ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

| Jan 21, 2021

Orta ğasırdağı qazaq tarihınan
ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ

1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan.

2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı)
QWYDIRĞAN.

3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay
tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr)

Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde
Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab
elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti
jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan.
1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı
otırğızğan. Toqtamıs
Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy swltannıñ balası edi. Toqtamıs han Altın
Ordada küşeygen kezinde Ämir Temir Parsı elinde jürgende, Toqtamıs Samarqan men
Bwharağa äskerimen kelip, eldi tonağan. Odan keyin Ämir Temirge bağınıştı Qap
elderin jaulağan. Toqtamıstıñ osı opasızdığın Ämir .Temir kek twtıp, 1391-
Toqtamıspen şayqasuğa attanadı. 200 mıñ äskermen eni 400şaqırımday elsiz,
susız Betpaqdalanı üş aptada basıp ötken eken! Sodan Sarısu özenine kezdesip,
onı keşip ötip, Joşı wrpaqtarı bilegen Altın Ordanı şabuğa bara jatqanın
eskerip, Wlıtaudağı Joşı hannıñ mazarına soğıp, dwğa oqığan, bata swrağan. Sodan
şığıs jaq bettegi Altın şoqı degen jerge äskerin toqtatıp, şoqınıñ basına tas
üydirgen eken. (Ol tastar äli bar desedi) Sosın bir ülken tastı küydirtip arap jäne
şağatay tilinde söz jazğızıptı. Birinşisi qwran sözi eken, ekinşisinde " «V strane
semisot çernıh tokmak v god ovcı, v sredniy veseniy mesyac sultan Turana Temurbek
şel dvumyastami tısyaçi voysk, imeni svoego roda na krov' Tohtamış hana.
Dostignuv etoy on vozdvig etot kurgan, dabı on bıl znakom. Bog da skajet
pravosudie! Esli bogu budet ugodno! Bog da okajet miloserdie lyudyam! Da vspomnit o
nas miloserdiem!" Ämir Temir qaldırğan bwl tastı 1935- jılı Qanış Sätpaev
tauıp 1936-jılı Ermitajğa jibergen. Bwl tastağı jazulardı audarğandar
prfessor Peppe men akadnmik Ə.Marğwlan . Sodan keyin Ämir Temir Jayıqtan ötip,
Qap tauınıñ soltüstik betinde Toqtamıs hannıñ äskerin talqandaydı, biraq,
Toqtamıs han qaşıp ketedi. Ämir Temir 1395-96- jıldarı Toqtamıs handı ekinşi ret
quıp barıp, Qwndızdı özeniniñ boyında tağı jeñip şığadı. Biraq, Ämir Temir
Toqtamıstı tağı qolına tüsire almağan. Ämir Temir sol şayqastan oralıp kele
jatqanda Türkistanğa soqqanda Ahmed YAssauidiñ şağın mazarın körip, swrağanda,
YAssauidiñ sopılıq joldı wstanğan, esimi elge añız bolğan wstaz ekenin estip, sol
jerde ülken movzeley saludı bwyıradı. Neşetürli şeberler men wstalardı parsı
elinen aldırıp, eki jılda ülken movzeleydi twrğızadı. Movzeleydiñ töbesi
kümbezdelip, qabırğaları ayşıqtı keramikalarmen qaptalğan. Sırt

qabırğalarındağı ayşıqtarda qwran sözderi oyılıp, jazılğan. Movzeleydiñ kire
berisinde keşendi "1597-98-ÄMİR TEMİR KÖREGEN SALDIRĞAN" degende jazu bar.
Al, movzeleydiñ işinde twrğan salmağı eki tonnalıq Tay qazandı Ämir Temir
Şarafiddin Täbrizi degen wstağa qüydırğan eken. Bwl ärtürli metalldar
qosındısınan qwyılğan älemde teñdesi joq öner tuındısı, äri qasieti erekşe
qazan!
Sonımen Ämir Temir qazaq jerinde qaldırğan wlı üş eskertkişti atap öttik. Bwl
eskertkişter qazaq jeriniñ dañqın älemge asırıp twrğan erekşe qasietti
eskertkişter!

Jwmat ÄNESWLI, aqın, jazuşı, tarihşı
Suretterde ÄMİR TEMİRDİÑ XIY-ğasırdağı miniatyuralıq portreti, Ahmet YAssaui
kesenesi, Keseneniñ işinde twrğan ataqtı TAY QAZAN

Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq