Tarih Twlğalar

Balalar äleminiñ elşisi…

kerey.kz

 |  Dec 7, 2020

       Kemel oy men kelisti sır toğısqan, swlu sezim men mwñlı şer şarpısqan körikti de körkem şığarmalardıñ şeberi – Saparğali Begalin. Biıl, 2020 jılı qazaq prozasına özgeşe örnek, jaña lep, ğajayıp sır-sipat äkelgen körnekti qazaq jazuşısı, balalar ädebietiniñ klassigi, ädebietimizdiñ poeziya, proza janrlarında tartımdı, tolımdı şığarmalar bergen körnekti suretker Saparğali Begalinge 125 jıl tolıp otır. 

       Saparğali Begalin 1895 jılı qaraşa ayınıñ 24 jwldızında Şığıs Qazaqstan oblısı, Abay audanı, Degeleñ auılında düniege kelgen. Tabiğatınan zerek, wğımtal balağa oqu oqığan, bilim alğan öte wnaydı. Sodan ol auıl moldasınan däris alıp, eskişe hat tanidı. 1915 jılı Semey qalasındağı orıs-qırğız (qazaq) uçilişesin bitirgen. 1929-1935 jıldarı Degeleñ oblıstıq atqaru komitetiniñ törağası, Qarqaralı uezdik atqaru komitetiniñ müşesi. Bölim meñgeruşisiniñ orınbasarı, audandıq halıq sud'yası boldı. Qazaq eginşilik halıq komissariatında, Türkisib basqarmasına jauaptı jwmıstar atqardı. 1935-1956 jıldarı «Temirjolşı» gazetinde, Qazaq KSR ğılım akademiyasınıñ «Til jäne ädebiet» institutında (qazirgi «Ädebiet jäne öner» institutı), Qazaqstan Jazuşılar odağında qızmet etti.

       Saparğali Isqaqwlı kezdeysoq balalar jazuşısı bolğan joq. Ol qay jerde jwmıs istese de, nemen aynalıssa da, ärqaşan balalardıñ ortasında bolğandı wnatatın, olarmen erkin äñgime bastay alatın. Qazaqstan boyınşa öziniñ köptegen saparlarında jazuşı auıl balalarınıñ jeke ömirlerinen jäne balalıq şağınan ayırıluına jii kuä bolatın. Begalinniñ aytuı boyınşa, ol ädebietke tek 1940-şı jıldardıñ soñında keldi jäne bwl erte jetilgen balalar turalı aytuğa degen ıqılasqa äkeldi. Ol boyı wzın, twraqtı, beyneli türde «barlıq tüymelerge tağılğan» adam deuge de boladı, sezim körinisterinde öte wstamdı, tereñ intellektke ie boldı. 

S.Begalin atındağı respublikalıq balalar kitaphanasınıñ direktorı Raeva Sof'ya: «Meniñ oyımşa, bireu oğan üreylene qaradı dep oylamaymın. Öytkeni ol 30 jıldan astam uaqıt boyı balalar kitaphanasın basqarğan. Meniñ oyımşa, adamdar oğan eriksiz tartıladı. Bir tañqalarlığı, bwl wstamdılıq Begalinniñ balalarmen ortaq til tabuına kedergi bolmadı. Ol birden erip, balalarmen eşqaşan ülken kisidey  söylespeytinin qaytalağandı wnatatın, ol balalarmen teñ därejede söylesti» – dep, eske aladı. Bwl Saparğali Isqaqwlınıñ öziniñ sırtqı oqşaulanuımen jäne jan düniesindegi tılsımımen bala bolıp qala bergendikten bolğan siyaqtı.

       Jazuşı özi turalı: «Mağan köp jwmıs isteu kerek, kündiz-tüni, mende bar talanttıñ eñ biigine köterilu kerek», – dep jazğan. Saparğali Begalin artına öşpestey ülken ädebi mwra qaldırdı. Saparğali Begalin 25-ke tarta dastan, 12 povest', jüzdegen äñgime, 9 şağın p'esa men 50-ge tarta än teksteriniñ avtorı. Onıñ alğaşqı kitabı, qazaq halıq añızınıñ syujeti boyınşa jazılğan balalarğa arnalğan «Bürkittiñ kek aluı» poeması 1943 jılı jarıq kördi.  Köp wzamay ol kişkentay tabınşı – «Jılqışı bala» turalı äñgime, odan keyin «Sätjan» povesin jariyaladı. Bwl balalarğa arnalğan alğaşqı äñgimelerdiñ işindegi eñ sättisi. Orıs tiline audarılğan bwl povesi «Pioner» jurnalında basıldı. 1950 jılı Saparğali Begalinge «Sätjan» povesi üşin KSRO Ministrler Keñesiniñ sıylığı berildi. Keyinnen bwl oqiğa birneşe ret basılıp, köptegen tilderge audarıldı. Onıñ qolınan şıqqan «Tau sırı» (1938), «Tañsıq» (1940), «Qıran kegi» (1943), «Maşinist» (1944), «Altay añızı» (1947) dastandarı, «Sätjan» (1947), «Köksegenniñ körgenderi» (1948), «Şoqan asuları» (1964, 1970), «Baqıt» (1960) jäne t.b. jinaqtarı jazuşını halıqqa keñinen tanıttı. 

       «Saparğali Begalin qazaq balalar ädebietiniñ negizin qalauşı bolıp tabıladı. S. Begalin jäne U. Twrmanjanov siyaqtı jazuşılardıñ ülesine öte auır jäne qwrmetti mindet jükteldi, biraq olar bwl mindetti tamaşa orındadı. Olar jalañaş jerde gül ösirgendey boldı» – deydi, onıñ qazaq balalar ädebietine qosqan ülesi turalı jazuşılar Mwzafar Älimbaev pen Ermek Ötetileuov. Saparğali Begalinniñ qazaq ädebietine qosqan jemisti ülesi layıqtı bağalandı: ol eki ret «Qwrmet Belgisi» jäne Halıqtar Dostığı ordenderimen, medal'darımen marapattaldı. 

       Qorıtındılay kele, qazaq balalar ädebietiniñ bäyteregi öziniñ ruhani swlulığın, meyirimdiligi men şınayılığın joğaltpay, wzaq, ädemi ömir sürip, 1983 jılı qaytıs boldı. Saparğali Begalin atamız – ğasırdan-ğasırğa jalğasa beretin, uaqıt ötken sayın qın tübinde jatpas almas qılıştay jarqıray beretin twğırlı twlğa. Ğasırlar, jıldar almasa kele talay oqiğanıñ kömeski tartarı zañdılıq. Alayda Saparğali Isqaqwlınıñ şığarmaşılığına onday qauip tönbek emes. Sebebi, onıñ şığarmaşılıq ağını – ömirdiñ özindey toqtausız. Saparğali Isqaqwlı qazaq halqı, ädebieti, tarihı üşin mañızı bar, är qazaqtıñ jüreginde orın ala bilgen wlı twlğa. Onıñ tuındıları, şığarmaları – biz üşin bağa jetpes ruhani qazına. Saparğali Begalin Isqaqwlı sonısımen mäñgilik.

Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Nwrdäulet Jwmabay, 1 kurs studenti