Балалар әлемінің елшісі…
kerey.kz
Кемел ой мен келісті сыр тоғысқан, сұлу сезім мен мұңлы шер шарпысқан көрікті де көркем шығармалардың шебері – Сапарғали Бегалин. Биыл, 2020 жылы қазақ прозасына өзгеше өрнек, жаңа леп, ғажайып сыр-сипат әкелген көрнекті қазақ жазушысы, балалар әдебиетінің классигі, әдебиетіміздің поэзия, проза жанрларында тартымды, толымды шығармалар берген көрнекті суреткер Сапарғали Бегалинге 125 жыл толып отыр.
Сапарғали Бегалин 1895 жылы қараша айының 24 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Табиғатынан зерек, ұғымтал балаға оқу оқыған, білім алған өте ұнайды. Содан ол ауыл молдасынан дәріс алып, ескіше хат таниды. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929-1935 жылдары Дегелең облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қарқаралы уездік атқару комитетінің мүшесі. Бөлім меңгерушісінің орынбасары, аудандық халық судьясы болды. Қазақ егіншілік халық комиссариатында, Түркісіб басқармасына жауапты жұмыстар атқарды. 1935-1956 жылдары «Теміржолшы» газетінде, Қазақ КСР ғылым академиясының «Тіл және әдебиет» институтында (қазіргі «Әдебиет және өнер» институты), Қазақстан Жазушылар одағында қызмет етті.
Сапарғали Ысқақұлы кездейсоқ балалар жазушысы болған жоқ. Ол қай жерде жұмыс істесе де, немен айналысса да, әрқашан балалардың ортасында болғанды ұнататын, олармен еркін әңгіме бастай алатын. Қазақстан бойынша өзінің көптеген сапарларында жазушы ауыл балаларының жеке өмірлерінен және балалық шағынан айырылуына жиі куә болатын. Бегалиннің айтуы бойынша, ол әдебиетке тек 1940-шы жылдардың соңында келді және бұл ерте жетілген балалар туралы айтуға деген ықыласқа әкелді. Ол бойы ұзын, тұрақты, бейнелі түрде «барлық түймелерге тағылған» адам деуге де болады, сезім көріністерінде өте ұстамды, терең интеллектке ие болды.
С.Бегалин атындағы республикалық балалар кітапханасының директоры Раева Софья: «Менің ойымша, біреу оған үрейлене қарады деп ойламаймын. Өйткені ол 30 жылдан астам уақыт бойы балалар кітапханасын басқарған. Менің ойымша, адамдар оған еріксіз тартылады. Бір таңқаларлығы, бұл ұстамдылық Бегалиннің балалармен ортақ тіл табуына кедергі болмады. Ол бірден еріп, балалармен ешқашан үлкен кісідей сөйлеспейтінін қайталағанды ұнататын, ол балалармен тең дәрежеде сөйлесті» – деп, еске алады. Бұл Сапарғали Ысқақұлының өзінің сыртқы оқшаулануымен және жан дүниесіндегі тылсымымен бала болып қала бергендіктен болған сияқты.
Жазушы өзі туралы: «Маған көп жұмыс істеу керек, күндіз-түні, менде бар таланттың ең биігіне көтерілу керек», – деп жазған. Сапарғали Бегалин артына өшпестей үлкен әдеби мұра қалдырды. Сапарғали Бегалин 25-ке тарта дастан, 12 повесть, жүздеген әңгіме, 9 шағын пьеса мен 50-ге тарта ән текстерінің авторы. Оның алғашқы кітабы, қазақ халық аңызының сюжеті бойынша жазылған балаларға арналған «Бүркіттің кек алуы» поэмасы 1943 жылы жарық көрді. Көп ұзамай ол кішкентай табыншы – «Жылқышы бала» туралы әңгіме, одан кейін «Сәтжан» повесін жариялады. Бұл балаларға арналған алғашқы әңгімелердің ішіндегі ең сәттісі. Орыс тіліне аударылған бұл повесі «Пионер» журналында басылды. 1950 жылы Сапарғали Бегалинге «Сәтжан» повесі үшін КСРО Министрлер Кеңесінің сыйлығы берілді. Кейіннен бұл оқиға бірнеше рет басылып, көптеген тілдерге аударылды. Оның қолынан шыққан «Тау сыры» (1938), «Таңсық» (1940), «Қыран кегі» (1943), «Машинист» (1944), «Алтай аңызы» (1947) дастандары, «Сәтжан» (1947), «Көксегеннің көргендері» (1948), «Шоқан асулары» (1964, 1970), «Бақыт» (1960) және т.б. жинақтары жазушыны халыққа кеңінен танытты.
«Сапарғали Бегалин қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы болып табылады. С. Бегалин және У. Тұрманжанов сияқты жазушылардың үлесіне өте ауыр және құрметті міндет жүктелді, бірақ олар бұл міндетті тамаша орындады. Олар жалаңаш жерде гүл өсіргендей болды» – дейді, оның қазақ балалар әдебиетіне қосқан үлесі туралы жазушылар Мұзафар Әлімбаев пен Ермек Өтетілеуов. Сапарғали Бегалиннің қазақ әдебиетіне қосқан жемісті үлесі лайықты бағаланды: ол екі рет «Құрмет Белгісі» және Халықтар Достығы ордендерімен, медальдарымен марапатталды.
Қорытындылай келе, қазақ балалар әдебиетінің бәйтерегі өзінің рухани сұлулығын, мейірімділігі мен шынайылығын жоғалтпай, ұзақ, әдемі өмір сүріп, 1983 жылы қайтыс болды. Сапарғали Бегалин атамыз – ғасырдан-ғасырға жалғаса беретін, уақыт өткен сайын қын түбінде жатпас алмас қылыштай жарқырай беретін тұғырлы тұлға. Ғасырлар, жылдар алмаса келе талай оқиғаның көмескі тартары заңдылық. Алайда Сапарғали Ысқақұлының шығармашылығына ондай қауіп төнбек емес. Себебі, оның шығармашылық ағыны – өмірдің өзіндей тоқтаусыз. Сапарғали Ысқақұлы қазақ халқы, әдебиеті, тарихы үшін маңызы бар, әр қазақтың жүрегінде орын ала білген ұлы тұлға. Оның туындылары, шығармалары – біз үшін баға жетпес рухани қазына. Сапарғали Бегалин Ысқақұлы сонысымен мәңгілік.
Болат САЙЛАН, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, т.ғ.д.
Нұрдәулет Жұмабай, 1 курс студенті
Пікір қалдыру