تاريح تۇلعالار

بالالار الەمىنىڭ ەلشىسى…

kerey.kz

 |  Dec 7, 2020

       كەمەل وي مەن كەلىستى سىر توعىسقان، سۇلۋ سەزىم مەن مۇڭلى شەر شارپىسقان كورىكتى دە كوركەم شىعارمالاردىڭ شەبەرى – ساپارعالي بەگالين. بيىل، 2020 جىلى قازاق پروزاسىنا وزگەشە ورنەك، جاڭا لەپ، عاجايىپ سىر-سيپات اكەلگەن كورنەكتى قازاق جازۋشىسى، بالالار ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، ادەبيەتىمىزدىڭ پوەزيا، پروزا جانرلارىندا تارتىمدى، تولىمدى شىعارمالار بەرگەن كورنەكتى سۋرەتكەر ساپارعالي بەگالينگە 125 جىل تولىپ وتىر. 

       ساپارعالي بەگالين 1895 جىلى قاراشا ايىنىڭ 24 جۇلدىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانى، دەگەلەڭ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. تابيعاتىنان زەرەك، ۇعىمتال بالاعا وقۋ وقىعان، ءبىلىم العان وتە ۇنايدى. سودان ول اۋىل مولداسىنان ءدارىس الىپ، ەسكىشە حات تانيدى. 1915 جىلى سەمەي قالاسىنداعى ورىس-قىرعىز (قازاق) ۋچيليششەسىن بىتىرگەن. 1929-1935 جىلدارى دەگەلەڭ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، قارقارالى ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى. ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى، اۋداندىق حالىق سۋدياسى بولدى. قازاق ەگىنشىلىك حالىق كوميسسارياتىندا، تۇركىسىب باسقارماسىنا جاۋاپتى جۇمىستار اتقاردى. 1935-1956 جىلدارى «تەمىرجولشى» گازەتىندە، قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ «ءتىل جانە ادەبيەت» ينستيتۋتىندا (قازىرگى «ادەبيەت جانە ونەر» ينستيتۋتى), قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا قىزمەت ەتتى.

       ساپارعالي ىسقاقۇلى كەزدەيسوق بالالار جازۋشىسى بولعان جوق. ول قاي جەردە جۇمىس ىستەسە دە، نەمەن اينالىسسا دا، ارقاشان بالالاردىڭ ورتاسىندا بولعاندى ۇناتاتىن، ولارمەن ەركىن اڭگىمە باستاي الاتىن. قازاقستان بويىنشا ءوزىنىڭ كوپتەگەن ساپارلارىندا جازۋشى اۋىل بالالارىنىڭ جەكە ومىرلەرىنەن جانە بالالىق شاعىنان ايىرىلۋىنا ءجيى كۋا بولاتىن. بەگاليننىڭ ايتۋى بويىنشا، ول ادەبيەتكە تەك 1940-شى جىلداردىڭ سوڭىندا كەلدى جانە بۇل ەرتە جەتىلگەن بالالار تۋرالى ايتۋعا دەگەن ىقىلاسقا اكەلدى. ول بويى ۇزىن، تۇراقتى، بەينەلى تۇردە «بارلىق تۇيمەلەرگە تاعىلعان» ادام دەۋگە دە بولادى، سەزىم كورىنىستەرىندە وتە ۇستامدى، تەرەڭ ينتەللەكتكە يە بولدى. 

س.بەگالين اتىنداعى رەسپۋبليكالىق بالالار كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى راەۆا سوفيا: «مەنىڭ ويىمشا، بىرەۋ وعان ۇرەيلەنە قارادى دەپ ويلامايمىن. ويتكەنى ول 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى بالالار كىتاپحاناسىن باسقارعان. مەنىڭ ويىمشا، ادامدار وعان ەرىكسىز تارتىلادى. ءبىر تاڭقالارلىعى، بۇل ۇستامدىلىق بەگاليننىڭ بالالارمەن ورتاق ءتىل تابۋىنا كەدەرگى بولمادى. ول بىردەن ەرىپ، بالالارمەن ەشقاشان ۇلكەن كىسىدەي  سويلەسپەيتىنىن قايتالاعاندى ۇناتاتىن، ول بالالارمەن تەڭ دارەجەدە سويلەستى» – دەپ، ەسكە الادى. بۇل ساپارعالي ىسقاقۇلىنىڭ ءوزىنىڭ سىرتقى وقشاۋلانۋىمەن جانە جان دۇنيەسىندەگى تىلسىمىمەن بالا بولىپ قالا بەرگەندىكتەن بولعان سياقتى.

       جازۋشى ءوزى تۋرالى: «ماعان كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك، كۇندىز-ءتۇنى، مەندە بار تالانتتىڭ ەڭ بيىگىنە كوتەرىلۋ كەرەك»، – دەپ جازعان. ساپارعالي بەگالين ارتىنا وشپەستەي ۇلكەن ادەبي مۇرا قالدىردى. ساپارعالي بەگالين 25-كە تارتا داستان، 12 پوۆەست، جۇزدەگەن اڭگىمە، 9 شاعىن پەسا مەن 50-گە تارتا ءان تەكستەرىنىڭ اۆتورى. ونىڭ العاشقى كىتابى، قازاق حالىق اڭىزىنىڭ سيۋجەتى بويىنشا جازىلعان بالالارعا ارنالعان «بۇركىتتىڭ كەك الۋى» پوەماسى 1943 جىلى جارىق كوردى.  كوپ ۇزاماي ول كىشكەنتاي تابىنشى – «جىلقىشى بالا» تۋرالى اڭگىمە، ودان كەيىن «ءساتجان» پوۆەسىن جاريالادى. بۇل بالالارعا ارنالعان العاشقى اڭگىمەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءساتتىسى. ورىس تىلىنە اۋدارىلعان بۇل پوۆەسى «پيونەر» جۋرنالىندا باسىلدى. 1950 جىلى ساپارعالي بەگالينگە «ءساتجان» پوۆەسى ءۇشىن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ سىيلىعى بەرىلدى. كەيىننەن بۇل وقيعا بىرنەشە رەت باسىلىپ، كوپتەگەن تىلدەرگە اۋدارىلدى. ونىڭ قولىنان شىققان «تاۋ سىرى» (1938), «تاڭسىق» (1940), «قىران كەگى» (1943), «ماشينيست» (1944), «التاي اڭىزى» (1947) داستاندارى، «ءساتجان» (1947), «كوكسەگەننىڭ كورگەندەرى» (1948), «شوقان اسۋلارى» (1964, 1970), «باقىت» (1960) جانە ت.ب. جيناقتارى جازۋشىنى حالىققا كەڭىنەن تانىتتى. 

       «ساپارعالي بەگالين قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولىپ تابىلادى. س. بەگالين جانە ۋ. تۇرمانجانوۆ سياقتى جازۋشىلاردىڭ ۇلەسىنە وتە اۋىر جانە قۇرمەتتى مىندەت جۇكتەلدى، بىراق ولار بۇل مىندەتتى تاماشا ورىندادى. ولار جالاڭاش جەردە گۇل وسىرگەندەي بولدى» – دەيدى، ونىڭ قازاق بالالار ادەبيەتىنە قوسقان ۇلەسى تۋرالى جازۋشىلار مۇزافار الىمباەۆ پەن ەرمەك وتەتىلەۋوۆ. ساپارعالي بەگاليننىڭ قازاق ادەبيەتىنە قوسقان جەمىستى ۇلەسى لايىقتى باعالاندى: ول ەكى رەت «قۇرمەت بەلگىسى» جانە حالىقتار دوستىعى وردەندەرىمەن، مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. 

       قورىتىندىلاي كەلە، قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ بايتەرەگى ءوزىنىڭ رۋحاني سۇلۋلىعىن، مەيىرىمدىلىگى مەن شىنايىلىعىن جوعالتپاي، ۇزاق، ادەمى ءومىر ءسۇرىپ، 1983 جىلى قايتىس بولدى. ساپارعالي بەگالين اتامىز – عاسىردان-عاسىرعا جالعاسا بەرەتىن، ۋاقىت وتكەن سايىن قىن تۇبىندە جاتپاس الماس قىلىشتاي جارقىراي بەرەتىن تۇعىرلى تۇلعا. عاسىرلار، جىلدار الماسا كەلە تالاي وقيعانىڭ كومەسكى تارتارى زاڭدىلىق. الايدا ساپارعالي ىسقاقۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ونداي قاۋىپ تونبەك ەمەس. سەبەبى، ونىڭ شىعارماشىلىق اعىنى – ءومىردىڭ وزىندەي توقتاۋسىز. ساپارعالي ىسقاقۇلى قازاق حالقى، ادەبيەتى، تاريحى ءۇشىن ماڭىزى بار، ءار قازاقتىڭ جۇرەگىندە ورىن الا بىلگەن ۇلى تۇلعا. ونىڭ تۋىندىلارى، شىعارمالارى – ءبىز ءۇشىن باعا جەتپەس رۋحاني قازىنا. ساپارعالي بەگالين ىسقاقۇلى سونىسىمەن ماڭگىلىك.

بولات سايلان، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د.

نۇرداۋلەت جۇماباي، 1 كۋرس ستۋدەنتى