|  |  |  | 

Көз қарас Тарих Қазақ шежіресі

Тоғыз оғыз-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт

scale_600

Бөрілі байрақ астында —

Бөгеліп көрген жан емен!

Бөрідей жортып кеткенде,

Бөлініп қалған жан емен!

 

-Сұйінбай Аронұлы

 

Ителі шежіресінің Сәбит дамолладан қалған нұсқасында : Орманбет ханның  Торғауыт, Дөрбіт, Тибет, Таңғыт, Қалқа, Ахмет, Онсан деген ұлдары болды. Ахмет алапес болып ауырып елден шеттетіледі де, Ахметті иен жерге өлтіруге апара жатқанда құтқарылып, аман қалады. Ахмет арқардың бауырын жеп, қанын ішіп сауығып кеткенсоң арқарды кие тұтып, тұңғыш ұлының атын Арқаршы қояды. Ахмет жасақ құрып, бөрі басты ту көтеріп Орманбет ханға қарсы шабуылға өтеді. Торғауыт, Дөрбіт, Таңғыт, Қалқа, Сарыүйсін, Бекежан, Тәйті, Онсан бөрілі ту астына бірікті. Бөрі басты туына қаратылып тоғыз Ителі атаныпты- деген аңызды келтіреді.. [1]

Сәбит дамолла- Алтай бетінде алғаш мектеп-медіресе ашқан діни қайраткер[1].

Шежірелік аңызда айтылған ‘’бөрі басты ту астына біріккен тоғыз Ителіні’’талдап көрсек.

Онсан-он сан Ноғайлы, тарихта  сақ, ғұн, үйсін, түріктің ғана  ата-тегі көкбөрі саналып, ұлыс аты

көбөріге байланысты аталған жоқ, олардың соңғы ұрпақтарында да бөріге (итке)

байланысты ат күні бүгінге дейін сақталып келеді: башқұрт, ноғай (нохай), адай,

арғұн,  ителі (ру),  итемген (ру) тағы  басқа ұлттар мен рулардың  аты молынан

жолығады.

Әлкей  Хақанұлы  Марғұлан: «…Бөрінің  етіне жерік болып туған  баланы

жұртшылық  мақтан қылып,  оған «маңғыс» (маңғыт),  «ноғай» деген ат береді.

Мұндағы «Маңғыс», «ноғай» деген сөздер бір кезде «бөрі» (көк аспан) мағынасын

білдірген.  Ерте замандағы  «бөрі құс», «маңғыт»  бергі кезде «ит-құс», «көктің

құсы»  деген мағынада  туған. », – деп жазды[2] .

Ителі- ителі керей. Керей елінің “ноқта ағасы” аталады.

Торғауыт- керей Тұғұрылхан ұрпақтары  иелігіндегі әскери бірлестік.

Таңғыт- Алашқа қызмет еткен керей Уаңханның ағасы Жақа Канбу ұрпақтары[6].

Сарыүйсін- Батыс Түрік қағанатындағы бес арыс ел Дулудың белді тайпасы. Таңбасы Абақ керейдің таңбасымен бірдей. Керейлермен туыстық жақындығы бар[4].

Ахмет- Сейд-Ахмед (16 ғасырдың 2-жартысы) Сібір хандығының басшысы, әскери қолбасшы болуыда, Ноғайлы хандарының бір Қызыл Арыстанның баласы Ахмет болуыда мүмкін.

Тағы бір аңызда: Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғайлы бөлініп, Орманбет би өлгенде Ноғайлы қоғам, Қобан және Майқы есімді белгілі аталар болыпты. Майқы тоғыз ханды қолынан отырғызған бас би екен[7].

Осы аңызда айтылған тоғыз торғауыт-тоғыз ителі Алтын орданың соңғы кезіндегі саяси дағдарыста біріккен туыстас, ортақ саяси көзғарас ұстанған, бөрілі ту астына жиналған көнеден келе жатқан тайпалық одақ. Қазақ шежіресіндегі алаш аңызыда осы тұжырымға саяды.

VI ғасырдағы Батыс Түрік қағанатындағы он оқ еліндегі екінші ірі Қойлау(Ителі) тайпасын Күліг чор басқарды.

Ашына әулетінің соңғы кездерінде Түргеш Үшеліктің мемлекет билігін өзінің қолына алды. Біздің ойымызша, осы Үшеліктің бұрынғы чор лауазымында Түргештерді басқарып жүрген тұстағы аты Алаш болған. Үшелік есімі оған қаған тағына отырған соң қосымша берілген деуге негіз бар. Үшеліктің бұрынғы Алаш екендігіне тағы бір дәлел – Алаш чор Бес түрік Дулу құрамындағы Түргеш ұлысын билеп тұрған кезде, осы Бес түрік Дулуға кіретін көрші Қойлау ұлысын Күл чор басқаратын[4]. Әбілғазының Түрік шежіресінде керейлерді он оқ елін билеген Ашина қара Ябғудың қарауындағы шеп, сеп одағына таратады. Ашина қара -Істеми қағанның жүрежаты.

осы шеп тайпасынан кейін керейлерді билеген қағандар шыққан. Қытайлар мен ұйғырлардың біррккен жорықтарынан кейін Шеп, Шимойын, Қойлау(Ителі) тәрізді үлкен рулар Жетісудан шығысқа ойысып Телектердің Сір-Енда қағанатының орынына орнаған Тоғыз оғыз бірлестігіне қосылады[5]. Жоғары келтірілген тарихи деректердегі тайпалық одақ атаулары қазіргі ителі шежіресінде ру атауларымен сақталған.

Сәбит дамолла шежіреде

«Қараби ден Ахмет,

Ахметтен Арқаршы,

Арқаршыдан Сейдалы, Жабай, Ермен.

Ерменнен Алдаберді.

Алдабердіден Бағаналы, Жаппас.

Бағаналыдан Қойлау, Байлау.

Қойлаудан Көкбұлақ,Шымыр.(Шымыр ағасына өкпелеп батысқа көшіп кеткен)

Көкбұлақтан Ақбақты, Тыныбек, Күйік.

Ақбақты, Ақмерген (Тыныбек), Ақмалай (Күйік) аталарына бөлінеді. Ақбақты 9 атаға бөлінеді. Тыныбек 4 атаға бөлінеді. Күйік 5 атаға бөлінеді.

Ақбақты: Қазеке, Дәуіт, Таз, Сұлтанқұл, Есенқұл, Ақмалай, Кенжебай,Дәуітқалаи,Қожанқұл. Тыныбек: Атанас, Қарақұл, Қарамбет, Жәдігер.

Күйік: Елтоқ, Дәулет, Тоқтағұл, Бесшал(Едіге), Қалматай.

Ахмет, Қойлау, Арқаршы, Күйік, Жәдігер, Едіге, Дәулет, Қалматай, Тоғыз тоқтағұл.

Қара би- керей ханы Қарахан.

Қойлау- Батыс Түрік қағанатындағы бес арыс ел Дулудың белді тайпасы.

Ахмет- Сейдахмет Бекболатұлы, Тайбұға (Сейтек, Сейтен) – 1583 – 1585 ж.ж. болуы мүмкін.

Жәдігер- Сібір ханы Тайбұға әулетінен. Тұрғақ керей[3].

Едіге- маңғыт бектері болуы мүмкін.

Дәулет- Сібір ханы Тайбұға әулетінен. Тұрғақ керей[3].

Қалматай- Қалмақ атанғанТорғауыт Тұрғақ керей болуы мүмкін.

Тоғыз тоқтағұл- Торғауыт Тұрғақ керей болуы мүмкін.

Күйік- Батыс Түрік қағанатындағы Қойлау ұлысының басшысы Күлг чор болуы мүмкін.

Қорта келгенде тариыхта айтылатын Тоғыз оғыз-тоғыз Татар-тоғыз Ителі-тоғыз Торғауыт ертеден сабақтасып келе жатқан қандастық-туыстық жақындығы бар саяси бірлестік , тоғыз саны да қазақтың ескі салтынан орын тепкен қасиетті сан.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Б. Жұмабайұлы “Ителі шежіресі”(5ші басылым).
  2. Ясин Құмарұлы: Ежелгі Түркі тайпаларындағы төтемдік аң – құстардың аңыздық негіздері

  3. Тұрғақ шежіресі
  4. Түргеш-Алаш егемен елі- Талас Омарбеков
  5. Қазақстан (Қазақ елі) тарихы: 4 кітаптан тұратын оқулық. Қазақстан аумағы б.з.б. мыңжылдықтардан ХІІІ ғасырдың басына дейінгі дәуірлерде. 1-кітап
  6. “Керейлердің XIV-XVII ғасырдағы тарихы”(Алаш тарихи зерттеу орталығы. Алматы, 2014 жыл).
  7. «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы.https://kk.wikipedia.org/wiki/Майқы_би

 

Жұмабай Мәдібайұлы

PhD докторант

Әл-фараби атындағы ҚазҰУ

 

Related Articles

  • Шаңыраққа қарамайтындар

      2020 жылдың маусымында, Верный қаласындағы (қазіргі Алматы) казачество көтерілісінің жеңілісіне жүз жыл толады. Көрнекті большевик пен жазушы, Дмитрий Андреевич Фурманов, осы жеңіске елеулі үлес қосты. 1924 жылы, ол осы жан түршіктіретін оқиғаны суреттейтін  «Мятеж» («Көтеріліс») деген тамаша романын жазып бітіреді.  Айтпақшы, «Мятеж» романы 1916 жылғы Амангелді Иманов көтерілісінің хайуандықпен жаншылып қалғаны туралы әлем әдебиетіндегі бірен-сараң шығармаларының бірі.  Оның тұщымды дәйексөзін келтіруге рұқсат етіңіздер: «Царское правительство с молниеносной быстротой помчало сюда карательные отряды, помчало транспорты оружия, которым снабдило кулаков… И пошла резня. Открылась неравная кровавая битва: с одной стороны вооруженные отряды и освирепевшие кулаки, с другой стороны – почти безоружное туземное население, которому отчаяние и круглая безвыходность придали силу, отвагу

  • Ерке батыр- Бұқарбай Елтоқұлы

    Жұмашәріп Шәһадатұлы Дәндібай тегі (Жазушы, Педагок, поблицик) Әр заман өзінің әйгілі адамдарын тудырып сол тұлғаның бойындағы түрлі қасиеттері арқылы жеткен деңгейі көлемінде ортасына әйгілеп отырады. Заман тұлғаға тиянақ, тұлға заманға қозғаушы рөлда дамиды. Қоғамдық даму барысында заман кемелденіп, тұлға сомдалады. Заман бір тарихи дәуірдің рухани бетбейнесі. Онда хан- қараша, би- қазы, көсем- шешен, батыр- бағлан… т.б лардың бәрі де саяси- заң, дін- мәдениет, шаруашылық т.б қатарлы көптеген салаларда араласа бой көрсетіп сол заманның өзіндік тынысын қалыптастырады. Ендеше сол нар тұлғалардың ішінде батыр образын осы мақалада қаузалатын өзек ете ой өрістетейік. Аллаға шүкір, қазақта батыр баршылық, себебі біз хандық тегіміз арысы Еділқаған (әтилә), Елжаукүнбилерден бастау алып, берісі Тұғұрұлхан, Жошыхандар мен олардың

  • Тұрсынбек КӘКІШЕВ:сол өтірік академиктер көзінің тірі­сінде мақталып та, мадақталып та жатады. Ал көзі кеткеннен кейін соларды іздейтін ешкім болмайды…

    Астана. 11 қазан. Baq.kz Тұрсынбек КӘКІШЕВ,филология ғылымының докторы, профессор: Тұрсынбек аға, бүгінде 85 жасқа келіп жатырсыз. Өмірден не түйдіңіз? Өкініштеріңіз бар ма?  – «Ананы істей алмадым-ау», «мынау қалып қойды-ау» деген өкініш менде жоқ. Өйтіп өкінетіндей мүмкіндік те болған жоқ. Шындығын айтқанда, қазір өздерін «ака­деми­кпіз», «доктормыз» деп жүргендердің арасында архивтің есігі қайда екенін біл­мейтіндер бар. Шыққан кітапты оқып ала­ды да соған қарап өзінің ой-толғамдарын жазады. Негізі, кітап жазу үшін архивті білу керек, кешегі өткен күнді зерттеу керек. Осы жағынан келгенде, менің сөзімде, ойымда қатқыл пікірлер болып жататын болса, көп жағдайда сол тарихтан алған сабақтар еріксіз солай сөйлетеді. Архив дерегіне сүйенген адамның сөзі дәлелді, нығыз болады. Сол архивті ақтарам деп жүргенде менің

  • Қытай қазақтарының анти-коммунистік үш үлкен жоспары

    Бірінші сүгірет, 1960-жылы Тайван (台湾) астанасы Тәйпейде түсірілген. Суретте оңынан: Дәлелқан Жанымқанұлы Жаналтай, Қалибек Райымбекұлы Хәкім, Қамза Шөмішбайұлы Ұшар, Қалипа Ғақыпұлы Алтай. Бергі жақтағы үш адам оңынан: Жолбарыс ұлы Яқұп және APACL- мүшелері мен Тайван президент әкімшілігінің қазақтарды қабылдауға келген өкілі.  Екінші сүгірет, 1960-жылы Тайван астанасы Тәйпейде түсірілген. Азия халықтарының Анти-Коммунистік Лигасы (APACL) сол жылы тәйпейде құрылтай ашқан. Құрылтай жиналысына қазақтар да қатысты. Суретте оңынан: Қалибек Райымбекұлы Хәкім, APACL басшысы Гу Жынганг (Gu Zhenggang/谷正纲), Қамза Шөмішбайұлы Ұшар және Қалипа Ғақыпұлы Алтай.  Үшінші сүгірет, 1960-жылы Тәйпейде түсірілген. Суретте алдыда отырған: Қытай гоминдаң үкіметінің тайвандағы президенті Жан Кәйшек (蒋介石). Қытай қазақтары оны Қытайдың терістік акценті бойынша Жияң Жиеші деп атайды. Артта тұрғандар

  • БАБАДАН ДАРЫҒАН ДАРАЛЫҚ

        Қазіргі қытай жері Алтай беті күллі Абақ керейдің туып өскен ата мекені. Талай заңғар тұлғаларды тудырған алтын құрсақ, Алтайдың бір туар тумасы Әди Тұрар ұлы 1932 жылы Ботақара руының сүйікті мекені Алтайдың Алақақ ауылында дүниеге келген. Әди Ботақара батыр Тыныбек Нұра әулетінен тарайды. Абақ керейдің тұңғыш биі атақты жырауы, Ботақара Тыныбек Нұра әулетінен Шәу(жырау) Апашұлы ,Атақты төкпе ақын Төлеубай Бөжекұлы, жаны жомарт кең пейілді атағы жер жарған бай Шәку Есілбай сынды ұлы тұлға аталарының қасиеті дарыған, Әди балалық шағы өзінің ата мекені Алақақта өтті. Бастауыш сыныбын сол Алақақ ауылындағы Ботақара мектебінен бастады. Әдең өзінің туа бітті дарынымен азаттықтан кейін қоғамның әр саласында қызмет етті. Сол кезде Алтай ауданның

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: