ӘМІР ТЕМІРДІҢ ҚАЗАҚ ЖЕРІНДЕ ҚАЛДЫРҒАН ҮШ ЕСКЕРТКІШІ

ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ ESKERTKİŞİ

| Jan 21, 2021

Orta ğasırdağı qazaq tarihınan
ÄMİR TEMİRDİÑ QAZAQ JERİNDE QALDIRĞAN ÜŞ WLI ESKERTKİŞİ

1.Ämir Temir 1397-99- jıldarı YAssaui movzeleyin saldırğan.

2 Älemde teñdesİ joQ, salmağı eki tonnalıq TAYQAZANDI (Öner tuındısı)
QWYDIRĞAN.

3 . Wlıtaudıñ Altın şoqı degen töbesinde ülken qara tasqa arab jäne şağatay
tilinde jazu jazıp qaldırğan. (Bwl tas qazir Ermitajda twr)

Ämir Temir1370- jılı Maurennahr biligine keldi. Aynaldırğan on jıldıñ işinde
Ämir Temir Auğanstandı, batıs Ündistandı , batıs Qıtaydı, Parsı elin, Arab
elderin , Qap tauı elderin bağındırıp, Osman imperiyasınıñ padişağı Bayazitti
jeñgen. Ä,TEMİRGE az uaqıttıñ işinde jiırma altı memleket bağınıştı bolğan.
1380-jıldarı Altın Orda älsiregen kezde Altın Orda tağına Ä.Temir Toqtamıstı
otırğızğan. Toqtamıs
Mañğıstaudağı Orıs han öltirgen Tüy swltannıñ balası edi. Toqtamıs han Altın
Ordada küşeygen kezinde Ämir Temir Parsı elinde jürgende, Toqtamıs Samarqan men
Bwharağa äskerimen kelip, eldi tonağan. Odan keyin Ämir Temirge bağınıştı Qap
elderin jaulağan. Toqtamıstıñ osı opasızdığın Ämir .Temir kek twtıp, 1391-
Toqtamıspen şayqasuğa attanadı. 200 mıñ äskermen eni 400şaqırımday elsiz,
susız Betpaqdalanı üş aptada basıp ötken eken! Sodan Sarısu özenine kezdesip,
onı keşip ötip, Joşı wrpaqtarı bilegen Altın Ordanı şabuğa bara jatqanın
eskerip, Wlıtaudağı Joşı hannıñ mazarına soğıp, dwğa oqığan, bata swrağan. Sodan
şığıs jaq bettegi Altın şoqı degen jerge äskerin toqtatıp, şoqınıñ basına tas
üydirgen eken. (Ol tastar äli bar desedi) Sosın bir ülken tastı küydirtip arap jäne
şağatay tilinde söz jazğızıptı. Birinşisi qwran sözi eken, ekinşisinde " «V strane
semisot çernıh tokmak v god ovcı, v sredniy veseniy mesyac sultan Turana Temurbek
şel dvumyastami tısyaçi voysk, imeni svoego roda na krov' Tohtamış hana.
Dostignuv etoy on vozdvig etot kurgan, dabı on bıl znakom. Bog da skajet
pravosudie! Esli bogu budet ugodno! Bog da okajet miloserdie lyudyam! Da vspomnit o
nas miloserdiem!" Ämir Temir qaldırğan bwl tastı 1935- jılı Qanış Sätpaev
tauıp 1936-jılı Ermitajğa jibergen. Bwl tastağı jazulardı audarğandar
prfessor Peppe men akadnmik Ə.Marğwlan . Sodan keyin Ämir Temir Jayıqtan ötip,
Qap tauınıñ soltüstik betinde Toqtamıs hannıñ äskerin talqandaydı, biraq,
Toqtamıs han qaşıp ketedi. Ämir Temir 1395-96- jıldarı Toqtamıs handı ekinşi ret
quıp barıp, Qwndızdı özeniniñ boyında tağı jeñip şığadı. Biraq, Ämir Temir
Toqtamıstı tağı qolına tüsire almağan. Ämir Temir sol şayqastan oralıp kele
jatqanda Türkistanğa soqqanda Ahmed YAssauidiñ şağın mazarın körip, swrağanda,
YAssauidiñ sopılıq joldı wstanğan, esimi elge añız bolğan wstaz ekenin estip, sol
jerde ülken movzeley saludı bwyıradı. Neşetürli şeberler men wstalardı parsı
elinen aldırıp, eki jılda ülken movzeleydi twrğızadı. Movzeleydiñ töbesi
kümbezdelip, qabırğaları ayşıqtı keramikalarmen qaptalğan. Sırt

qabırğalarındağı ayşıqtarda qwran sözderi oyılıp, jazılğan. Movzeleydiñ kire
berisinde keşendi "1597-98-ÄMİR TEMİR KÖREGEN SALDIRĞAN" degende jazu bar.
Al, movzeleydiñ işinde twrğan salmağı eki tonnalıq Tay qazandı Ämir Temir
Şarafiddin Täbrizi degen wstağa qüydırğan eken. Bwl ärtürli metalldar
qosındısınan qwyılğan älemde teñdesi joq öner tuındısı, äri qasieti erekşe
qazan!
Sonımen Ämir Temir qazaq jerinde qaldırğan wlı üş eskertkişti atap öttik. Bwl
eskertkişter qazaq jeriniñ dañqın älemge asırıp twrğan erekşe qasietti
eskertkişter!

Jwmat ÄNESWLI, aqın, jazuşı, tarihşı
Suretterde ÄMİR TEMİRDİÑ XIY-ğasırdağı miniatyuralıq portreti, Ahmet YAssaui
kesenesi, Keseneniñ işinde twrğan ataqtı TAY QAZAN

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,