ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

| Jan 21, 2021

Orta ğasırdağı qazaq tarihınan
ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ

1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan.

2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı)
QWYDIRĞAN.

3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay
tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr)

Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde
Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab
elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti
jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan.
1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı
otırğızğan. Toqtamıs
Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy swltannıñ balası edi. Toqtamıs han Altın
Ordada küşeygen kezinde Ämir Temir Parsı elinde jürgende, Toqtamıs Samarqan men
Bwharağa äskerimen kelip, eldi tonağan. Odan keyin Ämir Temirge bağınıştı Qap
elderin jaulağan. Toqtamıstıñ osı opasızdığın Ämir .Temir kek twtıp, 1391-
Toqtamıspen şayqasuğa attanadı. 200 mıñ äskermen eni 400şaqırımday elsiz,
susız Betpaqdalanı üş aptada basıp ötken eken! Sodan Sarısu özenine kezdesip,
onı keşip ötip, Joşı wrpaqtarı bilegen Altın Ordanı şabuğa bara jatqanın
eskerip, Wlıtaudağı Joşı hannıñ mazarına soğıp, dwğa oqığan, bata swrağan. Sodan
şığıs jaq bettegi Altın şoqı degen jerge äskerin toqtatıp, şoqınıñ basına tas
üydirgen eken. (Ol tastar äli bar desedi) Sosın bir ülken tastı küydirtip arap jäne
şağatay tilinde söz jazğızıptı. Birinşisi qwran sözi eken, ekinşisinde " «V strane
semisot çernıh tokmak v god ovcı, v sredniy veseniy mesyac sultan Turana Temurbek
şel dvumyastami tısyaçi voysk, imeni svoego roda na krov' Tohtamış hana.
Dostignuv etoy on vozdvig etot kurgan, dabı on bıl znakom. Bog da skajet
pravosudie! Esli bogu budet ugodno! Bog da okajet miloserdie lyudyam! Da vspomnit o
nas miloserdiem!" Ämir Temir qaldırğan bwl tastı 1935- jılı Qanış Sätpaev
tauıp 1936-jılı Ermitajğa jibergen. Bwl tastağı jazulardı audarğandar
prfessor Peppe men akadnmik Ə.Marğwlan . Sodan keyin Ämir Temir Jayıqtan ötip,
Qap tauınıñ soltüstik betinde Toqtamıs hannıñ äskerin talqandaydı, biraq,
Toqtamıs han qaşıp ketedi. Ämir Temir 1395-96- jıldarı Toqtamıs handı ekinşi ret
quıp barıp, Qwndızdı özeniniñ boyında tağı jeñip şığadı. Biraq, Ämir Temir
Toqtamıstı tağı qolına tüsire almağan. Ämir Temir sol şayqastan oralıp kele
jatqanda Türkistanğa soqqanda Ahmed YAssauidiñ şağın mazarın körip, swrağanda,
YAssauidiñ sopılıq joldı wstanğan, esimi elge añız bolğan wstaz ekenin estip, sol
jerde ülken movzeley saludı bwyıradı. Neşetürli şeberler men wstalardı parsı
elinen aldırıp, eki jılda ülken movzeleydi twrğızadı. Movzeleydiñ töbesi
kümbezdelip, qabırğaları ayşıqtı keramikalarmen qaptalğan. Sırt

qabırğalarındağı ayşıqtarda qwran sözderi oyılıp, jazılğan. Movzeleydiñ kire
berisinde keşendi "1597-98-ÄMİR TEMİR KÖREGEN SALDIRĞAN" degende jazu bar.
Al, movzeleydiñ işinde twrğan salmağı eki tonnalıq Tay qazandı Ämir Temir
Şarafiddin Täbrizi degen wstağa qüydırğan eken. Bwl ärtürli metalldar
qosındısınan qwyılğan älemde teñdesi joq öner tuındısı, äri qasieti erekşe
qazan!
Sonımen Ämir Temir qazaq jerinde qaldırğan wlı üş eskertkişti atap öttik. Bwl
eskertkişter qazaq jeriniñ dañqın älemge asırıp twrğan erekşe qasietti
eskertkişter!

Jwmat ÄNESWLI, aqın, jazuşı, tarihşı
Suretterde ÄMİR TEMİRDİÑ XIY-ğasırdağı miniatyuralıq portreti, Ahmet YAssaui
kesenesi, Keseneniñ işinde twrğan ataqtı TAY QAZAN

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda