Qatış döñi AZAPTI KÜNDERDEN QALĞAN İZ
kerey.kz
Jwmat ÄNESWLI
17-jıldıñ kezi edi, Patşa qwlağan. Uvqıtşa ökimetiniñ qwzırı jürip
twrğan kez. Eldiñ soltüstüginde de, oñtüstiginde de köterilister bolıp,
eldiñ alaspıran kezdi basınan ötkerip jatqan dı. Qarataudı
jaylağan Qoñırattardıñ arasınan şıqqan Qabaqan esimdi kisi
añşılıqpen ömiri ötkesin "QAPQAN" atanıp keten. Sol Qabekeñ er
jetken wlı Sadaqbaydı, qızı Hadişanı, sosın on bes şaqtı jaqın
tuıstarın ertip, elden bölinip, Qorday jaqtağı Tereñözek degen
şağın köldi meken ektkenine de bir jılday bolıp qalğan.
Tereñözektiñ mañı qalıqñ qarağay , adam ötetin jer şamalı, özekke
keletin bir ğana jalğız ayaq jol bar. Qapan añşı adam ayağı basa
bermeytin quıstı meken etip otırğanımen, tauğa şıqqanda , bir şama
eldiñ anda sanda Qorday asıp bara jatqanın bayqap jür. Kezikken
bireuinen swrağanda «Ürimşi jaqqa bet alıp bara jatqanın» aytatın.
Birde Qabekeñ men Sadaqbay tau eşkisin aulap jürip, qalıñ ağaştıñ
igşinde bir attı orıs soldatınıñ öligine kezdesti, Vintovkası men
mauzeri bar eken, bwlar sonı olja dep aldı. Sosın äkesi men balası
Qorday jaqqa tau üstinen barıp, şolu jasap qaytqan. Besin kezi
bolatın. Taraz jaqtan boluı kerek, elu şaqtı tüyege jük artqan
qazaq köşi Qorday twsınan ötip bara jatqan. Köz aşıp jwiğanşa
bolmay Qordaydıñ twsındağı töbege ornatılğan pulemetten tizbek
tizbegimen oq atılıp, älgi köşti tügel qırıp tastadı..(Ärine, köşti
qırıp salğandar qızıl jağı ma, älde aqtar jağı ma, ol da belgisiz bolıp
qalğan.
Qapan añşı men Sadaqbaydıñ zäresi wşıp kelgen jağındağı tau
tastıñ arasımen Tereñözekke qaray ğayıp boldı.
Tereñözekke bir küni jalğız ayaq jolmen elu şaqtı şineldi orıs
soldattarı keldi, Bäri attı, bir tüyege artqan pulemeti bar. Olar
Qabekeñniñ auılına qosılmay, köldiñ bir şetinde tünep şıqtı.
Sosın soldattardıñ aq eltiri börik kigen, bir közin qara bılğarımen
jauıp alğan bastığı Qapandı şaqırıp
alıp, "bwl jerde nege otırğandığın, jäne Qorday bwl jerden alıs
pa, Qıtay jaqqa ötuge bola ma?" dep swradı. Qapan oğan orısşa
tüsinbeytinin ayttı. Soldattardıñ arasında bir tatar bar eken ,sol
soldattardıñ bastığınıñ sözin Qapanğa tüsindirdi. Qapan sosın oğan:
Qorday bwl jerden elu alpıs şaqırımday jer ekenin, Qapannan 'wl
jerde nege otırğandarın, Qorday bwl jerden qanşa şaqırım ekenin,
ol jerden Qıtayğa qauipsiz ötuge bola ma" dep swradı. Qapan orısşa
bilmeytinin, özderiniñ bwl jerde malı joq kedey ekenin, taudan añ aulap
kün köretinin aytıp edi, soldattardıñ arasında tatar jigiti bar eken,
sodattardıñ bastığı men Qapannıñ sözin sol audarıp otırdı. Aq
börik kigen, bir közin qara qayıspen tanğan bastığı tömen qarap, biraz
oylanıp otırdı da, " Erteñ ertemen Qorday jaqqa jolğa şığamız,
sen jolbasşı bolasıñ, bükil auılıñdı ertip alasıñ" dedi de öz
qostarına ketti,
Tañ sibir berip jaña atıp kele jatqan. Sadaqbay on altı jastağı
qarındası Hadişanı tüyeniñ qomındağı ülken qorjınğa otırğızdı.
Qorjınnan Hadişanıñ bası da körinbeydi. Qorjınnıñ tübinde anada
ağası tauıp äkelgen jiırma oğımen mauzer jatır. Hadişa
jastayınan mıltıq atıp, añ aulap körgen.Sonımen birer sağattan
keyin Qabakeñniñ köşi jüruge dayın boldı. Sol kezde aq börikti
jalğız közdi aqtardıñ bastığı keldi de "dayınsıñdar mA?" dep
swradı.Qabekeñ basın izedi . Sol kezde aqbörikti jalğız közdi
komandir belinen mauzerin suırıp alıp, Qapan añşını basınan
közdep atıp saldı. Iirilip twrğan jwrt jılap, aynala dañğazva
boldı. Jalğız közdi komandir sol kezde aqırıp "Kerek bolsa, qazir
bäriñdi atıp tastaymın!" dep aqırdı. Jwrt ttıñ dauısı basılğanday
bolğan kezde, Jalğız közdi "Qordayğa bizdi sen bastap aparasıñ"
degen. Sonımen aqtıñ elu şaqtı otryadı da , Sadaqbaydıñ köşide
Qordayğa qaray qozğaldı. Aqtıñ otryadı jüz elu eki jüz metrdey alda
kele jatqan. Qordayğa şamamen bes şaqırımday qalğan. Aq otryadtıñ
aldında kele jatqan jalğız közdi komandir bi sätte kilt bwrılıp,
qazaq köşiniñ aldında kele jatqan Sadaqbaydı közdep atıp jiberdi.
Sadaqbay jerge sılq ete qaldı. Osınıñ bärin qorjınnıñ tesiginen
körip kele jatqan hadişa tüye jetektep kele jatqan inisine jerde
jatqan Sadaqbaydıñ vintovkasımen patrondarın äkep berudi
swradıü Tüyeşi jigit eñbektep barıp, vintovkamen patrondardı
Hadişağa äkep berdi. Hadişa mergen bolatın. Sadaqbaydı atqan
jalğız közdi komandir endi eşteñege alañdamay, ayañ jeliske salıp
Qordaydı bet alıp bara jatqan. İşi ızağa tolı Hadişa vintovkanı
iığına qondırıp, sar jelispen ketip bara jatqan aq börikti, jalğız
közdi komandirdi jüreginen közdep, şürippeni basıp jibergen bolatın.
Aq börikti, jalğız közdi komandir attan mwrttay wşıp tüsti. Aq
soldattır äueli ne bolğanın tüsinbey qaldı, söytse, arttan atıp
jatır eken. Endi qırıq şaqtı aqtar soldatı qazaq köşine qaray
qılıştarın jalañdatıp, şaptı. Olar Hadişanıñ tüyesine eki jüz
metrdey jaqındağanda, Hadişa on ret atıp, on soldattı at matımen
toñqalañ asırdı..
Hadişa endi mauzerdi qolına aldı, atuın biledi.Soldattardıñ on
bes şaqtısı bwğan jüz elu metrdey jaqındap qalğan. Hadişa
mauzermen on ret atıp, on attını töñkerip tastadı. Aqtardıñ
qalğandarı endi sastı. Keyiin şeginip aman qaluğa tırıstı. Olar bir
kezde alıstap, köz wşında ketip bara jattı.
Hadişa on altı jastağı bala qattı şarşağan, äri jaularınan
qwtılğan siyaqtı….Ketip bara jatqan aqtardıñ otryadınıñ qaldığına
wzaq qarap otırıp, közi ilinip ketipti. Bir kezde bireudiñ döreki orıs
dauısınan oyandı, qarasa qara börik kigen mwrttı kazak bwğan
vintovka kezep tönip twr eken. "Aha, jivaya, kirgizka!" dedi de
vintovkasınıñ şürippesin basıp qaldı. Hadişanıñ köz aldı
qarayıp ketti, ol endi qaytıp közin aşıp, jarıq dünieni, kök aspandı
köre almadı. Añşılardıñ köşine şabuıl jasağan soldatttardıñ şuı
basılğanınına da biraz uaqıt ötken. Bir kezde Hadişa otırğan tüyeniñ
üstinen vintovkanvñ düñk etken dıbısı estildi. Tüege jegilgen arba bar edi,
sonıñ astında Sadaqbaydıñ tuısı Qolmergen ölgen adam qwsap jatqan .
Sol mıltıq dauısı oyda joq jerde şvqqasın, basın köterip qarasa,
Tüyeniñ ekinşi qorjınınıñ üstinde vintovka kezenip qara señseñdi soldat
vintovkasın Hadişanıñ otırğan qorjınğa kezenip twr eken. Sol aq, eken,
vintovkanıñ atılğan dauısı estildi. Qolmergen de añşı bolatın, biraq,
añdardı qonışındağı qara pışağımen atıp jığuşı edi. Anau soldattıñ
Hadişanı atqanın körip, ornınan atıp twrdı da, qonışınan qara
pışağın suırıp alıp, soldatqa qaray zu etkizdi. Qara pışaq soldattıñ tu
arqasınan barıp qadalğan eken, soldat tüyeniñ üstinen sılq etip, jerge
qwladı. Söytip , Qaqpan añşınıñ köşi men aqtar otryadınıñ şayqası
osınday tragediyamen ayaqtalıp edi.
Atıs şabıs kezinde är jerge qaşıp, tığılıp qalğan QAPAR
añşınıñ onşaqtı tuıstarı birer künde jinalıp, Qapar añşınıñ,
Sadaqbay añşınıñ, äkesi men ağası üşin kek ala bilgen Hadişa
balanıñ basına beyit köterip, ülken belgi soqqan. Basına "Qoñırat
batırları Qapar, Sadaqbay añşığa, Hadişa batırğa eskertkiş" dep
eskişe söz jazdırğan. Sol kezden bwl beyit "HADIŞA BEYİTİ" dep
atalıp ketken. Keyin 37-jıldarı el mwnı "Qatış döñi" dep atap
jürgen.
39-jıldar şaması. osı "Qatış döñi" dep atalatın jerge Ürimşi
jaqtan kele jatqan eki jolauşı döñniñ köleñkesine toqtap, azdap dem
alıp almaq boldı.Ekeuiniñ üstine kigeni täjiktiñ ala şapanı. Biraq,
bwlar bayağı osı jerdegi ülken şayqsta aman qalğan jigitter eken.
Ekinşi jigit alğaşqısınan kişileu eken
-Ağa , bwl bwrın "Hadişa beyiti "dep atalatın edi, qazir jwrt mwnı
nege "Qatış döñi" dep ataydı?" dep swradı.
–Qalqam au, kün sayın zaman özgerip jatır. Bwl jerden san mıñ adam
ötip jatır. Olar bwl beyittiñ tarihın qaydan bilsin. Bilsek, közben
körgen biz bilemiz Qayran, qapıda ketken tuıstarım ay! dep, ülkeni
Qapqan añşınıñ, Sadaqbay añşınıñ aruağına, ondağan jauınan kek
alğan Hadişa batırdıñ aruağına älgi ekeu qwran bağıştadı.
Jwmat ÄNESWLI, aqın, jazuşı, tarihşı,
ardager jurnalist
Pikir qaldıru