|  |  |  | 

Tarih Twlğalar Qazaq handığına 550 jıl

TWĞIRIL HANNIÑ ÄLEMDİ BILEGEN WRPAQTARI

Tugirilhan
Twğırıl hannıñ Nılqı şamğwn(sanğwn), Eke(Üki), Taybwğa degen üş wlı boldı. Nılqı şamğwnnan tarağan äulet Torğauıt, Qalmaq, Abaq-Sahara qatarlı ordalardıñ bileuşileri bolsa, Taybwğadan tarağan äulet Sibir, Tömen handıqtarın biledi. Twğırıl hannıñ inisi Jaqa qambınıñ qızınan tuğan jiender Wlı Moğol ordasın, Qıtaydı, Irandı bilese, öziniñ Qwlağudan tuğan jienderi Irandı tağı dübirletti. Twğırıl hannıñ wrpaqtarınan Qazan, Qajı-Tarhan(Astrahan), Qasım handıqtarınıñ tağına otırğandar da boldı. Qırım handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı twtas Joşı wlısındağı barlıq handıqtardı şeñgelinde wstadı. Joşı wlısınan şıqqan handıqtardıñ täuelsizdigin qorğau jolındağı şayqastardı wyımdastıruşı boldı.
Qırım handığın bilegen Twğırıl hannıñ wrpaqtarı
Qırım handarınıñ esiminiñ bärinde Kerey qosımşası bar. Bwl turalı Orıs zertteuşileri ekige jarıladı. Biri, Qajı
-Kereydi Twğırıl han äuletinen dese, biri Şıñğıs äuletinen şıqtı dep esepteydi.
1. Qajı-Kerey (1438 — 1466)
2. Nwrdäulet-Kerey (1466 — 1478)
3. Meñli-Kerey (1468 — 1514)
4. Qaydar-Kerey (1475)
5. Jänibek(Altın Orda hanı Ahmettiñ jieni(1478 — 1479)
6. Mwhammet-Kerey(1514 — 1523)
7. Qazı-Kerey (1523)
8. Sädet-Kerey (1523 — 1526)
9. Islam-Kerey (1526 — 1537)
10. Sahıp-Kerey (1532 — 1551)(1521 — 1524jıldarı Qazan handığınıñ hanı boldı)
11. Däulet-Kerey (1551 — 1577)
12. Ekinşi Mwhammet-Kerey (1577 — 1584)
13. Ekinşi Islam-Kerey (1584 — 1588)
14. Ekinşi Qazı-Kerey (1588 — 1608)
15. Pätih-Kerey (1596)
16. Toqtamıs-Kerey (1608).
17. Salamat-Kerey (1608 — 1610)
18. Jänibek-Kerey (1610 — 1635)
19. Mahmwt-Kerey (1623 — 1627)
20. Inayat-Kerey (1635 — 1636)
21. Bahadür-Kerey (1636 — 1641)
22. Törtinşi Mahmwt-Kerey (1641 — 1666)
23. Üşinşi Islam-Kerey(1644 — 1654)
24. Ädil-Kerey (1666 — 1671)
25. Sälim-Kerey(qajı)- (1671 – 1704)
26. Mwrat-Kerey (1678 — 1683)
27. Ekinşi Qajı-Kerey (1683 — 1684)
28. Üşinşi Sädet-Kerey (1691 — 1692)
29. Sapa-Kerey(1692)
30. Ekinşi Däulet-Kerey (1699—1716)
31. Üşinşi Qazı-Kerey (1704 —1707)
32. Qabılan-Kerey (1707 — 1736)
33. Üşinşi Qara-Däulet-Kerey (1716 — 1717)
34. Törtinşi Sädet-Kerey (1717 — 1724)
35. Ekinşi Meñli-Kerey (1724 —1739)
36. Ekinşi Pätih-Kerey (1736 — 1737)
37. Ekinşi Salamat-Kerey (1739 — 1743)
38. Ekinşi Sälim-Kerey (1743 — 1748)
39. Arsılan-Kerey (1748 — 1756) (1767)
40. Ğalım-Kerey (1756 — 1758)
41. Qırım-Kerey (1758 — 1769)
42. Üşinşi Sälim-Kerey (1764 — 1771)
43. Masığwt-Kerey (1767 — 1772)
44. Törtinşi Däulet-Kerey (1769)
45. Ekinşi Qabılan-Kerey (1770)
46. Ekinşi Sahıp-Kerey (1772 — 1774)
47. Şahin-Kerey (1777 — 1785)
48. Ekinşi Baqadür-Kerey (1781-1785)
49.Sabaz-Kerey ( 1787 — 1789)
50. Baqtı-Kerey (1789 — 1794)
Sibir handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı
Mar han (1468—1480)
Abaq han (1468—1495)
Mwhammet-Taybwğa han — (1495—1502)
Añğıs han (1502—1516)
Kasım han (1516—1530)
Ediger han (1530—1563)
Bekbolat han — (1555—1563)
Seytaq han — (1583—1588)
Äli han (1598—1616)
Baqadwr han (1607—1616)
Esim han (1616—1624) Torğauıt-Kereyt täyjisi Örliktiñ küyeu balası
Abılay-Kerey han (1628—1631) Qırım han äuletinen.
Däulet-Kerey swltan, 1662—1665. Qırım han äuletinen
Küşik swltan, Qırım han äuletinen(1662—1664), Başqwrt köterilisiniñ kösemderiniñ biri.
Abığa han, Qırım han äuletinen
Asan han, Qırım han äuletinen
Esim-Şöbek han, Qırım han äuletinen
Swltan-Mwrat han – Qırım han äuletinen äri Qaraqalpaq hanı.
Esmahambet han – Qırım han äuletinen äri Qaraqalpaq hanı.
Tömen handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı
Abaq han (1468—1495)
Mamıq han (1495—1496)
Ağalaq han (1496—1505)
Külik swltan (1505—1530)
Ediger han (1530—1563)
Bekbolat han
Ediger han (1555—1563)
Torğauıt ordasın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı:
Abaq täyji. 1400 jılı taqqa otırıp, 20 jıl bilik qwrğan.
Soğan täyji Abaqwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Bayan başır täyji Soğanwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Maqaş mergen täyji Bayanwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Şwğam bwqa täyji Maqaşwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Şege täyji Şwğamwlı. 30 jıl taqta otırğan.
Örlik täyji Şegewlı. 30 jıl taqta otırğan. Sibir handığınıñ kerey hanı Esim hanğa qızın berdi.
Jorıqtı han Örlikwlı. 35 jıl taqta otırğan.
Qalmaq handığın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı:
Qorlıq täyji Örlikwlı. Ol torğauıt, dörbit, bwzau rularınan qwralğan Qalmaq handığın qwrıp, özi qalmaqtardıñ bileuşisi retinde 11 jıl taqta otırğan.
Şükir täyji. 17 jıl taqta otırğan.
Monşaq täyji. 11 jıl taqta otırğan.
Ayuke han. 55 jıl taqta otırğan.
Şaqtı jam. 8 jıl taqta otırğan.
Seren dondıq. 11 jıl taqta otırğan.
Dondıq ambı. 6 jıl taqta otırğan
Dondıq täyji. 20 jıl taqta otırğan.
Wbaş han. 10 jıl taqta otırğan.
Abaq-Sahara wlısın bilegen Twğırıl han wrpaqtarı:
Döt bi. Edilde kalğan qalmaqtardı 19 jıl bilegen.
Assaray Dondıq-Ambıwlı. Edilde kalğan qalmaqtardıñ Dötbiden keyingi bileuşisi.
Dondıq ambıdan Wrandıl, Dötbi, Assaray, Jaubasar degen 4 wl Dälek, Monığara degen eki qız tuadı. Bwl Abaq-Sahara wlısı 1930 jılğa deyin ömir sürdi. Wlıs Jem, Barın degen eki aymaqtan twrğan.
Abaq Kerey wlısınıñ tört töbe bige deyingi aq tulı ieleri:
Er-Jänibek Berdäuletwlı(sarı)
Qojabergen batır Jänibekwlı(şwbarayğır)
Baytaylaq batır Bäyimbetwlı(şeruşi)
Şäu jırau Apaşwlı(botaqara)
Abaq Kereydiñ beyresmi hanı:
Böke batır Jırğalañwlı(molqı)
Abaq Kerey ordasın Kögeday hanmen qatar bilegen tört töbe bidiñ ordası:
Köken bi Mamıtwlı(bazarqwl) – Jwrtbay bi – Mämi bi(beysi) – Qanapiya beysi.
Topan bi Sataywlı(barqı) – Bapı bi – Jaqıp bi.
Beysenbi bi(wlı küyşi) Dönenbaywlı – Qara Ospan bi – Zakariya beysi.
Qwlıbek bi Janteliwlı – Naşın bi – Ömirtay bi(Biqajı). Arğı atası bi äri batır Quandıq Bayğarawlı.
Abaq Kerey wlısınıñ äri onımen aralas otırğan nayman, uaqtıñ ortaq hanı:
Ospan batır Silamwlı(molqı). 7 jıl han boldı.
Mwrageri Şerdiman Ospanwlı. Han atanbağanımen äkesiniñ küresin jalğastırdı.
Älemniñ är tarabın bilegen Twğırıl han jienderi
Twğırıl hannıñ qızı Toğıs qatın men inisi Jaqa qambınıñ qızı Sorğaqtan bikeni Şıñğıs hannıñ wlı Töle jar etti. Töle ölgen soñ Toğıs qatındı Qwlağu aldı. Sorğaqtan bikeden Wlı Moğol ordasınıñ wlı hanı Möñke, YUan patşalığın qwrğan Qwbılay han, Irandı bilegen Qwlağu han, Wlı Moğol ordasınıñ wlı hanı Arıqböke tuadı.
Orıs işindegi kerey äuletterinen:
Anatoliy Tihonoviç Kerey (1923-1990) – keñestik barlauşı jäne barlauşı, memlekettik qauipsizdik general-mayorı.
Aleksandr Alekseeviç Kerey(1833-1910) – orıs attı äsker generalı, körnekti slavyanofil' publicisti.
Kireev, Ivan Vasil'eviç (1803-1866) – 8-artilleriyalıq brigadanıñ praporşigi, dekabrist.
Nikolay Alekseeviç Kerey (1841-1876) – qoğam qayratkeri, Peterburg slavyan komitetiniñ müşesi, serb-çernogoriyalıq-türik soğıstarına qatısuşı.
Nikolay Ivanoviç Kerey(1922-1944) – jerdegi nısanağa äueden soqqı jasağan keñestik wşqış.
Sergey YAkovleviç Kerey(1901-1990) – keñestik partiya jetekşisi, Bükilodaqtıq bol'şevikter kommunistik partiyası Gor'kiy oblıstıq komitetiniñ birinşi hatşısı.
Kerey, Vasiliy Fadeeviç (1879-1942) – orıs armiyasınıñ general-leytenantı, Ukraina Halıq Respublikası armiyasınıñ kornet generalı.
Kerey, Ivan Fedoroviç – keñestik kalligrafiya professorı.
Kerey, Mihail Il'iç (1936 j.t.) — keñestik partiya jetekşisi.
Qırımdağı Kereylerdiñ soñğı sarqındarı:
Swltan Qadir Kerey (1891-1953), patşa äskeriniñ polkovnigi. Azamat soğısı kezinde jaralanıp, Türkiyağa, odan AQŞ-qa qonıs audarıp, «Çerkes-Gruzin qoğamın» qwrdı.
Şıñğıs Kerey (1921 jılı tuğan) Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde ol Amerika barlauında qızmet etti. Jazuşı jäne aqın, «Küş köleñkesiniñ» avtorı.
Jwmatay Kerey (1916-1976) Türkistandağı Basmaşılar otryadınıñ basşısı. Kommunizmge qarsı küresti.

Related Articles

  • Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti 

    Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin

  • 14 naurız – Matematikter küni

    14 naurız – Matematikter küni

    Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana

  • Tek tilge baylanıstı…

    Tek tilge baylanıstı…

    Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,

  • “Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

    “Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

    Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge

  • Oljas Süleymenov. Men bilem!.. 

    Oljas Süleymenov. Men bilem!.. 

    Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında

Pikir qaldıru

Elektorndı poştañız sırtqa jariyalanbaydı. Belgi qoyılğan öristi toltıru mindetti *

Atı-jöni *

Email *

Saytı

Kerey.kz/Kerey.kz

Biz turalı:

Tel: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz tiñ bwrınğı nwsqasın http://old.kerey.kz ten oqi alasızdar!

KEREY.KZ

Sayt materialdarın paydalanğanda derekközge silteme körsetu mindetti. Avtorlar pikiri men redakciya közqarası säykes kele bermeui mümkin. Jarnama men habarlandırulardıñ mazmwnına jarnama beruşi jauaptı.

Sayt sanağı: