|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Тоғыз оғыз-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт

scale_600

Бөрілі байрақ астында —

Бөгеліп көрген жан емен!

Бөрідей жортып кеткенде,

Бөлініп қалған жан емен!

 

-Сұйінбай Аронұлы

 

Ителі шежіресінің Сәбит дамолладан қалған нұсқасында : Орманбет ханның  Торғауыт, Дөрбіт, Тибет, Таңғыт, Қалқа, Ахмет, Онсан деген ұлдары болды. Ахмет алапес болып ауырып елден шеттетіледі де, Ахметті иен жерге өлтіруге апара жатқанда құтқарылып, аман қалады. Ахмет арқардың бауырын жеп, қанын ішіп сауығып кеткенсоң арқарды кие тұтып, тұңғыш ұлының атын Арқаршы қояды. Ахмет жасақ құрып, бөрі басты ту көтеріп Орманбет ханға қарсы шабуылға өтеді. Торғауыт, Дөрбіт, Таңғыт, Қалқа, Сарыүйсін, Бекежан, Тәйті, Онсан бөрілі ту астына бірікті. Бөрі басты туына қаратылып тоғыз Ителі атаныпты- деген аңызды келтіреді.. [1]

Сәбит дамолла- Алтай бетінде алғаш мектеп-медіресе ашқан діни қайраткер[1].

Шежірелік аңызда айтылған ‘’бөрі басты ту астына біріккен тоғыз Ителіні’’талдап көрсек.

Онсан-он сан Ноғайлы, тарихта  сақ, ғұн, үйсін, түріктің ғана  ата-тегі көкбөрі саналып, ұлыс аты

көбөріге байланысты аталған жоқ, олардың соңғы ұрпақтарында да бөріге (итке)

байланысты ат күні бүгінге дейін сақталып келеді: башқұрт, ноғай (нохай), адай,

арғұн,  ителі (ру),  итемген (ру) тағы  басқа ұлттар мен рулардың  аты молынан

жолығады.

Әлкей  Хақанұлы  Марғұлан: «…Бөрінің  етіне жерік болып туған  баланы

жұртшылық  мақтан қылып,  оған «маңғыс» (маңғыт),  «ноғай» деген ат береді.

Мұндағы «Маңғыс», «ноғай» деген сөздер бір кезде «бөрі» (көк аспан) мағынасын

білдірген.  Ерте замандағы  «бөрі құс», «маңғыт»  бергі кезде «ит-құс», «көктің

құсы»  деген мағынада  туған. », – деп жазды[2] .

Ителі- ителі керей. Керей елінің “ноқта ағасы” аталады.

Торғауыт- керей Тұғұрылхан ұрпақтары  иелігіндегі әскери бірлестік.

Таңғыт- Алашқа қызмет еткен керей Уаңханның ағасы Жақа Канбу ұрпақтары[6].

Сарыүйсін- Батыс Түрік қағанатындағы бес арыс ел Дулудың белді тайпасы. Таңбасы Абақ керейдің таңбасымен бірдей. Керейлермен туыстық жақындығы бар[4].

Ахмет- Сейд-Ахмед (16 ғасырдың 2-жартысы) Сібір хандығының басшысы, әскери қолбасшы болуыда, Ноғайлы хандарының бір Қызыл Арыстанның баласы Ахмет болуыда мүмкін.

Тағы бір аңызда: Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғайлы бөлініп, Орманбет би өлгенде Ноғайлы қоғам, Қобан және Майқы есімді белгілі аталар болыпты. Майқы тоғыз ханды қолынан отырғызған бас би екен[7].

Осы аңызда айтылған тоғыз торғауыт-тоғыз ителі Алтын орданың соңғы кезіндегі саяси дағдарыста біріккен туыстас, ортақ саяси көзғарас ұстанған, бөрілі ту астына жиналған көнеден келе жатқан тайпалық одақ. Қазақ шежіресіндегі алаш аңызыда осы тұжырымға саяды.

VI ғасырдағы Батыс Түрік қағанатындағы он оқ еліндегі екінші ірі Қойлау(Ителі) тайпасын Күліг чор басқарды.

Ашына әулетінің соңғы кездерінде Түргеш Үшеліктің мемлекет билігін өзінің қолына алды. Біздің ойымызша, осы Үшеліктің бұрынғы чор лауазымында Түргештерді басқарып жүрген тұстағы аты Алаш болған. Үшелік есімі оған қаған тағына отырған соң қосымша берілген деуге негіз бар. Үшеліктің бұрынғы Алаш екендігіне тағы бір дәлел – Алаш чор Бес түрік Дулу құрамындағы Түргеш ұлысын билеп тұрған кезде, осы Бес түрік Дулуға кіретін көрші Қойлау ұлысын Күл чор басқаратын[4]. Әбілғазының Түрік шежіресінде керейлерді он оқ елін билеген Ашина қара Ябғудың қарауындағы шеп, сеп одағына таратады. Ашина қара -Істеми қағанның жүрежаты.

осы шеп тайпасынан кейін керейлерді билеген қағандар шыққан. Қытайлар мен ұйғырлардың біррккен жорықтарынан кейін Шеп, Шимойын, Қойлау(Ителі) тәрізді үлкен рулар Жетісудан шығысқа ойысып Телектердің Сір-Енда қағанатының орынына орнаған Тоғыз оғыз бірлестігіне қосылады[5]. Жоғары келтірілген тарихи деректердегі тайпалық одақ атаулары қазіргі ителі шежіресінде ру атауларымен сақталған.

Сәбит дамолла шежіреде

«Қараби ден Ахмет,

Ахметтен Арқаршы,

Арқаршыдан Сейдалы, Жабай, Ермен.

Ерменнен Алдаберді.

Алдабердіден Бағаналы, Жаппас.

Бағаналыдан Қойлау, Байлау.

Қойлаудан Көкбұлақ,Шымыр.(Шымыр ағасына өкпелеп батысқа көшіп кеткен)

Көкбұлақтан Ақбақты, Тыныбек, Күйік.

Ақбақты, Ақмерген (Тыныбек), Ақмалай (Күйік) аталарына бөлінеді. Ақбақты 9 атаға бөлінеді. Тыныбек 4 атаға бөлінеді. Күйік 5 атаға бөлінеді.

Ақбақты: Қазеке, Дәуіт, Таз, Сұлтанқұл, Есенқұл, Ақмалай, Кенжебай,Дәуітқалаи,Қожанқұл. Тыныбек: Атанас, Қарақұл, Қарамбет, Жәдігер.

Күйік: Елтоқ, Дәулет, Тоқтағұл, Бесшал(Едіге), Қалматай.

Ахмет, Қойлау, Арқаршы, Күйік, Жәдігер, Едіге, Дәулет, Қалматай, Тоғыз тоқтағұл.

Қара би- керей ханы Қарахан.

Қойлау- Батыс Түрік қағанатындағы бес арыс ел Дулудың белді тайпасы.

Ахмет- Сейдахмет Бекболатұлы, Тайбұға (Сейтек, Сейтен) – 1583 – 1585 ж.ж. болуы мүмкін.

Жәдігер- Сібір ханы Тайбұға әулетінен. Тұрғақ керей[3].

Едіге- маңғыт бектері болуы мүмкін.

Дәулет- Сібір ханы Тайбұға әулетінен. Тұрғақ керей[3].

Қалматай- Қалмақ атанғанТорғауыт Тұрғақ керей болуы мүмкін.

Тоғыз тоқтағұл- Торғауыт Тұрғақ керей болуы мүмкін.

Күйік- Батыс Түрік қағанатындағы Қойлау ұлысының басшысы Күлг чор болуы мүмкін.

Қорта келгенде тариыхта айтылатын Тоғыз оғыз-тоғыз Татар-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт ертеден сабақтасып келе жатқан қандастық-туыстық жақындығы бар саяси бірлестік , тоғыз саны да қазақтың ескі салтынан орын тепкен қасиетті сан.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Б. Жұмабайұлы “Ителі шежіресі”(5ші басылым).
  2. Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

  3. Тұрғақ шежіресі
  4. Түргеш-Алаш егемен елі- Талас Омарбеков
  5. Қазақстан (Қазақ елі) тарихы: 4 кітаптан тұратын оқулық. Қазақстан аумағы б.з.б. мыңжылдықтардан ХІІІ ғасырдың басына дейінгі дәуірлерде. 1-кітап
  6. “Керейлердің XIV-XVII ғасырдағы тарихы”(Алаш тарихи зерттеу орталығы. Алматы, 2014 жыл).
  7. «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы.https://kk.wikipedia.org/wiki/Майқы_би

 

Жұмабай Мәдібайұлы

PhD докторант

Әл-фараби атындағы ҚазҰУ

 

Related Articles

  • ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

    Орта ғасырдағы қазақ тарихынан ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ҰЛЫ ЕСКЕРТКІШІ 1.Әмір Темір 1397-99- жылдары Яссауи мовзелейін салдырған. 2 Әлемде теңдесІ жоҚ, салмағы екі тонналық ТАЙҚАЗАНДЫ (Өнер туындысы) ҚҰЙДЫРҒАН. 3 . Ұлытаудың Алтын шоқы деген төбесінде үлкен қара тасқа араб және шағатай тілінде жазу жазып қалдырған. (Бұл тас қазір Эрмитажда тұр) Әмір Темір1370- жылы Мауреннахр билігіне келді. Айналдырған он жылдың ішінде Әмір Темір Ауғанстанды, батыс Үндістанды , батыс Қытайды, Парсы елін, Араб елдерін , Қап тауы елдерін бағындырып, Осман империясының падишағы Баязитті жеңген. Ә,ТЕМІРГЕ аз уақыттың ішінде жиырма алты мемлекет бағынышты болған. 1380-жылдары Алтын Орда әлсіреген кезде Алтын Орда тағына Ә.Темір Тоқтамысты отырғызған. Тоқтамыс Маңғыстаудағы Орыс хан өлтірген Түй

  • Қарамолада кімдер жерленген?

    Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толып, елімізде кеңінен аталып өткені белгілі. Ұлы ақынның мерейтойын лайықты атап өту үшін Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданында да ауқымды іс-шаралар жоспарланып, іске асты. Солардың бірі ақын төбе би болып сайланып, «Қарамола ережесін» қабылдаған Қарамола мекенін қайта жаңғырту жұмыстарын атап өтуге болады. Қуанышты өзгерісті өз көзіммен көрейін деген ниетпен, әрі жас ұрпаққа өнегелі тәрбие болсын деген оймен бала-шағамды ертіп, Қарамолаға ат басын бұрдым. Тарихи мекенге апаратын жол қиылысына арнайы белгі қойылып, жолы қалыпқа келтіріліп, 1995 жылы (Абайдың 150 жылдығында) арнайы қойылған ескерткіш тақта маңы қоршалып, абаттандырылыпты. Осы ескерткіштің оң жағында, таяқ тастам жерде ескі қорым зираты орналасқан. Ол жерге кезінде жерленген ата-бабаларыма құран бағыштайын

  • Коронавирусқа 1 жыл толды. Адамзат Covid-тің қайдан пайда болғаны біле ала ма?

    Александра ВАГНЕР Қорғаныс киімін киген медқызметкерлер Ухань көшесінде қайтыс болған адамның мәйітін алып кеткелі жатыр. 30 қаңтар 2020 жыл. Адамзаттың коронавирус инфекциясы туралы естігеніне бір жылға жуық уақыт өтті. Осы арада Covid ауруымен тіркелгендер 67 миллионнан асты, 1,5 миллион адам қайтыс болды. Елдердің көбінде карантин енгізіліп, тұрғындар үйінен шыға алмай қалды, кәсіпорындар жұмысы шектеліп, артынан банкрот болып жатты. Тіршілікті түбегейлі түрлендірген осы вирустың қайдан шыққаны әлі нақтыланбады. Бірі жарғанаттан, бірі панголиндерден дейді, кейбіреулер тіпті қолдан жасалған ауру деген пікір айтады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бір ай бұрын аурудың неден тарағанын анықтауды көздейтін зерттеу бастады. Оған қатысатын вирусологтардың, эпидемиологтардың және сарапшылардың аты-жөндері аталмай отыр, ал зерттеудің бірінші кезеңі ауру бастау алған Қытайда өтпейді.

  • Балалар әлемінің елшісі…

                                    Кемел ой мен келісті сыр тоғысқан, сұлу сезім мен мұңлы шер шарпысқан көрікті де көркем шығармалардың шебері – Сапарғали Бегалин. Биыл, 2020 жылы қазақ прозасына өзгеше өрнек, жаңа леп, ғажайып сыр-сипат әкелген көрнекті қазақ жазушысы, балалар әдебиетінің классигі, әдебиетіміздің поэзия, проза жанрларында тартымды, толымды шығармалар берген көрнекті суреткер Сапарғали Бегалинге 125 жыл толып отыр.         Сапарғали Бегалин 1895 жылы қараша айының 24 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Табиғатынан зерек, ұғымтал балаға оқу оқыған, білім алған өте ұнайды. Содан ол ауыл молдасынан дәріс алып, ескіше хат таниды. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929-1935

  • ГЕОЛОГ ҒАЛЫМ С.КАМАЛОВҚА 85 ЖЫЛ

    Қазақстан экономикасы үшін үлкен маңызға ие кен орындарын ашқан ғалым Камалов Сухан Мақсұтұлы еліміздің тарихында елеулі орын алар тұлға. Бүкіл саналы ғұмырын өз отанының дамуы мен гүлденуіне арнаған білікті геолог Камалов С.М. көзі тірі болғанда биыл 85 жасқа толар еді. Камалов С.М. 1935 жылы желтоқсанның жиырма бірінші жұлдызы Орал облысының (бұрынғы атауы) Қазталов ауданына қарасты Асан-Құдық ауылында дүниеге келген. Бала кезінен ол өз күшіне ғана сенуге бейімделеді, осы кезден оның бойында қайсарлық мінезі мен табандылық, еңбекқорлық қасиеттері қалыптасады. Өткен ғасырдың елуінші жылдары мектепті бітірген ол, сол кездегі қол жетпейтін, арман мамандықтардың бірі жер қойнауында қазынаны зерттейтін геолог мамандығына қызығады. Осы мамандықты Қазақ мемлекеттік университетінде бітірген ол басында тәжірбие жинау үшін

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: