|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Тоғыз оғыз-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт

scale_600

Бөрілі байрақ астында —

Бөгеліп көрген жан емен!

Бөрідей жортып кеткенде,

Бөлініп қалған жан емен!

 

-Сұйінбай Аронұлы

 

Ителі шежіресінің Сәбит дамолладан қалған нұсқасында : Орманбет ханның  Торғауыт, Дөрбіт, Тибет, Таңғыт, Қалқа, Ахмет, Онсан деген ұлдары болды. Ахмет алапес болып ауырып елден шеттетіледі де, Ахметті иен жерге өлтіруге апара жатқанда құтқарылып, аман қалады. Ахмет арқардың бауырын жеп, қанын ішіп сауығып кеткенсоң арқарды кие тұтып, тұңғыш ұлының атын Арқаршы қояды. Ахмет жасақ құрып, бөрі басты ту көтеріп Орманбет ханға қарсы шабуылға өтеді. Торғауыт, Дөрбіт, Таңғыт, Қалқа, Сарыүйсін, Бекежан, Тәйті, Онсан бөрілі ту астына бірікті. Бөрі басты туына қаратылып тоғыз Ителі атаныпты- деген аңызды келтіреді.. [1]

Сәбит дамолла- Алтай бетінде алғаш мектеп-медіресе ашқан діни қайраткер[1].

Шежірелік аңызда айтылған ‘’бөрі басты ту астына біріккен тоғыз Ителіні’’талдап көрсек.

Онсан-он сан Ноғайлы, тарихта  сақ, ғұн, үйсін, түріктің ғана  ата-тегі көкбөрі саналып, ұлыс аты

көбөріге байланысты аталған жоқ, олардың соңғы ұрпақтарында да бөріге (итке)

байланысты ат күні бүгінге дейін сақталып келеді: башқұрт, ноғай (нохай), адай,

арғұн,  ителі (ру),  итемген (ру) тағы  басқа ұлттар мен рулардың  аты молынан

жолығады.

Әлкей  Хақанұлы  Марғұлан: «…Бөрінің  етіне жерік болып туған  баланы

жұртшылық  мақтан қылып,  оған «маңғыс» (маңғыт),  «ноғай» деген ат береді.

Мұндағы «Маңғыс», «ноғай» деген сөздер бір кезде «бөрі» (көк аспан) мағынасын

білдірген.  Ерте замандағы  «бөрі құс», «маңғыт»  бергі кезде «ит-құс», «көктің

құсы»  деген мағынада  туған. », – деп жазды[2] .

Ителі- ителі керей. Керей елінің “ноқта ағасы” аталады.

Торғауыт- керей Тұғұрылхан ұрпақтары  иелігіндегі әскери бірлестік.

Таңғыт- Алашқа қызмет еткен керей Уаңханның ағасы Жақа Канбу ұрпақтары[6].

Сарыүйсін- Батыс Түрік қағанатындағы бес арыс ел Дулудың белді тайпасы. Таңбасы Абақ керейдің таңбасымен бірдей. Керейлермен туыстық жақындығы бар[4].

Ахмет- Сейд-Ахмед (16 ғасырдың 2-жартысы) Сібір хандығының басшысы, әскери қолбасшы болуыда, Ноғайлы хандарының бір Қызыл Арыстанның баласы Ахмет болуыда мүмкін.

Тағы бір аңызда: Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғайлы бөлініп, Орманбет би өлгенде Ноғайлы қоғам, Қобан және Майқы есімді белгілі аталар болыпты. Майқы тоғыз ханды қолынан отырғызған бас би екен[7].

Осы аңызда айтылған тоғыз торғауыт-тоғыз ителі Алтын орданың соңғы кезіндегі саяси дағдарыста біріккен туыстас, ортақ саяси көзғарас ұстанған, бөрілі ту астына жиналған көнеден келе жатқан тайпалық одақ. Қазақ шежіресіндегі алаш аңызыда осы тұжырымға саяды.

VI ғасырдағы Батыс Түрік қағанатындағы он оқ еліндегі екінші ірі Қойлау(Ителі) тайпасын Күліг чор басқарды.

Ашына әулетінің соңғы кездерінде Түргеш Үшеліктің мемлекет билігін өзінің қолына алды. Біздің ойымызша, осы Үшеліктің бұрынғы чор лауазымында Түргештерді басқарып жүрген тұстағы аты Алаш болған. Үшелік есімі оған қаған тағына отырған соң қосымша берілген деуге негіз бар. Үшеліктің бұрынғы Алаш екендігіне тағы бір дәлел – Алаш чор Бес түрік Дулу құрамындағы Түргеш ұлысын билеп тұрған кезде, осы Бес түрік Дулуға кіретін көрші Қойлау ұлысын Күл чор басқаратын[4]. Әбілғазының Түрік шежіресінде керейлерді он оқ елін билеген Ашина қара Ябғудың қарауындағы шеп, сеп одағына таратады. Ашина қара -Істеми қағанның жүрежаты.

осы шеп тайпасынан кейін керейлерді билеген қағандар шыққан. Қытайлар мен ұйғырлардың біррккен жорықтарынан кейін Шеп, Шимойын, Қойлау(Ителі) тәрізді үлкен рулар Жетісудан шығысқа ойысып Телектердің Сір-Енда қағанатының орынына орнаған Тоғыз оғыз бірлестігіне қосылады[5]. Жоғары келтірілген тарихи деректердегі тайпалық одақ атаулары қазіргі ителі шежіресінде ру атауларымен сақталған.

Сәбит дамолла шежіреде

«Қараби ден Ахмет,

Ахметтен Арқаршы,

Арқаршыдан Сейдалы, Жабай, Ермен.

Ерменнен Алдаберді.

Алдабердіден Бағаналы, Жаппас.

Бағаналыдан Қойлау, Байлау.

Қойлаудан Көкбұлақ,Шымыр.(Шымыр ағасына өкпелеп батысқа көшіп кеткен)

Көкбұлақтан Ақбақты, Тыныбек, Күйік.

Ақбақты, Ақмерген (Тыныбек), Ақмалай (Күйік) аталарына бөлінеді. Ақбақты 9 атаға бөлінеді. Тыныбек 4 атаға бөлінеді. Күйік 5 атаға бөлінеді.

Ақбақты: Қазеке, Дәуіт, Таз, Сұлтанқұл, Есенқұл, Ақмалай, Кенжебай,Дәуітқалаи,Қожанқұл. Тыныбек: Атанас, Қарақұл, Қарамбет, Жәдігер.

Күйік: Елтоқ, Дәулет, Тоқтағұл, Бесшал(Едіге), Қалматай.

Ахмет, Қойлау, Арқаршы, Күйік, Жәдігер, Едіге, Дәулет, Қалматай, Тоғыз тоқтағұл.

Қара би- керей ханы Қарахан.

Қойлау- Батыс Түрік қағанатындағы бес арыс ел Дулудың белді тайпасы.

Ахмет- Сейдахмет Бекболатұлы, Тайбұға (Сейтек, Сейтен) – 1583 – 1585 ж.ж. болуы мүмкін.

Жәдігер- Сібір ханы Тайбұға әулетінен. Тұрғақ керей[3].

Едіге- маңғыт бектері болуы мүмкін.

Дәулет- Сібір ханы Тайбұға әулетінен. Тұрғақ керей[3].

Қалматай- Қалмақ атанғанТорғауыт Тұрғақ керей болуы мүмкін.

Тоғыз тоқтағұл- Торғауыт Тұрғақ керей болуы мүмкін.

Күйік- Батыс Түрік қағанатындағы Қойлау ұлысының басшысы Күлг чор болуы мүмкін.

Қорта келгенде тариыхта айтылатын Тоғыз оғыз-тоғыз Татар-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт ертеден сабақтасып келе жатқан қандастық-туыстық жақындығы бар саяси бірлестік , тоғыз саны да қазақтың ескі салтынан орын тепкен қасиетті сан.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Б. Жұмабайұлы “Ителі шежіресі”(5ші басылым).
  2. Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

  3. Тұрғақ шежіресі
  4. Түргеш-Алаш егемен елі- Талас Омарбеков
  5. Қазақстан (Қазақ елі) тарихы: 4 кітаптан тұратын оқулық. Қазақстан аумағы б.з.б. мыңжылдықтардан ХІІІ ғасырдың басына дейінгі дәуірлерде. 1-кітап
  6. “Керейлердің XIV-XVII ғасырдағы тарихы”(Алаш тарихи зерттеу орталығы. Алматы, 2014 жыл).
  7. «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы.https://kk.wikipedia.org/wiki/Майқы_би

 

Жұмабай Мәдібайұлы

PhD докторант

Әл-фараби атындағы ҚазҰУ

 

Related Articles

  • “Саяси ұпай жинауға тырысып жатыр”. Сарапшы Тоқаевтың ЕАЭО жиынында айтқаны жайлы

    Аян ҚАЛМҰРАТ Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев видеоконференция арқылы өткен ЕАЭО жиынына қатысып отыр. 19 мамыр 2020 жыл. Мамырдың 19-ында Еуразия экономикалық одағына (ЕАЭО) мүше елдердің президенттері видеоконференция арқылы өткен жиында ұйымның алдағы бес жылға арналған даму стратегиясын қабылдаған жоқ. Жиын кезінде Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың стратегия жобасын «ел үкіметтері мен парламентінің дербестігін шектейді» деп, кейбір тұсын қайта қарау қажет деген ұсыныс айтты. Тәуекелді бағалау тобының директоры, саясаттанушы Досым Сәтпаев Азаттыққа берген сұхбатында экономикалық кеңес отырысындағы Тоқаев сөзінің астары жайлы, Нұрсұлтан Назарбаевтың ақыры таяған дәуірі, Еуразия экономикалық одағы ішіндегі қордаланып қалған қайшылықтар жайлы айтты.  ЕАЭО ішіндегі Жоғарғы Еуразиялық экономикалық кеңестің отырысында Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев жобаның ішінде “Еуразиялық экономикалық интеграцияның 2025

  • ТӘҢІРШІЛДІК — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы

    Тәңіршілдік — қазақтың көнермейтін көне дүние танымы. Тәңіршілдік ұғымында көп діндер қатарлы Жаратушыны бар деп есептейді, бірақ Ол адамдарға елші жібермейді, Көктен кітап түсірмейді, жаратылысқа (сіз бен бізге) “сәлем” жолдамайды — деген наным-сенім бар. Жаратушы барлығын жерге қалдырған, бәрі айналып тұратын механизм. Сондықтан жақсылық жасасаң да, жамандық жасасаң да өзіңе айналып келеді. Сол себепті Тәңіршілдік ұғымындағы ең негізгі ғибадат — шын көңілден жақсылық жасау, барыңды бөліп беру. Оны репрессия жылдарында Қазақ даласына айдалып келген өзге ұлттар жақсы біледі. Ал қазақ неге қырғынға ұшырады..? Оған Ислам жауап бере алмайды, оған Тәңіршілдік жауап береді: қазақ қашан да жауынгер халық болған, кеше ғұндар қытайларға қауіп төндірсе, бүгін сол қытайлардың ұрпақтары бізге қауіп төндіріп

  • Шарқи Түркістан Респубиликасының тарқауы туралы

    1944- жылдың қараша айында Құлжа қаласында құрылған Шарқи Түркістан респубиликасы 1946- жылға келгенде үкіметтің ресми түрде тарағанын және бұдан былай Шыңжаң өлкесімен біріккен коалициялы үкімет құрмақ ниетін білдіре отырып, уақытша үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістанда” арнайы мақала жариялаған-ды. Небәрі бір жарым жыл өмір сүрген Құлжадағы Шарқи Түркістан үкіметі, 1946- шы жылға келгенде ресми тоқтады. 1944- жылдың қараша айында уақытша үкімет жария етілген соң, үкіметтің орган газеті “Азат Шарқи Түркістан” деп аталды. Газет ұйғыр, қазақ, орыс, моңғол және қытай тілінде жарық көрді. Газеттің қазақша бөлімінде Бұқара ТЫШҚАНБАЕВ, Құрманалы ОСПАНҰЛЫ басшылық етті және газеттің редакция құрамында Әуесқан НАРЫНБАЙҰЛЫ, Рахметолла ӘПШЕҰЛЫ, Құрманбай ТОЛЫБАЙҰЛЫ, Әбдібек, Аладияр, Асанбай, Сырайыл, Қали қатарлы кісілер редактор, аудармашы,

  • Англияның Жоңғария қазақтарына озық соғыс қаруларын беруге талпынуы

    Қашқардағы Англия консулы  Англияның Қашқариядағы консуль қызметі 1881- жылдан кейін бастау алады. Англияның түпкі мақсаты Цин империясының солтүстік-батыс аймағы мен Түркістан (орталық азия) даласына өз ықпалын жүргізу еді. Бірақ, бұл тұста патшалық ресейдің де аймақтағы саяси ықпал күшін ескермеу мүмкін емес еді. Патшалық ресейдің әу бастағы мақсаты Түркістан аймағын ендей өтіп Үндістан арқылы телегей теңіз жолына шығу еді. Бірақ, Түркістан даласындағы Түркі хандықтары (Қазақ, тб) бұл мақсатты жүз жылдап кешіктіріп жатты. Ресей енді Түркістан даласын қиыр шығыстан айналып өтіп Қашқария арқылы Үндістанға ұласуды көздеді. Бірақ, ол тұста Қашқария мүлде жабық әлем еді. Дейтұрғанмен де жабық әлемнің түстік қапталынан Англия империясы да келіп үлгірді. Сосын не керек, бұл аймақ Ресен-Англия империясының

  • Сардоба, Рогун, АЭС. 

    Алапат апат болып, қалың ел суға кетіп жатқанда билік ойнап жатқандар Өзбекстанға нота жібереміз бе, жоқ па дегенді де ақылдаспапты. Нотамызды дайындап қойдық деген вице-министрдің сөзіне қарағанда, шекарада салынып жатқан су қоймасы жөнінде Қазақстан “бірнеше рет” сұраса да Өзбекстан жөндем жауап бермепті. Бірі келіп, бірі кетіп жатқан шенеуніктер сірә, “біз сұрадық, міндетімізден құтылдық” деп жылы жауып қойса керек. Табандап тұрмаған, жеріне жеткізбеген. Әйтпесе, халықаралық заң нормасын бұзды деп Біріккен ұлттар ұйымына арызданар еді, әлемнен бейтарап сарапшы шақырар еді. Іздедім, ондай жоқ. Сардоба салынса, тым болмағанда Сырдария суалмай ма, Кіші Аралға зар болмаймыз ба деген де есеп-қисап жоқ.  Сардобаның мәселесі екі жемқор жүйенің арасында жалған ағайынгершілікпен, бәлкім, сен іш, мен іш

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: