|  |  | 

Тарих Тұлғалар

Балалар әлемінің елшісі…

                        a73450a2bfacb2e67341211afc0f9e5e

       Кемел ой мен келісті сыр тоғысқан, сұлу сезім мен мұңлы шер шарпысқан көрікті де көркем шығармалардың шебері – Сапарғали Бегалин. Биыл, 2020 жылы қазақ прозасына өзгеше өрнек, жаңа леп, ғажайып сыр-сипат әкелген көрнекті қазақ жазушысы, балалар әдебиетінің классигі, әдебиетіміздің поэзия, проза жанрларында тартымды, толымды шығармалар берген көрнекті суреткер Сапарғали Бегалинге 125 жыл толып отыр. 

       Сапарғали Бегалин 1895 жылы қараша айының 24 жұлдызында Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылында дүниеге келген. Табиғатынан зерек, ұғымтал балаға оқу оқыған, білім алған өте ұнайды. Содан ол ауыл молдасынан дәріс алып, ескіше хат таниды. 1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929-1935 жылдары Дегелең облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қарқаралы уездік атқару комитетінің мүшесі. Бөлім меңгерушісінің орынбасары, аудандық халық судьясы болды. Қазақ егіншілік халық комиссариатында, Түркісіб басқармасына жауапты жұмыстар атқарды. 1935-1956 жылдары «Теміржолшы» газетінде, Қазақ КСР ғылым академиясының «Тіл және әдебиет» институтында (қазіргі «Әдебиет және өнер» институты), Қазақстан Жазушылар одағында қызмет етті.

       Сапарғали Ысқақұлы кездейсоқ балалар жазушысы болған жоқ. Ол қай жерде жұмыс істесе де, немен айналысса да, әрқашан балалардың ортасында болғанды ұнататын, олармен еркін әңгіме бастай алатын. Қазақстан бойынша өзінің көптеген сапарларында жазушы ауыл балаларының жеке өмірлерінен және балалық шағынан айырылуына жиі куә болатын. Бегалиннің айтуы бойынша, ол әдебиетке тек 1940-шы жылдардың соңында келді және бұл ерте жетілген балалар туралы айтуға деген ықыласқа әкелді. Ол бойы ұзын, тұрақты, бейнелі түрде «барлық түймелерге тағылған» адам деуге де болады, сезім көріністерінде өте ұстамды, терең интеллектке ие болды. 

С.Бегалин атындағы республикалық балалар кітапханасының директоры Раева Софья: «Менің ойымша, біреу оған үрейлене қарады деп ойламаймын. Өйткені ол 30 жылдан астам уақыт бойы балалар кітапханасын басқарған. Менің ойымша, адамдар оған еріксіз тартылады. Бір таңқаларлығы, бұл ұстамдылық Бегалиннің балалармен ортақ тіл табуына кедергі болмады. Ол бірден еріп, балалармен ешқашан үлкен кісідей  сөйлеспейтінін қайталағанды ұнататын, ол балалармен тең дәрежеде сөйлесті» – деп, еске алады. Бұл Сапарғали Ысқақұлының өзінің сыртқы оқшаулануымен және жан дүниесіндегі тылсымымен бала болып қала бергендіктен болған сияқты.

       Жазушы өзі туралы: «Маған көп жұмыс істеу керек, күндіз-түні, менде бар таланттың ең биігіне көтерілу керек», – деп жазған. Сапарғали Бегалин артына өшпестей үлкен әдеби мұра қалдырды. Сапарғали Бегалин 25-ке тарта дастан, 12 повесть, жүздеген әңгіме, 9 шағын пьеса мен 50-ге тарта ән текстерінің авторы. Оның алғашқы кітабы, қазақ халық аңызының сюжеті бойынша жазылған балаларға арналған «Бүркіттің кек алуы» поэмасы 1943 жылы жарық көрді.  Көп ұзамай ол кішкентай табыншы – «Жылқышы бала» туралы әңгіме, одан кейін «Сәтжан» повесін жариялады. Бұл балаларға арналған алғашқы әңгімелердің ішіндегі ең сәттісі. Орыс тіліне аударылған бұл повесі «Пионер» журналында басылды. 1950 жылы Сапарғали Бегалинге «Сәтжан» повесі үшін КСРО Министрлер Кеңесінің сыйлығы берілді. Кейіннен бұл оқиға бірнеше рет басылып, көптеген тілдерге аударылды. Оның қолынан шыққан «Тау сыры» (1938), «Таңсық» (1940), «Қыран кегі» (1943), «Машинист» (1944), «Алтай аңызы» (1947) дастандары, «Сәтжан» (1947), «Көксегеннің көргендері» (1948), «Шоқан асулары» (1964, 1970), «Бақыт» (1960) және т.б. жинақтары жазушыны халыққа кеңінен танытты. 

       «Сапарғали Бегалин қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы болып табылады. С. Бегалин және У. Тұрманжанов сияқты жазушылардың үлесіне өте ауыр және құрметті міндет жүктелді, бірақ олар бұл міндетті тамаша орындады. Олар жалаңаш жерде гүл өсіргендей болды» – дейді, оның қазақ балалар әдебиетіне қосқан үлесі туралы жазушылар Мұзафар Әлімбаев пен Ермек Өтетілеуов. Сапарғали Бегалиннің қазақ әдебиетіне қосқан жемісті үлесі лайықты бағаланды: ол екі рет «Құрмет Белгісі» және Халықтар Достығы ордендерімен, медальдарымен марапатталды. 

       Қорытындылай келе, қазақ балалар әдебиетінің бәйтерегі өзінің рухани сұлулығын, мейірімділігі мен шынайылығын жоғалтпай, ұзақ, әдемі өмір сүріп, 1983 жылы қайтыс болды. Сапарғали Бегалин атамыз – ғасырдан-ғасырға жалғаса беретін, уақыт өткен сайын қын түбінде жатпас алмас қылыштай жарқырай беретін тұғырлы тұлға. Ғасырлар, жылдар алмаса келе талай оқиғаның көмескі тартары заңдылық. Алайда Сапарғали Ысқақұлының шығармашылығына ондай қауіп төнбек емес. Себебі, оның шығармашылық ағыны – өмірдің өзіндей тоқтаусыз. Сапарғали Ысқақұлы қазақ халқы, әдебиеті, тарихы үшін маңызы бар, әр қазақтың жүрегінде орын ала білген ұлы тұлға. Оның туындылары, шығармалары – біз үшін баға жетпес рухани қазына. Сапарғали Бегалин Ысқақұлы сонысымен мәңгілік.

 

Болат САЙЛАН, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, т.ғ.д.

Нұрдәулет Жұмабай, 1 курс студенті

  

Related Articles

  • ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

    Орта ғасырдағы қазақ тарихынан ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ҰЛЫ ЕСКЕРТКІШІ 1.Әмір Темір 1397-99- жылдары Яссауи мовзелейін салдырған. 2 Әлемде теңдесІ жоҚ, салмағы екі тонналық ТАЙҚАЗАНДЫ (Өнер туындысы) ҚҰЙДЫРҒАН. 3 . Ұлытаудың Алтын шоқы деген төбесінде үлкен қара тасқа араб және шағатай тілінде жазу жазып қалдырған. (Бұл тас қазір Эрмитажда тұр) Әмір Темір1370- жылы Мауреннахр билігіне келді. Айналдырған он жылдың ішінде Әмір Темір Ауғанстанды, батыс Үндістанды , батыс Қытайды, Парсы елін, Араб елдерін , Қап тауы елдерін бағындырып, Осман империясының падишағы Баязитті жеңген. Ә,ТЕМІРГЕ аз уақыттың ішінде жиырма алты мемлекет бағынышты болған. 1380-жылдары Алтын Орда әлсіреген кезде Алтын Орда тағына Ә.Темір Тоқтамысты отырғызған. Тоқтамыс Маңғыстаудағы Орыс хан өлтірген Түй

  • Қарамолада кімдер жерленген?

    Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толып, елімізде кеңінен аталып өткені белгілі. Ұлы ақынның мерейтойын лайықты атап өту үшін Шығыс Қазақстан облысының Жарма ауданында да ауқымды іс-шаралар жоспарланып, іске асты. Солардың бірі ақын төбе би болып сайланып, «Қарамола ережесін» қабылдаған Қарамола мекенін қайта жаңғырту жұмыстарын атап өтуге болады. Қуанышты өзгерісті өз көзіммен көрейін деген ниетпен, әрі жас ұрпаққа өнегелі тәрбие болсын деген оймен бала-шағамды ертіп, Қарамолаға ат басын бұрдым. Тарихи мекенге апаратын жол қиылысына арнайы белгі қойылып, жолы қалыпқа келтіріліп, 1995 жылы (Абайдың 150 жылдығында) арнайы қойылған ескерткіш тақта маңы қоршалып, абаттандырылыпты. Осы ескерткіштің оң жағында, таяқ тастам жерде ескі қорым зираты орналасқан. Ол жерге кезінде жерленген ата-бабаларыма құран бағыштайын

  • ГЕОЛОГ ҒАЛЫМ С.КАМАЛОВҚА 85 ЖЫЛ

    Қазақстан экономикасы үшін үлкен маңызға ие кен орындарын ашқан ғалым Камалов Сухан Мақсұтұлы еліміздің тарихында елеулі орын алар тұлға. Бүкіл саналы ғұмырын өз отанының дамуы мен гүлденуіне арнаған білікті геолог Камалов С.М. көзі тірі болғанда биыл 85 жасқа толар еді. Камалов С.М. 1935 жылы желтоқсанның жиырма бірінші жұлдызы Орал облысының (бұрынғы атауы) Қазталов ауданына қарасты Асан-Құдық ауылында дүниеге келген. Бала кезінен ол өз күшіне ғана сенуге бейімделеді, осы кезден оның бойында қайсарлық мінезі мен табандылық, еңбекқорлық қасиеттері қалыптасады. Өткен ғасырдың елуінші жылдары мектепті бітірген ол, сол кездегі қол жетпейтін, арман мамандықтардың бірі жер қойнауында қазынаны зерттейтін геолог мамандығына қызығады. Осы мамандықты Қазақ мемлекеттік университетінде бітірген ол басында тәжірбие жинау үшін

  •        Қазақ поэзиясының тәңірі…

                          Биыл, 2020 жылдың 10 тамызында ұлы ақын, ағартушы, ғұлама, ұлттың жаңа әдебиетінің негізін қалаушы, қазақ халқының мақтанышы, қазақ әдебиетіндегі қайталанбас зор тұлға Абай Құнанбайұлына 175 жыл толды. Орыстар үшін – Пушкин, ағылшындар үшін – Шекспир, грузиндер үшін – Руставели қандай ұлы құбылыс болса, Абай да қазақтар үшін сондай теңдессіз құбылыс.                                                    Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1845 жылы 10 тамызда Шығыс Қазақстан облысындағы Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келіп, 1904 жылы дүниеден қайтқан. Абай өзінің балалық шағын әжесі мен анасының қасында өткізді. Болашақ ақын ел анасы атанған Зере әжесінің таусылмайтын аңыз-ертегілерін естіп, сөзге шебер Ұлжан анасының тәрбиесін көріп өсті. Ол ауыл молдасынан дәріс

  • Аралдың азуы мен тозуы

    Кеңестік дәуірдегі ирригациялық жүйе мен жерді ешбір агротехникалық шараларды сақтамай, есепсіз игеру тәсілдері Арал теңізін жоюға жеткізді. КСРО Су шаруашылығы министрлігінің тікелей кінәсынан Арал аймағы әлі мекенге айналды. Сырдария және Әмудария өзендерінің суларын мақта егісіне көптеп бөлуден Арал теңізі тартылып, оның суы азайды. Өзбекстан мен Қазақстан шекарасында орналасқан, шөл зонасының су айдыны – Арал теңізінің жағдайы бүгінде көңіл толарлықтай емес. Кезінде  дүниежүзі бойынша 4-орында болған теңіздің бүгінде жоқ болып кету қаупі бар. Бұған басты себеп – адам әрекеті салдарынан теңіздің тек құр ізі ғана қала ма деген сұрақ барлығымызды алаңдатады.  1950 жылдары теңізде балықтың 24 түрі өсіріліп, балық аулау жылына 500 мың тоннаға жетсе, ал 1980 жылдары соңына қарай балықтың

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: