ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

| Jan 21, 2021

Orta ğasırdağı qazaq tarihınan
ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ

1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan.

2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı)
QWYDIRĞAN.

3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay
tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr)

Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde
Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab
elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti
jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan.
1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı
otırğızğan. Toqtamıs
Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy swltannıñ balası edi. Toqtamıs han Altın
Ordada küşeygen kezinde Ämir Temir Parsı elinde jürgende, Toqtamıs Samarqan men
Bwharağa äskerimen kelip, eldi tonağan. Odan keyin Ämir Temirge bağınıştı Qap
elderin jaulağan. Toqtamıstıñ osı opasızdığın Ämir .Temir kek twtıp, 1391-
Toqtamıspen şayqasuğa attanadı. 200 mıñ äskermen eni 400şaqırımday elsiz,
susız Betpaqdalanı üş aptada basıp ötken eken! Sodan Sarısu özenine kezdesip,
onı keşip ötip, Joşı wrpaqtarı bilegen Altın Ordanı şabuğa bara jatqanın
eskerip, Wlıtaudağı Joşı hannıñ mazarına soğıp, dwğa oqığan, bata swrağan. Sodan
şığıs jaq bettegi Altın şoqı degen jerge äskerin toqtatıp, şoqınıñ basına tas
üydirgen eken. (Ol tastar äli bar desedi) Sosın bir ülken tastı küydirtip arap jäne
şağatay tilinde söz jazğızıptı. Birinşisi qwran sözi eken, ekinşisinde " «V strane
semisot çernıh tokmak v god ovcı, v sredniy veseniy mesyac sultan Turana Temurbek
şel dvumyastami tısyaçi voysk, imeni svoego roda na krov' Tohtamış hana.
Dostignuv etoy on vozdvig etot kurgan, dabı on bıl znakom. Bog da skajet
pravosudie! Esli bogu budet ugodno! Bog da okajet miloserdie lyudyam! Da vspomnit o
nas miloserdiem!" Ämir Temir qaldırğan bwl tastı 1935- jılı Qanış Sätpaev
tauıp 1936-jılı Ermitajğa jibergen. Bwl tastağı jazulardı audarğandar
prfessor Peppe men akadnmik Ə.Marğwlan . Sodan keyin Ämir Temir Jayıqtan ötip,
Qap tauınıñ soltüstik betinde Toqtamıs hannıñ äskerin talqandaydı, biraq,
Toqtamıs han qaşıp ketedi. Ämir Temir 1395-96- jıldarı Toqtamıs handı ekinşi ret
quıp barıp, Qwndızdı özeniniñ boyında tağı jeñip şığadı. Biraq, Ämir Temir
Toqtamıstı tağı qolına tüsire almağan. Ämir Temir sol şayqastan oralıp kele
jatqanda Türkistanğa soqqanda Ahmed YAssauidiñ şağın mazarın körip, swrağanda,
YAssauidiñ sopılıq joldı wstanğan, esimi elge añız bolğan wstaz ekenin estip, sol
jerde ülken movzeley saludı bwyıradı. Neşetürli şeberler men wstalardı parsı
elinen aldırıp, eki jılda ülken movzeleydi twrğızadı. Movzeleydiñ töbesi
kümbezdelip, qabırğaları ayşıqtı keramikalarmen qaptalğan. Sırt

qabırğalarındağı ayşıqtarda qwran sözderi oyılıp, jazılğan. Movzeleydiñ kire
berisinde keşendi "1597-98-ÄMİR TEMİR KÖREGEN SALDIRĞAN" degende jazu bar.
Al, movzeleydiñ işinde twrğan salmağı eki tonnalıq Tay qazandı Ämir Temir
Şarafiddin Täbrizi degen wstağa qüydırğan eken. Bwl ärtürli metalldar
qosındısınan qwyılğan älemde teñdesi joq öner tuındısı, äri qasieti erekşe
qazan!
Sonımen Ämir Temir qazaq jerinde qaldırğan wlı üş eskertkişti atap öttik. Bwl
eskertkişter qazaq jeriniñ dañqın älemge asırıp twrğan erekşe qasietti
eskertkişter!

Jwmat ÄNESWLI, aqın, jazuşı, tarihşı
Suretterde ÄMİR TEMİRDİÑ XIY-ğasırdağı miniatyuralıq portreti, Ahmet YAssaui
kesenesi, Keseneniñ işinde twrğan ataqtı TAY QAZAN

Sayasi quğın-sürginge wşırağan arğı bettiñ körneki twlğaları men ziyalı qauım ökilderi

kerey.kz

Arma äleumet! 31 mamır sayasi quğın-sürgin jäne aşarşılıq qwrbandarın eske alu küni. Osığan baylanıstı irgeles elderde sonıñ işinde Şığıs Türkistan öñirinde ömir sürip jatqan Şıñjañ qazaqtarınıñ sayasi, äleumettik häm mädeni tarihın tanıp bilip jürgenimiz artıq bolmas. Aldımen suretterge tüsinikteme: Birinşi suret: Şıñjañ ölkesinde 1934-44 jıldarı ölke gubernatorı bolğan Şen Şicaydıñ (盛世才) beynesi. Ekinşi suret: Tayvan' Taypeydegi Şen Şicaydıñ mazarı. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barğandağı estelik. Ol turalı estelikti keyin oqisızdar. Üşinşi suret: Şıñjañ ölkesi Qwmıl aymağınıñ aymaq gubernatorı bolğan Jolbarıs Beg-tiñ mazarı. Tayvan' Taypey qalasındağı mwsılmandar ziratında jerlengen. 2024 jılı arnayı izdep tauıp basına barıp qayttım. Törtinşi suret: 1944 jılı wlt-azattıq köterilisşileri Qwlja qalasın azat qılğan soñ qala
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin