ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ
kerey.kz
Orta ğasırdağı qazaq tarihınan
ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ
1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan.
2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı)
QWYDIRĞAN.
3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay
tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr)
Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde
Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab
elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti
jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan.
1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı
otırğızğan. Toqtamıs
Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy swltannıñ balası edi. Toqtamıs han Altın
Ordada küşeygen kezinde Ämir Temir Parsı elinde jürgende, Toqtamıs Samarqan men
Bwharağa äskerimen kelip, eldi tonağan. Odan keyin Ämir Temirge bağınıştı Qap
elderin jaulağan. Toqtamıstıñ osı opasızdığın Ämir .Temir kek twtıp, 1391-
Toqtamıspen şayqasuğa attanadı. 200 mıñ äskermen eni 400şaqırımday elsiz,
susız Betpaqdalanı üş aptada basıp ötken eken! Sodan Sarısu özenine kezdesip,
onı keşip ötip, Joşı wrpaqtarı bilegen Altın Ordanı şabuğa bara jatqanın
eskerip, Wlıtaudağı Joşı hannıñ mazarına soğıp, dwğa oqığan, bata swrağan. Sodan
şığıs jaq bettegi Altın şoqı degen jerge äskerin toqtatıp, şoqınıñ basına tas
üydirgen eken. (Ol tastar äli bar desedi) Sosın bir ülken tastı küydirtip arap jäne
şağatay tilinde söz jazğızıptı. Birinşisi qwran sözi eken, ekinşisinde " «V strane
semisot çernıh tokmak v god ovcı, v sredniy veseniy mesyac sultan Turana Temurbek
şel dvumyastami tısyaçi voysk, imeni svoego roda na krov' Tohtamış hana.
Dostignuv etoy on vozdvig etot kurgan, dabı on bıl znakom. Bog da skajet
pravosudie! Esli bogu budet ugodno! Bog da okajet miloserdie lyudyam! Da vspomnit o
nas miloserdiem!" Ämir Temir qaldırğan bwl tastı 1935- jılı Qanış Sätpaev
tauıp 1936-jılı Ermitajğa jibergen. Bwl tastağı jazulardı audarğandar
prfessor Peppe men akadnmik Ə.Marğwlan . Sodan keyin Ämir Temir Jayıqtan ötip,
Qap tauınıñ soltüstik betinde Toqtamıs hannıñ äskerin talqandaydı, biraq,
Toqtamıs han qaşıp ketedi. Ämir Temir 1395-96- jıldarı Toqtamıs handı ekinşi ret
quıp barıp, Qwndızdı özeniniñ boyında tağı jeñip şığadı. Biraq, Ämir Temir
Toqtamıstı tağı qolına tüsire almağan. Ämir Temir sol şayqastan oralıp kele
jatqanda Türkistanğa soqqanda Ahmed YAssauidiñ şağın mazarın körip, swrağanda,
YAssauidiñ sopılıq joldı wstanğan, esimi elge añız bolğan wstaz ekenin estip, sol
jerde ülken movzeley saludı bwyıradı. Neşetürli şeberler men wstalardı parsı
elinen aldırıp, eki jılda ülken movzeleydi twrğızadı. Movzeleydiñ töbesi
kümbezdelip, qabırğaları ayşıqtı keramikalarmen qaptalğan. Sırt
qabırğalarındağı ayşıqtarda qwran sözderi oyılıp, jazılğan. Movzeleydiñ kire
berisinde keşendi "1597-98-ÄMİR TEMİR KÖREGEN SALDIRĞAN" degende jazu bar.
Al, movzeleydiñ işinde twrğan salmağı eki tonnalıq Tay qazandı Ämir Temir
Şarafiddin Täbrizi degen wstağa qüydırğan eken. Bwl ärtürli metalldar
qosındısınan qwyılğan älemde teñdesi joq öner tuındısı, äri qasieti erekşe
qazan!
Sonımen Ämir Temir qazaq jerinde qaldırğan wlı üş eskertkişti atap öttik. Bwl
eskertkişter qazaq jeriniñ dañqın älemge asırıp twrğan erekşe qasietti
eskertkişter!
Jwmat ÄNESWLI, aqın, jazuşı, tarihşı
Suretterde ÄMİR TEMİRDİÑ XIY-ğasırdağı miniatyuralıq portreti, Ahmet YAssaui
kesenesi, Keseneniñ işinde twrğan ataqtı TAY QAZAN
Pikir qaldıru