Балалар әлемінің елшісі…

Balalar äleminiñ elşisi…

| Dec 7, 2020

Kemel oy men kelisti sır toğısqan, swlu sezim men mwñlı şer şarpısqan körikti de körkem şığarmalardıñ şeberi – Saparğali Begalin. Biıl, 2020 jılı qazaq prozasına özgeşe örnek, jaña lep, ğajayıp sır-sipat äkelgen körnekti qazaq jazuşısı, balalar ädebietiniñ klassigi, ädebietimizdiñ poeziya, proza janrlarında tartımdı, tolımdı şığarmalar bergen körnekti suretker Saparğali Begalinge 125 jıl tolıp otır.

Saparğali Begalin 1895 jılı qaraşa ayınıñ 24 jwldızında Şığıs Qazaqstan oblısı, Abay audanı, Degeleñ auılında düniege kelgen. Tabiğatınan zerek, wğımtal balağa oqu oqığan, bilim alğan öte wnaydı. Sodan ol auıl moldasınan däris alıp, eskişe hat tanidı. 1915 jılı Semey qalasındağı orıs-qırğız (qazaq) uçilişesin bitirgen. 1929-1935 jıldarı Degeleñ oblıstıq atqaru komitetiniñ törağası, Qarqaralı uezdik atqaru komitetiniñ müşesi. Bölim meñgeruşisiniñ orınbasarı, audandıq halıq sud'yası boldı. Qazaq eginşilik halıq komissariatında, Türkisib basqarmasına jauaptı jwmıstar atqardı. 1935-1956 jıldarı «Temirjolşı» gazetinde, Qazaq KSR ğılım akademiyasınıñ «Til jäne ädebiet» institutında (qazirgi «Ädebiet jäne öner» institutı), Qazaqstan Jazuşılar odağında qızmet etti.

Saparğali Isqaqwlı kezdeysoq balalar jazuşısı bolğan joq. Ol qay jerde jwmıs istese de, nemen aynalıssa da, ärqaşan balalardıñ ortasında bolğandı wnatatın, olarmen erkin äñgime bastay alatın. Qazaqstan boyınşa öziniñ köptegen saparlarında jazuşı auıl balalarınıñ jeke ömirlerinen jäne balalıq şağınan ayırıluına jii kuä bolatın. Begalinniñ aytuı boyınşa, ol ädebietke tek 1940-şı jıldardıñ soñında keldi jäne bwl erte jetilgen balalar turalı aytuğa degen ıqılasqa äkeldi. Ol boyı wzın, twraqtı, beyneli türde «barlıq tüymelerge tağılğan» adam deuge de boladı, sezim körinisterinde öte wstamdı, tereñ intellektke ie boldı.

S.Begalin atındağı respublikalıq balalar kitaphanasınıñ direktorı Raeva Sof'ya: «Meniñ oyımşa, bireu oğan üreylene qaradı dep oylamaymın. Öytkeni ol 30 jıldan astam uaqıt boyı balalar kitaphanasın basqarğan. Meniñ oyımşa, adamdar oğan eriksiz tartıladı. Bir tañqalarlığı, bwl wstamdılıq Begalinniñ balalarmen ortaq til tabuına kedergi bolmadı. Ol birden erip, balalarmen eşqaşan ülken kisidey söylespeytinin qaytalağandı wnatatın, ol balalarmen teñ därejede söylesti» – dep, eske aladı. Bwl Saparğali Isqaqwlınıñ öziniñ sırtqı oqşaulanuımen jäne jan düniesindegi tılsımımen bala bolıp qala bergendikten bolğan siyaqtı.

Jazuşı özi turalı: «Mağan köp jwmıs isteu kerek, kündiz-tüni, mende bar talanttıñ eñ biigine köterilu kerek», – dep jazğan. Saparğali Begalin artına öşpestey ülken ädebi mwra qaldırdı. Saparğali Begalin 25-ke tarta dastan, 12 povest', jüzdegen äñgime, 9 şağın p'esa men 50-ge tarta än teksteriniñ avtorı. Onıñ alğaşqı kitabı, qazaq halıq añızınıñ syujeti boyınşa jazılğan balalarğa arnalğan «Bürkittiñ kek aluı» poeması 1943 jılı jarıq kördi. Köp wzamay ol kişkentay tabınşı – «Jılqışı bala» turalı äñgime, odan keyin «Sätjan» povesin jariyaladı. Bwl balalarğa arnalğan alğaşqı äñgimelerdiñ işindegi eñ sättisi. Orıs tiline audarılğan bwl povesi «Pioner» jurnalında basıldı. 1950 jılı Saparğali Begalinge «Sätjan» povesi üşin KSRO Ministrler Keñesiniñ sıylığı berildi. Keyinnen bwl oqiğa birneşe ret basılıp, köptegen tilderge audarıldı. Onıñ qolınan şıqqan «Tau sırı» (1938), «Tañsıq» (1940), «Qıran kegi» (1943), «Maşinist» (1944), «Altay añızı» (1947) dastandarı, «Sätjan» (1947), «Köksegenniñ körgenderi» (1948), «Şoqan asuları» (1964, 1970), «Baqıt» (1960) jäne t.b. jinaqtarı jazuşını halıqqa keñinen tanıttı.

«Saparğali Begalin qazaq balalar ädebietiniñ negizin qalauşı bolıp tabıladı. S. Begalin jäne U. Twrmanjanov siyaqtı jazuşılardıñ ülesine öte auır jäne qwrmetti mindet jükteldi, biraq olar bwl mindetti tamaşa orındadı. Olar jalañaş jerde gül ösirgendey boldı» – deydi, onıñ qazaq balalar ädebietine qosqan ülesi turalı jazuşılar Mwzafar Älimbaev pen Ermek Ötetileuov. Saparğali Begalinniñ qazaq ädebietine qosqan jemisti ülesi layıqtı bağalandı: ol eki ret «Qwrmet Belgisi» jäne Halıqtar Dostığı ordenderimen, medal'darımen marapattaldı.

Qorıtındılay kele, qazaq balalar ädebietiniñ bäyteregi öziniñ ruhani swlulığın, meyirimdiligi men şınayılığın joğaltpay, wzaq, ädemi ömir sürip, 1983 jılı qaytıs boldı. Saparğali Begalin atamız – ğasırdan-ğasırğa jalğasa beretin, uaqıt ötken sayın qın tübinde jatpas almas qılıştay jarqıray beretin twğırlı twlğa. Ğasırlar, jıldar almasa kele talay oqiğanıñ kömeski tartarı zañdılıq. Alayda Saparğali Isqaqwlınıñ şığarmaşılığına onday qauip tönbek emes. Sebebi, onıñ şığarmaşılıq ağını – ömirdiñ özindey toqtausız. Saparğali Isqaqwlı qazaq halqı, ädebieti, tarihı üşin mañızı bar, är qazaqtıñ jüreginde orın ala bilgen wlı twlğa. Onıñ tuındıları, şığarmaları – biz üşin bağa jetpes ruhani qazına. Saparğali Begalin Isqaqwlı sonısımen mäñgilik.

Bolat SAYLAN, Äl-Farabi atındağı QazWU-niñ professorı, t.ğ.d.

Nwrdäulet Jwmabay, 1 kurs studenti

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,