıñ 3-i küni virustan qaza tapqandar sanı 400-ge jetip, infekciya jwqtırğan adamdardıñ qatarı kürt öskende, Qıtaydıñ bileuşi Kommunistik partiyası koronavirustıñ taraluı «basqaru jüyesine ülken sınaq» bolatının moyındadı.

Osı aptada Kompartiya koronavirustıñ qaupi turalı eskertuge tırısqan därigerge qatañ şara qoldanğan resmi twlğalardı aşıq sınadı. Policeyler keşirim swradı. Qañtar ayınıñ basında oftal'molog Li Ven'lyan infekciya jwqtırıp, bir aydan keyin COVID-19 dertinen köz jwmğan. Ol tez tarala bastağan auruğa dereu köñil bölu kerek dep dabıl qaqqan. Biraq onı policiya jalğan aqparat tarattı dep ayıptağan edi.

Aqpan ayınıñ basında Qıtayda auru tez tarap, birneşe elde virus jwqtırğan azamattar tirkelgen kezde, ondağan million qıtay CCTV memlekettik arnasınıñ efirinen 10 kün işinde COVID-19 jwqtırğan nauqastarğa arnalğan 2600 orındıq auruhananıñ qalay salınğanın tamaşaladı.

Uhan'dağı auruhana qwrılısına basqa memleketterdiñ azamattarı da kuä boldı. Japoniyalıq Nikkei Asian Review basılımı qıtaylıq körermender qwrılısta paydalğan krandarğa Little Yellow jäne Little Blue degen atau bergenin jazdı. Şın mäninde bwl jağday alda qiın künder kele jatqanın, bayau qimıldauğa bolmaytının anıq körsetken edi.

KARANTIN JÄNE ADAM QWQIĞI

Qıtay virustıñ taraluın qatal karantin, «big data» men jasandı intellektiñ qwrılğılarınıñ kömegimen toqtattı deuge boladı.

Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımınıñ direktorı Tedros Adhanom Gebreyesus Qıtayğa qañtar ayında joldağan hatında virusqa qarsı şaralar «Qıtay halqına äleumettik jäne ekonomikalıq twrğıdan äser etip jatır» dep jazdı.

New York Times basılımınıñ esebinşe, äleumettik oqşaulau kezinde 760 million qıtaylıq üyde otıruğa mäjbür bolğan.

Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımınıñ dereginşe, jasandı intellekt kömegimen adamnıñ tür-twlğasın ajıratu tehnologiyaları jäne «big data” qwraldarı nauqastarmen baylanısqa tüskenderdi anıqtau jäne halıqtıñ erekşe nazar audarudı qajet etetin toptarın baqılau maqsatında qoldanılğan.

Halıqaralıq Human Rights Watch (HRW) qwqıq qorğau wyımı qıtaylıq oqşaulau ädisiniñ qatañdığın, azamattardı jön-josıqsız wstau şarasın sınadı. Wyım qıtaylıq qatañ şaralardan zardap şekkenderdiñ tizimin jariyaladı. Tizimde tuıstarı karantinge jatqızılğannan keyin kütimsiz qalıp, köz jwmğan mügedek bala da bar.

HRW qañtardıñ 30-ı küni jariyalağan «Qıtay: koronavirus kezinde adam qwqıqtarın saqtau» dep atalatın bayandamasında Pekindi oqşaulau şarası kezinde şekten şıqpauğa şaqırdı. Köp wzamay Qıtaydağı baqılau kezinde adamnıñ tür-twlğasın ajıratu tehnologiyaları qoldanılğanı turalı aqparat taradı.

Katarlıq Al-Jazeera arnası tuğan jeri Sıçuan'ğa barğan Hubeydegi qonay üy meyramhanasın basqaratın azamatqa keşkisin policiya kelip, eki apta karantinde otırudı tapsırğanın habarladı. Ol kökönis aluğa şıqqanda izinşe policiya kelgen. Soğan qarağanda, policiya tärtip bwzğan adamdı anıqtau üşin beynebaqılau kamerası men adamnıñ tür-twlğasın ajıratu jüyesin paydalanğanğa wqsaydı.

Franciya, Çehiya, Italiya sındı elderdiñ biligi azamattardıñ qauipsizdigi üşin monitoring jürgizu men baqılaudıñ qatañ formasın paydalanbay mäseleni şeşuge tırısıp jatır.

Naurızdıñ 19-ı küni aqparat almasu maqsatında Soltüstik Italiyağa barğan Qızıl kresttiñ Qıtaydağı böliminiñ resmi ökili Sun' Şuopen Uhan'da jürgizilgen küştep oqşaulau sayasatınıñ arqasında bir aydan keyin qalada infekciyalıq auruğa şaldıqqandar sanı qısqarğanın aytıp maqtandı.

— COVID-19 dertinen köp zardap şekken Milanda qabıldanğan şaralar öte älsiz, — dedi ol.

«Qıtaydıñ virusqa qarsı reakciyasın Batıs memleketterinde qoldanıla ma?» degen saual tuındağanda, azamattardıñ jeke bostandığı qorğalğan qoğamda mwnday şaralardı jüzege asıru qiın degen pikir aytıldı. Gonkong universitetiniñ infekciyalıq aurular boyınşa sarapşısı Ben Koulling Time jurnalına bergen swhbatında «Adamdardıñ ömirin saqtau men olardıñ kündelikti qwqığın qorğaudıñ arasında tepe-teñdik boluı kerek» dedi.

Sınşılardıñ bir böligi Qıtay şeneunikteriniñ qatañ oqşaulau şarası kezinde halıq pikirin eskermegenin, biliktiñ infekciyanıñ januardan adamğa jwqqanın jasırıp, virustıñ taraluı turalı şınayı derekti azaytıp körsetuge tırısqanın, qoğamdı koronavirus qaupi turalı aşıp aytpağanın sınadı.

Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımı «Qıtayda COVID-19 jwqtıru faktilerin azaytuğa boladı» degen qorıtındığa kelgen. Keyingi künderde jariyalanğan statistika da osını rastaydı. Biraq qazir pandemiyağa qarsı küres jalğasıp jatqan Qıtay men älemdi «Jağday qazirgi qalpında qala ma?» degen swraq mazalaydı.

Ötken aptada virus alğaş şıqqan Hubey provinciyasındağı qatañ karantin jartılay toqtatıldı. Aymaqta jürip-twruğa salınğan tıyımnıñ küşi joyıldı. Halıq köşege şığa bastadı. Osı twsta Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımı Qıtaydı koronavirusınıñ qayta taraluına jol bermeuge şaqırdı.

Bwdan bölek, Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımı är eldiñ biligine «COVID-19 faktilerin moyındap, viruspen küresti birden küşeytu kerek» dep eskertti.

Al 2017 jılı şıqqan «Ölim qaupin tuğızğan jau: bakteriyalarğa qarsı soğıs» kitabınıñ avtorı Maykl Osterhol'm ötken aptada koronaviruspen küresti «jeldi toqtatuğa talpınıs» dep atadı.

— Jwrt äleumettik oqşaulanudı doğarıp, aptalap üyde otırğannan keyin jwmısqa şıqqanda, wşaq, poezd, metro, avtobusqa qayta otıra bastağanda, halıq köp şoğırlanğan jerlerge barğanda Qıtaydıñ özine de [koronavirus] qayta orala ma dep qauiptenemiz, – dedi ol.

Azattıq radiosı/Azat Europa saytınıñ tilşisi Endi Heyldiñ maqalası ağılşın tilinen ıqşamdalıp audarıldı.

Azattıq radiosı/Azat Europa saytı