BÄYTİK
kerey.kz
Äñgime
Nwrhalıq Abdıraqın
Oş jwmanıñ tañında wzın boylı, nwrlı jüzdi, tolıqşa kelgen qara swr kelinşegi Nwrqızırdıñ bergen däret suın alıp, dalağa şıqtı, adamdarğa bwl tünniñ soñğı süri ürlenip, tañ qarañğılığı aynalanı twtastay twmşalap twr… Izğırıq ayaz äli de ısqıra ışqına ürleydi. Sol jağına üş ret tükirip ket päleket, ket! dep üyge kire eki räkağat namaz oqıp, Rabbısına jalbarınıp, tañ qarañğısında qoradağı qos jirenge ülken wlı Şerdiman ekeui minip, bülkek jelispen işterinen «payğambarımız Mwhammed(s.a.u)» salauat aytıp, jolğa şıqtı. Beysenbiden jwmağa qarağan tünde tahajüt oqu, tañ namazında meşitte bolu Oştıñ äkesinen on üş jasınan bergi üyrengen ädeti. Äkesi Sılam elge kelgen qojalardan bilim alğan dindar taqua kisi bolğan. Qaharlı qıstıñ sarşwnaq ayazında, tozaqtıñ ıstıq jalınınan qorıqqan eludey jan tañ namazında bas qostı. Ör Altay halqınıñ ör minezdi batırlığı osı taqualığınan kelgen. «Allahu akbar» degen wzın boylı, qatqıl ündi Aqıt qajınıñ ülken wlı Qalman moldanıñ dauısı meşit işin bir sätke siltidey tındırdı. Fatihadan soñ Baqaranıñ alğaşqı jiırma eki ayatın ädemi qırağatpen oqıp, Alldan qorıqqan hälde säjdege barıp, qayta tiriludi bir auızdan rastap, ekinşi märte säjdeden twra «Ämana rasulumen» bitirip mañdayın jerge tösegen olar, ğayıpqa senip bügingi kündi bir Allağa tapsırıp, eki jağına sälem berdi. İşterinen özine kerektini Rabbısınan swradı, Oş, Şerdiman, Süleymen, Imanbay, Swlubay, Aqteke, Mwsa, Zätelbaylar bir-birine dwğa jasadı. Tüngi körgen tüsi esine tüsken Oş bir Fatiha, onbir Iqılas oqıp payğambarımızğa bağıştap bet sipadı.
Bäytik tauı, kökke qaray boy sozadı. Qara bwlt üyirilip, twman şökti. Kenet tau qozğaldı, Oşqa jaqındadı. Ol endi anıq bayqadı, ondağı ülken eki şoqınıñ biri tüksigen qalıñ qabaqtı, qap saqal qara Molqı şalğa aynaldı, ekinşisi däu sarı, keñ iıqtı Maşan şalğa aynalıp til qattı: «Biz de basqa taular siyaqtı kün közin añsaymız, bwl seniñ perzenttik parızıñ» – dep sañq etti. Bala kezinen baurayında oynap ösken Oş tauğa örmelep bara jattı. Ortan beline jaqındadı, ayaq astındağı jap-jasıl jaz tabiğatı ilezde özgerip, şöptiñ beti qıraulana bastadı. Qıstıñ suıq ızğarı öñmeninen ötti. Tau basındağı är qada tas bir-bir batırlarğa aynalıp, qol bwlğap şaqırdı. Kenetten taqımına aq boz twlpar payda boldı, or qoyanday orğıp, tastan-tasqa tabanın nıq basıp, örşelene örlep keledi. Oş quandı, oylamağan jerden etektegi qalıñ qarağay adamğa aynalıp, bwğan ot oqtı qarşa borattı. Aq boz twlpardı taqımdap, ot oqtıñ arasında oyqastap keledi. Tau töbesi köz aldında körinip twrsa da jol wzara berdi. Taudıñ eki jağındağı samırsındar da soldatqa aynalıp, jau tobın toltırdı. Aqırı tau töbesine jetti, onda qar jauıp, twman şögip twr. Artınşa jañağı batırdıñ birneşe böligi taudıñ arğı betine qwldap ketti, özi şıñ basındağı bwltqa enip bara jattı.
***
Bura jarağan qañtar tusa da, beyne bir säuirdey kün Altay tauınıñ dostıq şoqısınan asıp, aq kölge wzaq qarap bötenşe meyirlene altın nwrın tögip twr. Käpirler künimiz oñınan tudı dep iştey ırımdap şoqındı. Kerim bastağan qwyırşıq ükimet mansaptıları kiim ışkabındağı pwttarına tabınıp, işterine köp qastıq bügip, Köktoğaydan şıqtı.
Jwma namazı, Kürtiniñ qalıñ eli özin joqtan bar jasağan Rabbısın zikir etip säjdede jatqanda, jaular meşitti qorşap, ğwlama wstaz Aqıt qajını twtqınğa aldı. Azulı ükimet üş jılda üş jüz jiırma el serkesin twtqındasa da sabırlıq tanıtqan Köktoğay jwrtına bwl soqqı asa auır tidi. Olar «Aqıtpen birge din ketti» dep küñirendi. Jwrt işin gu-gulegen äñgime kezdi. Öşpendilik ruhı kökke şarpıdı, din Islam üşin dep atqa qonuğa iştey bekindi. Küni boyı basqaşa maujırap twrğan ot şar ekintide Üliñgirdiñ tübinen birdeñe izdegendey üñile qadaldı. Köl ilezde qızıl suğa aynaldı. Jeti jolaq qızğılt säule jerge siñdi, aspandağı qara bwlttar qızıl tüske boyaldı. Öksigen otşar öz wyasına siñip joq boldı. Tabiğattı aldın ala biletin boljamşılar jañıldı. Tün basqaşa tünerdi. Bwrqasındap, aq tütek boran arlı-berli şapqıladı. Taltañdap jürgen ükimettiñ Kerim bastağan jeti adamı Aqıt qajını wstap berip, özderinşe pañdanıp, ayaqtarın ayqastırıp törde şoljiıp Qaljabaydıñ üyinde jatqan jerinen sau etip kirgen Irıshan, Şerdimandar olardıñ altauınıñ janın jahannamğa jiberip. Jetinşisi Kerimdi Aqıttıñ üyine aydap aparıp, äkesiniñ kegin aluğa Qalman moldanıñ aldına saldı. Ol qolın qanğa malmay bas tarttı, artınşa batırlar onıñ da közin joydı.
***
Eki adam bas qossañ biriñdi basşı saylañdar, bolmasa senderge şaytan basşı boladı degendi jaqsı biletin olar, birauızdan şımır da kesek bitimdi, qalıñ qabaqtı, tükti de swstı, tereñ oylanıp tez kesim aytatın, ötken san ayqasta sayıp qırandığımen közge tüsken Oştı bir auızdan han sayladı. Monğol hanı Şoybolsan osı han saylauda özinen-özi qorqıp, eki tizesi dirildep otırdı. Aq kiizdiñ üstinde kele jatqan Oş soñğı nüktege jetpesten, merzimnen bwrın sekirip ketti. Qap, beker sekirdi-au desti jiılğan jwrt. Swlubay, Süleymen, Nwrğoja, Keles, Kämel, Qapas, Zarıqqan, Quanışbay sındı segiz batır senimdi komissar bolıp tağayındaldı. Mwsılman qazaq wlttıq memleketin qwruğa bekindi. Köktoğay, Şiñgil eline sauın aytıp, jauğa qarsı küş toptauğa kisi şaptırdı. Masğwt, Qapsämet moldalar qatın-balanı qorğap jürip ölseñ, şahit bolasıñ, al öz basıñdı alıp qaşıp jürip ölseñ, qatın bolasıñ dep pätua berdi. O, bastan şahittikti tañdağan bwlar ölsek şahit, tiri bolsaq – qazımız dep janazaların oqıtıp, kebinderine «Bismillahi rahmani rahim» dep jazıp, moyındarına baylastı. Alla ırzalığı üşin soñğı demimiz qalğanşa soğısamız, dep barlığı «Jänibektep» wrandağanda Kürti jeri küñirendi.
Oş bastağan bahadür batırlar ölispey-berispey sansız swrapal soğıstar saldı. Ot oqtıñ qarşa borap twrğan şağında «ayatül kürsi» oqıp, soğısqa kirdi. Oş asqan aylasımen jaudıñ betin toytardı, at artına böktergen şapanınıñ sau jeri qalmay maqtası aqtarılsada, Oşqa oq timedi. (On bir jıldıq soğısta bir ret jeñil jaralandı). Oştıñ dosı Süleymen qayda jürse sol jerge twman şögetin. Jaudı sanap atatın swrmergen Mwsa men közsiz batır Swlubay talay qorşauda qalğanda ajalğa tike jürip şep bwzdı. Olar däretsiz jer baspadı, eşqaşan namazın qaza qılmasatan at üstinde Jaratqanğa jalındı. Künälarınıñ keşiriluin bir Alladan tiledi. Särsenbi, beyseni künderi tünde şahittermen ata-babalarına hatım tüsirudi wmıtpadı. Nebir kieli şayqastarğa Altaydıñ tauı men tası, suı men qwmı kuä boldı. Bauırına basıp pana boldı. Soğısıp jürip jıl sayın qwrban şalıp, jan-tänimen täuelsiz qazaq elin Alladan swradı. Oştıñ ayağı üzeñgide, mañdayı qamşı sabında köz şırımın aldı. Gomindañ, Moñğol men bir mezgilde soğıstı. Şoybolsannıñ qolımen ot kösegen Stalin, partizandıq soğıs önerine erekşe jetilgen Oştı jeñe almaytının bilgen soñ, basqaşa aylağa köşti. Orıs jiberse Oştıñ könbeytinin eskerip, kiiz tuırlıqtı Moñğol hanın elşi etip jiberdi. Monğol wşağı degizip, Gomindañdı bombalap Oştıñ jeñiske jetuin tezdetti. «Aq üy uaqıtşa ükimetin» qwrıp, Oştı quırşaq patşa etip saylap, Sarısümbege erekşe qoşametpen köşirip äkeldi. Orıs arnaulı tärbielengen mamandarın jiberip, Oş köterilisiniñ jeñisin op-oñay iemdendi.
Jürek közi aşıq Oş tas orda işinde bir kün de jatpadı, tas qamal üyde qamalıp wyıqtasañ ne bilesiñ, qapiyada qalmaysıñ ba? degen ol Kürtiden äkelgen kiiz üyinde qıstadı. Mwnda tışqannıñ sıbdrın sezdi, onda altı ay twrğan Oş bar şındıqtı közimen körip, säuir şığa şen-şekpenin tastap Kürtige köşip ketti. Bara sala tütinsiz äri tez janatın, tipten, qattılığınan oq retinde paydalanatın wşqat ağaşın jaz boyı jinadı, bar jağdaydan habardar Stalin jaylau üstinde öziniñ qazaq genaralın Oş auılına jiberip, üş aymaq armiyasına qaharman atağın berip arbadı. Keudesine bes jwldız altın medal' taqtı. Az-kem qarağan batır, men altı jıl soğısıp jürgende, tek altı jwldızdıñ birin ğana azaytqan ekenmin, bwnday temir-tersekti tek qatındar ğana tağadı dep, qımız sapırıp otırğan orta boylı tompaq toqalı Bayannıñ aldına laqtırıp jiberdi. Qwrğaq ataqqa busanıp jürgen şendiler töbesinen jay tüskendey, sümireyip kelgen izimen tez keri qayttı.
***
Küzdiñ suıq jeli jer betindegi soqır twmandı tırağaylata quadı. Twman oypanğa şökti. Oş tahırat alıp otır, dımqıl da suıq aua Oştıñ qoynına oñay endi, öne boyı dir etip ornınan twrdı.
Semiz qoylardı «halqıñız zeketke berdi» dep tört jigit aydap keldi.
– Özderiñ tañdap aldıñar ma, älde özderi berdi me dep Oş äkelgenderge barlay qaradı. Mwrındarınan miñgirlegen olarğa: «Azanmen qayta aydap aparıp beriñer iesine» dep qatal ämir berdi. Osı is el arsında añız bolıp jürse de Altay aumağındağı sol kezdegi bar qılmıs Oş batırlarınıñ basına jazıla berdi. Jalğan Qapas, Swlubaylar payda bolıp halıqtı tonadı. Osılay qoldan jasap, Oştı halıqtan alıstattı.
Şığıstükistan ükimetin Stalin qara qıtayğa qarsı qoyıp, barlıq bazasın özi jabdıqtadı. Adam küşi, qaru tağı basqanıñ bäri de Sovet odağınan aparıp, Şinjiyañdağı Qaşqar, Hotan, Ürmji, Qwlja, Şaueşek, Altay qatarlı ülken qalalarda konsul'dıqtar qwrıp, mektep, auruhanlar soğıp, bükil Şinjiyañdı özderiniñ bir oblısı siyaqtı wstap otırdı. 1945 jılı ekinşi dünie jüzilik soğıs bitkende YAlta kelisimi bolıp, Jiyañ Kayşi Monğoliya men Şinjiyañ mäselesin ortağa qoydı. Stalin Monğoldıñ 1924 jıldan bergi egemendigin moyındasañ, mümkin, Şinjiyañdı öziñe qaytaramız dep jımidı. Desede, Stalin Şinjiyañdı kimge qaltıradı, qattı oylandı…qırsıqtau, öz aytarı bar, Amerikanıñ itarşısı Jiyañ Kayşıge qarağanda Mau Zıñdı qoldau öte tiimdi, sızığımen jüretin qızıl qıtay öziniñ otar elindey boldı, onıñ üstine socialstik lager jartı millrd qıtaymen tolğadı dep kübirledi mwrttı jigit ağası.
Şığıstürkistannıñ barlıq bazasın, üş aymaq armiyası beybit türde taratu üşin qızıl qıtaymen swmdıq zalım oylarğa taban tirep, Ahmetjan Qasımi bastağan Şığıstürkistan kösemderin opat etti. Stalinnıñ sayqal sayasattın bilmegen öz eli oğan qarsı şıqtı. Oş halqın tüsinbey qinaldı. Jaularğa soysa soyıs, minse kölik, qonsa qonıs boldı. Tau-tasındağı ata-baba baylığın tonattı. Özin tüsinbegen eldi ayağan Oş qarsı oq atqısı kelmey, elin bastap, Qwmılğa qırıq mıñ jan tuğan Altayın tastap üdire köşti. Amalsız Oş öz qatın-balasın tiridey öltirgen Gomindañdı odaqqa tarttı, bwl olarğa mayday jaqtı, oq-därimen qamdadı. Oştıñ qolımen ata jauın jeñudi oyladı. Qıs tüse Oş qıtay, orıs qızıldarına qarsı soğıs bastadı. Oştı jeñseñ, Jiyañ Jieşeni jeñgeniñ, twtas qıtay jeri seniki dep küş berdi Stalin Mauğa.
Oş, Nwrğoja batırlar jaudıñ tönip kele jatqanın körip, töbege şıqtı. Eriksiz öz qazağına twñğış ret oq attı, olarğa oq atqanına qattı ökindi. “Jaña tuğan bwzau arıstannan qorıqpaydı” täsilin qoldanğan qıtaylar kileñ student jas balalardı qarsı salıptı, tiri qalğandarın qorşap alğan Oştar “şarhi” dep at qoyıp özderine balağıp bağıp aldı. Jaularınıñ amalı tausılıp, bitimge kelu turalı san märte aspannan qağaz jaudırıp aldamaqşı boldı.
Täkiman, Elishan, Swltan Şärip, Oraltaylardan kelgen şetel asu wsınısına, elin, jerin tastap ketpeytinin aytıp, basın bäygege tikti. Ol tüyelerine et jegizip, qwmdı şöl, qwmayıt dalanı erkin kezdi. Ayudıñ ötine «YAsın şarif» oqıp, onı däri retinde paydalanıp jaralardı emdedi, qolı qalt etse, qajet namazı, dwha namazı, auabiin namazdarın oqıp, Jaratqannan öz qazağımen soğısuğa mäjbür etpeudi tiledi eluden asqan Oştıñ qaraswr jüzi nwrlandı.
– Äkeñ qartaydı, endigi el jügi senderde, – dep qısqa düñk etti tañğı şayda Şerdiman men Näbige.
Oştıñ büginde batırları siregen. Oştıñ jan dosı Süleymen qaytıs bolarınan bir kün bwrın şahit boların aytıp, Oştı tıñdañdar degen jalğız auız ösiet qaldırdı. Şahit bolğandarınan basqası, qartaydı, keybiri şetel astı.
***
Aqpannıñ ayazı kiiz üydegi jıludı quıp älek, Hayzınıñ ısqırğan boranı tuırlıqtı jwlqılay, uıqtardı sıqırlatıp, keregelerdi qaqırata jazdap doldanadı, tüñilik jelpildep bir toqtamaydı. Bastırğı arqannıñ mıqtılığı şañaraqtı eş jibermedi. Tünimen soqqan jelden äbden mezi bolğan Oş jaman tüs kördi. Tañ ata mızğağan ol namazğa endi twra bergende, qalıñ şerik däl töbesinen tüsiredi. Soñğı jıldarı eki twlpardı kezek-kezek beldeuden bosatpaytın batır bayağı tüsinde körgen aqboz twlparımen köz ilestirmey qorşaudı bwzıp, Hayzı bastauına qaray qaştı.
Bölek otaudağı Şerdiman äyelin tañ namazınan bwrın oyatıp, ot jağudı bwyırdı, jwlqılağan jel ottı öşirip, küldi kökke şaşıp, qalğanın közine qwydı.
– Adıram qalğır swm tirlik, – dep nalıdı äyel doldanıp.
– Auzıñdı jap qatın, osı küniñe täube de, osığan äli zar bolasıñ, – degeni sol, üy sırtı wlar-şu, «Os, Os» degen qıtayşa dıbıstarğa toldı. Äkesiniñ aq twlparınıñ beldeude joq ekenin bayqadı. “Saqta Qwday, saqta, äkemdi” dep, qatarlas qostağı inisi Näbidi tez ertken Şerdiman qatın-balasın tastap, keşe soyğan qoydıñ eki terisin üsterine jamılıp, qalıñ qoydıñ arasına süñgip, qoydı aydap alısqa wzadı. Tau etegine jaqınday qoylardı tastap, jılji bergende «jüy, jüy»dep qıtayşa quıñdar degen bwyrıqtıñ özderine qarata aytılğanın bilgen Şerdiman inisine arqasın berip mauzerin jeñine tığa wstap, «bizdi tiri wstağısı keledi, atpaydı, jaqındağanşa qozğalma, kelgende mauzerdi barınşa saqıldatayıq» dep sıbırladı. Bastarınan asıra oq atıp, qalıñ şerik tasırlatıp şauıp keldi. Döñgelektene qorşay bergenşe bolğan joq, attarı oynap şığa keldi, bos attarğa qarğıp mingen qos batır tauğa jasırınıp ülgerdi.
Oştı jauları tıqsırta qudı, kenet, aqboz twlpar mwzda jığıldı, mauzeri atılmay şaynastı. Pimasınıñ qonışınan pışağın alıp ayqastı, qwmırsqaday qaptağan şerikter aqırı baylap, batırdı tüye üstine salıp esiginiñ aldına äkeldi. Äkesiniñ ayağına jabısıp jılağan qızı Pansilağa, “Bwlar meni mıqtılığımen wstağan joq, biz elge qarsı oq attıq, künäğa battıq… men tauğa emes jazıqqa qaştım, oq atılmadı, twlpar qwladı, bwl Allanıñ qalauı. Meni soñımnan quıp şarşamañdar. Jau aldında köz jasıñdı körsetpe, qayta erteñdi oyla, eldi jiıp qamdanıñdar” – dep bwyrıq berdi. Ürimşide basına noqta salıp, bir jeti köşe aralattı, üş imperiyanı tañğaldırğan, olardı özine qarız etken añız keyipkerdi köruge mwhittıñ arğı jağasınan tilşiler kelip, sırtınan tamsana suretke tüsirdi. Tilşilerdiñ közine Oş arıstan bolıp körindi.
Wyğır Jolbarıstan köp altın-kümis tärkilegen ozbır ükimettiñ Oşqa birinşi qoyğan swrağı.
– Altın-kümisiñ qayda? –
– Qazına jinaytın qatın deysiñ be? – dep düñk etti Oş.
– Qılmısıñdı moyında, rayıñnan qaytıp, bizge bağınsañ, Altay aymağına uäli etemiz, – dep eki iığın qwnjıñ etkizdi tergeuşi.
– Sender siyaqtı käpirdiñ sidigi emespin. Men, äu bastan şahittıq joldı tañdağam, tez atıñdar köşede süyrelemey dep ızbarlana toqtadı.
Batırdıñ soñğı tilegi orındalıp, qalıñ şeriktiñ mıltığınıñ astında, eki räkağat namaz oqıp, şahadat kälima ayttı, onıñ ruhı ot oqpen birge Bäytik tauınıñ üstinde bwltqa siñip ketti….
kerey.kz
Pikir qaldıru