Adamzattıñ koronavirus infekciyası turalı estigenine bir jılğa juıq uaqıt ötti. Osı arada Covid auruımen tirkelgender 67 millionnan astı, 1,5 million adam qaytıs boldı. Elderdiñ köbinde karantin engizilip, twrğındar üyinen şığa almay qaldı, käsiporındar jwmısı şektelip, artınan bankrot bolıp jattı. Tirşilikti tübegeyli türlendirgen osı virustıñ qaydan şıqqanı äli naqtılanbadı. Biri jarğanattan, biri pangolinderden deydi, keybireuler tipti qoldan jasalğan auru degen pikir aytadı.

Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımı bir ay bwrın aurudıñ neden tarağanın anıqtaudı közdeytin zertteu bastadı. Oğan qatısatın virusologtardıñ, epidemiologtardıñ jäne sarapşılardıñ atı-jönderi atalmay otır, al zertteudiñ birinşi kezeñi auru bastau alğan Qıtayda ötpeydi. Joba jürgizuşileri Qıtay mamandarınıñ zertteuge onlayn qatısuımen şektelmek. Onıñ üstine Pekin bwğan deyin DDSW mamandarına köptegen kedergi qoyğan: biılğı qañtarda DDSW mamandarı Uhan' qalasına bara almağan. Olar epidemiyanıñ bastaluına qatısı bar qwjattarmen tanısqısı kelgen. Öytkeni virus jwqtırğanı zerthanalıq taldaumen rastalğan alğaşqı nauqastardıñ bir böligi osı Uhan' qalasındağı jabayı januarlardı satatın bazarğa barğan.

Osı jolı DDSW mamandarı virustı alğaş bolıp jwqtırğandarmen söylesip, olardıñ analizderimen tanısuğa mümkindik aladı dep josparlanıp otır. Sarapşılarğa Uhan'dağı auruhanalardıñ qwjattarımen, nauqastar men medqızmetkerlerdiñ ötken jıldıñ jeltoqsanına deyingi jäne odan keyingi analizderimen tanısuğa mümkindik beriledi. Bwl virustıñ 2019 jılğı jeltoqsanğa deyin tarala bastağanın ne taralmağanın anıqtauğa kömektesui mümkin.

DDSW missiyası Uhan' bazarında satılatın januarlardı da zerttemek. Mamandar negizinen SARS-CoV-2 infekciyasın oñay jwqtıratın januarlardı tekseredi. Olardıñ qatarında mısıqtar, küzender, janattar jäne pangolinder bar.

Wyım sarapşıları basqa da bazarlarğa barıp, januarlardı Qıtay işinde jäne şekaralas elderde tasımaldau jolın zerttemek jäne fermalardağı januarlardıñ jäne sol januarlardıñ tabiği ortasında jürgenderiniñ analizin almaq. Mwnı anıqtau mañızdı, sebebi infekciyanıñ bir biologiyalıq türden ekinşisine ötkeni belgili. Osı rette virustıñ tüpki közi men adamnıñ ortasında qanday januar twrğan boluı da mümkin. Zertteu mwnı da anıqtamaq.

DDSW missiyasınıñ qatısuşıları januarlardıñ nesep, qan jäne näjis ülgilerin alıp, sol arqılı virus pen antidenelerdiñ gendik şığu tegin anıqtaudı közdeydi.

PANDEMIYAMEN KÜRES SAYASI MÄSELEGE AYNALDI

Pandemiya älem elderiniñ barlığına derlik jetken twsta DDSW zertteui sayasi mäselege aynalıp otır. Osı jıldıñ säuirinde AQŞ prezidenti Donal'd Tramp DDSW-nı pandemiyanıñ aldın aluda keş qimıldadı dep ayıptap, wyımğa bölinetin qarjını qısqarttı (DDSW byudjetiniñ mañızdı böligi wyımğa müşe elderdiñ jarnasınan twradı).

Osıdan keyin mamır ayında Qıtay indettiñ Afrikağa jäne damuşı elderge tarauın tejeuge 2 milliard dollar böldi. Bwl AQŞ-tıñ Tramp şeşimine deyingi ülesineneki ese köp. Densaulıq saqtau wyımına aqşanı molınan bergen Pekin esesine halıqaralıq sarapşılardı pandemiyanıñ qalay bastalğanı turalı zertteuge şaqırmay qoydı.

Mamır ayında DDSW ökili Gauden Galea Pekin virus turalı tolıq aqparat bermedi degen pikir ayttı. Söziniñ däleli retinde mınaday mısal keltirdi: 3-16 qañtar aralığında Uhan' qalasında virus adamnan adamğa belsendi taray bastağanda Qıtay biligi virustı 41 adamnıñ jwqtırğanın mälimdegen.

“Osı aralıqta virus jwqtırğandardıñ jalpı sanı 41 boluı mümkin be?” Mümkin dep oylamaymın. Mwnday epidemiyada sannıñ özgerissiz qalıp, 41 boluı ekitalay. Bwdan da özge jağdaylar boldı ma? Qıtay osı swraqqa jauap berui tiis” dedi Galea.

Galea sonday-aq Qıtaydıñ koronavirustıñ qalay tarağanı jönindegi zertteuge DDSW mamandarın qatıstırmağanın da atap ötti. Zertteuin qorıtındılağan Qıtay sarapşıları virus jarğanattan taradı degen payım jasadı.

2002 jılı Qıtaydıñ oñtüstiginde bastalğan SARS epidemiyası da virustıñ jarğanattan adamğa jwğuınan bastalğan. Qıtay ğalımdarı SARS infekciyasın jwqtırğan jarğanattardıñ üñgirin tek 15 jıldan keyin barıp taptı. Jarğanattar bwl virustı musang deytin sütqorekti januardan jwqtırğan bolıp şıqtı. Ğalımdar tapqan üñgir eldi-mekennen bir ğana şaqırım jerde ornalasqan, sol sebepti virustıñ adamğa jwğuınıñ aldın alu mümkin bolmağan.

SARS-CoV-2 jağdayında alğaşqı nauqastıñ virustı qalay jäne qay jerden jwqtırğanı äli de belgisiz. Jarğanattan jwqtı degen nwsqa äli rastalmağan, onı tekseru qajet. Osı sebepti pandemiyanıñ bastalu merzimin däl anıqtay mümkin bolmay otır.

Covid infekciyasın jwqtırğan 7,5 mıñ adamnıñ gendik materialın zerttegen London universitet kolledji mamır ayında qorıtındısın jariyalap, pandemiya 2019 jılğı 6 qazan men 11 jeltoqsan aralığında bastaldı dedi. SARS-CoV-2 virusınıñ özge türleri taramauı üşin koronavirustıñ adamğa qalay jwqqanın anıqtau öte mañızdı.

Washington Post basılımınıñ habarlauınşa, AQŞ-tıñ jaña saylanğan, biraq qızmetine äli kirispegen prezidenti Djo Bayden inauguraciyasınan keyin Tramptıñ DDSW-nı qarjılandırudı toqtatu turalı şeşiminiñ küşin joymaq. Bwğan DDSW da ümittenip otır. Tramptıñ äreketin osığan deyin Euroodaq ta sınağan. Sodan beri Bryussel' DDSW-nı wyımnıñ jwmısın barlıq eldiñ qajetin öteytindey etip reformalau joldarın qarastırıp keledi. Eger DDSW mamandarı koronavirustıñ adamğa qalay jwqqanın anıqtasa, bwl DDSW-dağı sayasi dağdarıstı şeşuge kömektesui mümkin.

Key sarapşılar qazirdiñ özinde Uhan' qalasınan mardımdı dälel tabuğa bolatınına kümänmen qaraydı. Pandemiyanıñ bastalğanınan bir jıl ötti. Koronaviruspen tirkelgen alğaşqı nauqastar barğan bazardan jaña ülgiler tabu mümkin emes, ol jerde jappay zalalsızdandıru jwmıstarı jürgen. Halıqaralıq komissiya Qıtay sarapşıları jinap alğan ülgilerdi paydalanuğa mäjbür.

Kolumbiya universiteti Infekciya jäne immunitet ortalığınıñ direktorı YAn Lipkin virus adam ağzasına Uhan'dağı jağdaydan bwrın tüsse, tañğalmaytının aytadı. Qıtay mamandarınıñ qañtar ayında jariyalağan materialdarında bazardan alınğan sınamalardıñ 15-inen koronavirus ülgileri anıqtalğanı aytıladı. Ğalımdar tek sanaulı sınamanıñ ülgisin jariyalağan.

“Alınğan sınamalar qanday? Äñgime tiri virustıñ ülgisi jönide me, älde RNQ keskinderi jöninde me? Uhan' bazarında bolğan januarlardıñ analizge qajet materialdarı alındı ma?” deydi MERS virusınıñ adam ağzasına tüyeden jwqqanın anıqtağan ğalımdardıñ biri Gazi Kali New York Times basılımına bergen swhbatında. Kali mwnı Egipettiñ birneşe qasaphanasındağı maldıñ qanın taldau arqılı anıqtağan.

DDSW bastağan zertteudi keş bastalğanı üşin ğana emes, onıñ Qıtaymen tığız baylanıstı jasalıp otırğanı üşin de sınğa wşırap otır. DDSW bas direktorı Tedros Gebreisus QHR basşısı Si Czin'pinmen jii kezdesedi, söyte twra missiyanıñ jwmısına konsul'taciya beredi. Gebreisus bwl sınğa jauap berip, pandemiyanıñ qalay bastalğanın anıqtau üşin jwmsaq küş kerek deydi. DDSW zertteudiñ qay deñgeyge jetkenin äli aytpay otır, biraq progress bar deydi. Wyım sonday-aq birneşe eldiñ missiyanıñ jwmıs isteu şarttarı jöninde egjey-tegjeyli aqparat beru turalı ötinişin de jauapsız qaldırdı.Azat Europa / Azattıq radiosı

Azat Europa / Azattıq radiosı