|  |  | 

Тарих Тұлғалар

Балалар әлемінің елшісі…

                        a73450a2bfacb2e67341211afc0f9e5e

       Кемел ой мен келісті сыр тоғысқан, сұлу сезім мен мұңлы шер шарпысқан көрікті де көркем шығармалардың шебері – Сапарғали Бегалин. Биыл, 2020 жылы қазақ прозасына өзгеше өрнек, жаңа леп, ғажайып сыр-сипат әкелген көрнекті қазақ жазушысы, балалар әдебиетінің классигі, әдебиетіміздің поэзия, проза жанрларында тартымды, толымды шығармалар берген көрнекті суреткер Сапарғали Бегалинге 125 жыл толып отыр. 

       Сапарғали Бегалин 1895 жылы қараша айының 24 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Табиғатынан зерек, ұғымтал балаға оқу оқыған, білім алған өте ұнайды. Содан ол ауыл молдасынан дәріс алып, ескіше хат таниды. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929-1935 жылдары Дегелең облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қарқаралы уездік атқару комитетінің мүшесі. Бөлім меңгерушісінің орынбасары, аудандық халық судьясы болды. Қазақ егіншілік халық комиссариатында, Түркісіб басқармасына жауапты жұмыстар атқарды. 1935-1956 жылдары «Теміржолшы» газетінде, Қазақ КСР ғылым академиясының «Тіл және әдебиет» институтында (қазіргі «Әдебиет және өнер» институты), Қазақстан Жазушылар одағында қызмет етті.

       Сапарғали Ысқақұлы кездейсоқ балалар жазушысы болған жоқ. Ол қай жерде жұмыс істесе де, немен айналысса да, әрқашан балалардың ортасында болғанды ұнататын, олармен еркін әңгіме бастай алатын. Қазақстан бойынша өзінің көптеген сапарларында жазушы ауыл балаларының жеке өмірлерінен және балалық шағынан айырылуына жиі куә болатын. Бегалиннің айтуы бойынша, ол әдебиетке тек 1940-шы жылдардың соңында келді және бұл ерте жетілген балалар туралы айтуға деген ықыласқа әкелді. Ол бойы ұзын, тұрақты, бейнелі түрде «барлық түймелерге тағылған» адам деуге де болады, сезім көріністерінде өте ұстамды, терең интеллектке ие болды. 

С.Бегалин атындағы республикалық балалар кітапханасының директоры Раева Софья: «Менің ойымша, біреу оған үрейлене қарады деп ойламаймын. Өйткені ол 30 жылдан астам уақыт бойы балалар кітапханасын басқарған. Менің ойымша, адамдар оған еріксіз тартылады. Бір таңқаларлығы, бұл ұстамдылық Бегалиннің балалармен ортақ тіл табуына кедергі болмады. Ол бірден еріп, балалармен ешқашан үлкен кісідей  сөйлеспейтінін қайталағанды ұнататын, ол балалармен тең дәрежеде сөйлесті» – деп, еске алады. Бұл Сапарғали Ысқақұлының өзінің сыртқы оқшаулануымен және жан дүниесіндегі тылсымымен бала болып қала бергендіктен болған сияқты.

       Жазушы өзі туралы: «Маған көп жұмыс істеу керек, күндіз-түні, менде бар таланттың ең биігіне көтерілу керек», – деп жазған. Сапарғали Бегалин артына өшпестей үлкен әдеби мұра қалдырды. Сапарғали Бегалин 25-ке тарта дастан, 12 повесть, жүздеген әңгіме, 9 шағын пьеса мен 50-ге тарта ән текстерінің авторы. Оның алғашқы кітабы, қазақ халық аңызының сюжеті бойынша жазылған балаларға арналған «Бүркіттің кек алуы» поэмасы 1943 жылы жарық көрді.  Көп ұзамай ол кішкентай табыншы – «Жылқышы бала» туралы әңгіме, одан кейін «Сәтжан» повесін жариялады. Бұл балаларға арналған алғашқы әңгімелердің ішіндегі ең сәттісі. Орыс тіліне аударылған бұл повесі «Пионер» журналында басылды. 1950 жылы Сапарғали Бегалинге «Сәтжан» повесі үшін КСРО Министрлер Кеңесінің сыйлығы берілді. Кейіннен бұл оқиға бірнеше рет басылып, көптеген тілдерге аударылды. Оның қолынан шыққан «Тау сыры» (1938), «Таңсық» (1940), «Қыран кегі» (1943), «Машинист» (1944), «Алтай аңызы» (1947) дастандары, «Сәтжан» (1947), «Көксегеннің көргендері» (1948), «Шоқан асулары» (1964, 1970), «Бақыт» (1960) және т.б. жинақтары жазушыны халыққа кеңінен танытты. 

       «Сапарғали Бегалин қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы болып табылады. С. Бегалин және У. Тұрманжанов сияқты жазушылардың үлесіне өте ауыр және құрметті міндет жүктелді, бірақ олар бұл міндетті тамаша орындады. Олар жалаңаш жерде гүл өсіргендей болды» – дейді, оның қазақ балалар әдебиетіне қосқан үлесі туралы жазушылар Мұзафар Әлімбаев пен Ермек Өтетілеуов. Сапарғали Бегалиннің қазақ әдебиетіне қосқан жемісті үлесі лайықты бағаланды: ол екі рет «Құрмет Белгісі» және Халықтар Достығы ордендерімен, медальдарымен марапатталды. 

       Қорытындылай келе, қазақ балалар әдебиетінің бәйтерегі өзінің рухани сұлулығын, мейірімділігі мен шынайылығын жоғалтпай, ұзақ, әдемі өмір сүріп, 1983 жылы қайтыс болды. Сапарғали Бегалин атамыз – ғасырдан-ғасырға жалғаса беретін, уақыт өткен сайын қын түбінде жатпас алмас қылыштай жарқырай беретін тұғырлы тұлға. Ғасырлар, жылдар алмаса келе талай оқиғаның көмескі тартары заңдылық. Алайда Сапарғали Ысқақұлының шығармашылығына ондай қауіп төнбек емес. Себебі, оның шығармашылық ағыны – өмірдің өзіндей тоқтаусыз. Сапарғали Ысқақұлы қазақ халқы, әдебиеті, тарихы үшін маңызы бар, әр қазақтың жүрегінде орын ала білген ұлы тұлға. Оның туындылары, шығармалары – біз үшін баға жетпес рухани қазына. Сапарғали Бегалин Ысқақұлы сонысымен мәңгілік.

 

Болат САЙЛАН, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, т.ғ.д.

Нұрдәулет Жұмабай, 1 курс студенті

  

Related Articles

  • Гагариннің ғарышқа ұшқанына 60 жыл. Адамзат космосты игере алды ма?

    Юрий ЖИГАЛКИН Гагариннің ғарышқа ұшуына 60 жыл толуына арналған баннер. Санкт-Петербург, 7 сәуір 2021 жыл. Бүгін, 12 сәуір күні адам баласының ғарышқа ұшқанына 60 жыл толып отыр. 1961 жылы осы күні Совет ғарышкері Юрий Гагарин Байқоңыр айлағынан Жер орбитасына ұшқан еді. Осылайша СССР ғарышты игеруде Америкадан озғандай болды. Гагариннің ұшуы АҚШ-қа қалай әсер етті? Алпыс жыл ішінде ғарышты игеру қай деңгейге жетті? Илон Маск космонавтика символына айналды ма? Азаттық радиосының Орыс қызметі осы және өзге де сұрақтарды Джордж Вашингтон университетінің профессоры Джон Лонгсдонмен және Russianspaceweb сайтының жетекшісі Анатолий Закпен талқылады. Америкалықтардың өз ғарыш қаһармандары бар және ғарыш тарихы да бай. Ал Ресей халықаралық ғарыш станциясына жасаған драмалық қиын-қыстау сапарларымен еске түседі. Джон Логсдонның айтуынша, АҚШ-тың ғарышты

  • Қатыш дөңі АЗАПТЫ КҮНДЕРДЕН ҚАЛҒАН ІЗ

    Жұмат ӘНЕСҰЛЫ 17-жылдың кезі еді, Патша құлаған. Увқытша өкіметінің құзыры жүріп тұрған кез. Елдің солтүстүгінде де, оңтүстігінде де көтерілістер болып, елдің аласпыран кезді басынан өткеріп жатқан ды. Қаратауды жайлаған Қоңыраттардың арасынан шыққан Қабақан есімді кісі аңшылықпен өмірі өткесін "ҚАПҚАН" атанып кетен. Сол Қабекең ер жеткен ұлы Садақбайды, қызы Хадишаны, сосын он бес шақты жақын туыстарын ертіп, елден бөлініп, Қордай жақтағы Тереңөзек деген шағын көлді мекен екткеніне де бір жылдай болып қалған. Тереңөзектің маңы қалықң қарағай , адам өтетін жер шамалы, өзекке келетін бір ғана жалғыз аяқ жол бар. Қапан аңшы адам аяғы баса бермейтін қуысты мекен етіп отырғанымен, тауға шыққанда , бір шама елдің анда санда Қордай асып бара жатқанын

  • ҒҰНДАРДЫҢ МҰРАГЕРЛЕРІ – ҚОҢЫРАТТАР

    (Қоңырат шежіресіне байланысты шығатын жаңа кітаптарға арналған) Авторы: Көкбөрі Мүбарак Қизатұлы Тәуке ханның тұсында қанаттас отырған рулар топтастырылып, өз тұрған өңірлерідегі жаңа Жүз бірлестігіне кірді. 1456жылы Қазақ хандығы ең алғаш құрылған жер Шу, Талас өзендерінің бойы еді. Міне осы қарашаңырақтың орны мен оның айналасындағы Жетісу, Алатау, Қаратау аймақтарындағы рулар Ұлы Жүз деп аталды. Қазақ хандығы құрылған кезден бастап шешуші рол атқарып келе жатқан іргелі алты ұлыс Орта Жүз болып біріктірілді. Олар Алтай-Ертіс, Тарбағатай, Сары Арқа, Сібір, Балқаш, Сырдың орта ағысы өңірлерін алып жатты. Қазақ хандығының құрамына кейінірек қосылған Еділ-Жайықтағы рулар Кіші Жүз болып топтастырылды. Сол кезде Қоңырат ұлысы Орта Жүз бірлестігіне енді. Бұл қазақ үлкен империяның қарашаңырағында отырған ұлт. Бірлікке

  • Қазақтың ұлы даласы мен елін, жерін қорғаған батырлары

      (Қазақстан тәуелсіздігінің 30 жылдық мерей тойына арнаймын) Авторы: тарихшы, фольклорис, филолог, алаштанушы Керімбайұлы Таласбек Тауасар Ескерту: Бұл мақаланы баспаға бастыру және  сайыттарға шығару тек автордың рұхсатымен болады. 2021 ж Қазақтың ұлы даласы мен елін, жерін қорғаған батырлары Биыл Қазақстан тәуелсіздігінің мерейлі 30 жылдық тойы. Ата – бабаларымыз сан ғасырдан бері білектің күші мен найзаның ұшы мен ұлы дала елінің жерін, халқын жанқиярлықпен қорғап, қазақ даласына шабуыл жасаған жауларын жер жастандыра жойды. Ата- бабаларымыздың « ….Көш жолынан көресің көшпендінің, тарихта қалдырған өшпес ізін….. », « Көзі бабамыздың бір көргенде түскен жері, білектің күші, найзаның ұшы тиген жері»  деп қазақтың ұлы даласын қорғауы бізді батырлар ұрпағы екенімізді  барша әлемге пәш етті.

  • «Арон Атабекке араша сұраймыз!»

    Ұлықбек Есдәулет, Олжас Сүлейменов, Мұрат Әуезов бастаған бір топ зиялы қауым өкілдері, қаламгерлер түрмедегі ақын Арон Атабекке араша сұрап, президент Қасым-Жомарт Тоқаевқа хат жазыпты. Бұл туралы белгілі заңгер Шынқуат Байжанов өзінің желідегі парақшасында жазды. «Ұлықбек Есдәулет мырза, Олжас Сүлейменов мырза, Мұрат Әуезов мырза бастаған бір топ қазақ майталмандары арқалы ақын Арон Атабекке жан сауға сұрап Қазақстан президенті Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлына өтініш хат жолдады. Қазақстанның барлық зиялы қауымы қол қоюға өтініш білдірген, бірақ, пандемияға байланысты олардың қолдарын қойғызу мүмкін болмады. Президент мырза! Жан сауға сұрау қазақ халқының ежелден келе жатқан ата салты, егер ел ақсақалдары, ақындары өтініш жасағанда одан ешбір хан аттап кетпеген. Сіз де ата салтын сақтап, 68 жастағы жүрек

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: