Batyl bol qazaq tilinde söylesu klubınıñ negizin qalauşı Aleksey Skalozubov Azattıqqa bergen swhbatında Qazaqstandağı orıstardıñ Ukrainadağı soğıs turalı pikir bildirui nege mañızdı ekenin, “qazaq” orıstardıñ Reseydegi orıstardan qanday ayırmaşılığı barın, mobilizaciyadan qaşqan reseylikterge qalay qaraytının aytıp berdi.

“BİZDİÑ ORISTARDIÑ OYINDA NE BAR?” 

Petr Trocenko: Qazaqstandağı orıstar men Reseyde tuıp-ösken orıstardıñ arasında qanday ayırmaşılıq bar?

Aleksey Skalozubov: Ayırmaşılıq öte köp. Birinşi kezekte, mädeni ayırmaşılıq. Qazaqstandağı orıstar basqa wlttarğa, jat mädeniet pen dinge toleranttı qaraydı. Olar köpmädenietti wlttıq ortada ösken, bala küninen basqalarğa qwrmetpen qaraudı üyrengen. Bwğan biz ömir sürip jatqan orta äser etti: ärtürli wlttar aralasqan mädeni qazanda ösken adam bärimen dos boluğa, aralasuğa, qarım-qatınas qwruğa beyim boladı.

Ökinişke qaray, Reseyde olay emes. Ol jaqta orıstar basım wlt sanaladı, köbi öz elin orıstarğa tiesili birwlttı memleket dep qabıldaydı. Qalğan adamdardıñ bärin qonaq, emigrant köredi. Mwnı alğaş ret 13 jasımda Nijniy Novgorodtağı tuıstarımnıñ üyine barğanda bayqadım. Qabırğada “Resey orıstar üşin” degen jazu ilinip twrdı. “Mwnday da boladı eken-au” dep tañğalğanım esimde.

Bizdiñ “qazaq” orıstar da bir-birine wqsamaydı. Olardı eki sanatqa bölip qarastıramın: birinşisi – täuelsiz Qazaqstanda bilim alğandar, ekinşisi –Sovet odağı kezinde tuıp-öskender. Atalğan eki tolqınnıñ arasında ülken mädeni şıñırau jatır. Täuelsiz Qazaqstanda ösip, zamanaui bilim alğan balalardıñ közqarası bölek. Olar Qazaqstan jeri jüzdegen jıl boyı qazaqtarğa tiesili bolğanın, Altın Ordanı, Qazaq handığın, otarşıldıq, aşarşılıq jäne quğın-sürgin jıldarın biledi. Jası 35-ten asqan adamdardıñ oyı Reseydegi orıstardıñ közqarasına wqsaydı. Olar bärimen dos bolıp, Qazaqstandı jaqsı körui mümkin. Biraq Almatı – Vernıy, al Soltüstik Qazaqstan – Reseydiñ jeri dep oylaydı. Köbi osığan senedi, bwl – ülken mäsele. Ökinişke qaray, eşteñeni özgerte almaymız, öytkeni olar osınday paradigmada ösip-jetilgen.

Petr Trocenko: Bwğan Resey propagandasın taratatın arnalardı qosıñız.

Aleksey Skalozubov: Qazaqstandağı orıstardıñ köbi, äsirese, kabel'dik televideniege qosılmağan auıl twrğındarı reseylik arnalardı qarap, Kreml' propagandasınıñ qwrbanı boladı. Qazir jastar teledidar körmeydi, onıñ üstine, jañalıq beretin, propagandağa tolı arnalardı qaramaydı. Biraq eresek adamdar ünemi osınday aqparat twtınadı, teledidarda aytılğan oylardı qoldap, soğan senedi.

Petr Trocenko: Keyingi jazbalarıñızdıñ birinde soltüstiktegi körşimiz Qazaqstan territoriyasına köz alartpauı üşin Pavlodardıñ atın auıstıru kerek degen wsınıs ayttıñız.

Aleksey Skalozubov: Qazaqstanğa qatıstı jasalğan eñ ülken imperialistik mälimdemelerdiñ biri – Reseydiñ bizge “jer sıylağanı”, uaqıtı kelgende “sıylıqtı keri qaytaru keregi” turalı äñgimeler. Pavlodar atauınıñ özi “Reseydiñ sıylığı – osı” degen oy qaldıradı. Qazaqstanda orısşa qala atauları bolğanına qarsı emespin, biraq soltüstiktegi territoriyamızdıñ Reseyge qatısı barday köringenin qalamaymın. Pavlodardıñ atauın qazaqşalağan kezde sıylıq turalı bir argumentten qwtılamız. Mwnday argumentter neğwrlım az bolsa, soğwrlım jaqsı.

Petr Trocenko: Twitter paraqşañızda Ukraina taqırıbın jii qozğap, soğısqa qarsı pikir bildirip, basqa orıstardı da solay jasauğa şaqırıp jürsiz. Mwnıñ sırı nede?

Aleksey Skalozubov: Iä, Qazaqstannıñ orıstarı soğısqa qarsı dep aşıq ayta bastadım. Öytkeni aqpannıñ soñı – naurızdıñ basında älemde Reseyge, onıñ işinde reseylikter men orıstarğa qarsı jekköriniş payda boldı. Mwnıñ Qazaqstandağı orıstarğa da qatısı bar. Qazaqstandıqtardıñ köbi “Bizdiñ orıstardıñ oyında ne bar? Küni erteñ Donbastıñ ornında Soltüstik Qazaqstan bolsa, bizdiñ orıstar ne isteydi?” dep oylanğan siyaqtı. Dostarım, tanıstarım, tipti, beytanıs adamdardıñ özi “Qazaqstandağı orıstardıñ atınan eşkim söylep jatqan joq, alañdauşılıq artıp keledi, bäri ünsiz otır” dey bastadı.

Sol kezde batıldığımdı jinap, “Wltım – orıs, otanım – Qazaqstan, Ukrainadağı soğısqa, basqa memleketke, onıñ işinde öz elime bireulerdiñ köz alartuına qarsımın” degen video jariyaladım. Bwl video köp reakciya jinadı, osılay adamdardı säl de bolsa sabırğa şaqırdım dep oylaymın. Osıdan keyin orıstardıñ köbi pikir bildirdi. Mısalı, jurnalist Aleksandra Mıskina “Qazaqstan – Jerwyığım” degen tamaşa fleşmob bastadı. Köktemde poziciyasın bildiruge qorıqpağan azamattardıñ arqasında qoğamdağı şielenis deñgeyi tömendedi.

Bir qazaq “Qwday saqtasın, Qazaqstanda wlttıq kikiljiñ bola qalsa, orıstar özderin qorğauğa söz taba almaytın siyaqtı. Olar qanşa uaqıttan beri ünsiz kele jatır ğoy” dedi. Sondıqtan orıstardıñ atınan “Otanımız – Qazaqstan”, “Biz öz otanımızdı süyemiz”, “Til üyrenip, bir-birimizdi tüsinip, mädenietimizdi jaqsı körgimiz keledi”, “Qajet bolsa, Qazaqstan üşin soğısuğa dayınbız” degen qarapayım aqiqat jii aytıluı kerek. Qazaqstandağı orıstar “Biz –partizan ne separatist emespiz, Otanımız ben halqımız üşin qasıq qanımız qalğanşa küresemiz” degendi körsetui tiis. Ündemey jüre berseñ, basqalar sen turalı ärtürli oyda boluı mümkin. Al oyıñdı aşıp aytsañ, poziciyañ anıq boladı.

“QAZAQSTANĞA KELGEN RESEYLİKTERDİÑ QANŞASI SOĞISTI QOLDAYTININ, QANŞASI QARSI EKENİN BİLMEYMİN” 

Petr Trocenko: Qazir Qazaqstanğa Resey azamattarınıñ jappay kelip jatqanına qalay qaraysız?

Aleksey Skalozubov: Mobilizaciyadan qaşqan reseylikterdiñ arasında jöni tüzu, jaqsı adamdar köp ekenin bilemin. Olardıñ köbi soğısqa, beybit halıqtı öltiruge qarsı. Biraq kelgenderdiñ arasında keyingi jeti ay boyı georgiy lentasın, Z belgisin tağıp jürgen, Putindi qoldağan adamdar da bar. Olar soğısqa, adamdardı qırıp-joyuğa qarsı emes. Tek mobilizaciyağa ğana qarsı. Reseyden kelgenderdiñ qanşası soğıstı qoldaytının, qanşası qarsı ekenin bilmeymin. Biraq Qazaqstanğa reseylikterdiñ qaptap keluinen memleketimizge qauip köp dep esepteymin. Bwl ärtürli deñgeydegi qauip boluı mümkin. Mısalı, imperializm.

Äzirge reseylikter tınış jür, biraq keyin “bizdi renjitti, qorladı, qazaqşa söyleuge mäjbürledi” dep şağım aytuı mümkin. Olar özara äñgime barısında jergilikti orıstarğa “Sender bwl jaqta – ekinşi sorttağı adamsıñdar, Reseyde öz adamdarımızdıñ ortasında jürer ediñder, memleket senderge qamqor bolar edi” dep, qwlağın bwrauı mümkin. Äleumettik jelide osınday pikirler jii kezdesedi. Qazaqstanğa kelgen Resey azamatına bäri basqa bolıp körinedi. Reseyde öziñ bi, öziñ qoja bolıp jürseñ, bwl jaqta qwqığıñ az, öytkeni Qazaqstan azamatı emessiñ.

Petr Trocenko: Oquda nemese jwmısta orıs bolğanıñız üşin qiındıqtarğa keziktiñiz be? Wlttıq sipatıñızğa baylanıstı qısım körgen kezderiñiz boldı ma?

Aleksey Skalozubov: Eşqaşan bolğan emes. Kerisinşe, Almatığa köşip kelgen, orıs tilin bilmeytin qazaq jigit tamaqqa tapsırıs bereyin dese, oyın jetkize almağanın, oğan qazaq tilinde qızmet körsetetin adam tabılmağanın kördim. Ol öz jerinde jürip, tuğan tilinde tapsırıs bere almağanına qattı qapalanğan şığar dep oylaymın. Bizdegi kompaniyalardıñ barlığı derlik orıstildi. Orıs tilin bilmeseñ, jwmısqa twru qiın.

Biraq jağday özgerip kele jatır. Jwmıs boyınşa klientterge habarlasamın, olarmen qazaq tilinde söylesuim keregin tüsine bastadım. Satu menedjeri retinde klientpen ortaq til tabısu üşin keyde qazaq tilinde söylegen jeñilirek ekenin bayqadım.

Petr Trocenko: Qazaqstanda tuğan orıs retinde wlttıq bolmısıñızdı anıqtau qiın bolmadı ma?

Aleksey Skalozubov: Özimdi qazaq sanaymın. Sayasi wltım – sonday. Qazaq jerinde tudım, äkem de, atam da osında ösip-jetildi. Äuletimiz jıldar boyı qazaq qoğamı men mädenietine siñisip ketti. Öz ömirimizge riza bolğandıqtan, Qazaqstanda qalamız dep şeştik.

Etnostıq twrğıdan orıspın. Bwl meniñ sırtqı kelbetimnen, tuğan tilimnen, senimim men mädeni erekşelikterimnen körinedi. Qazaqstandağı orıstardı qazaq qoğamındağı qoja, töre, noğay qazaqtarı siyaqtı bölek ru nemese jüz dep qaraymın.

Şetelde Qazaqstan azamattarın, onıñ işinde meni de qazaq dep qabıldaydı. Bärin nege solay atamaymız? Sondıqtan “qazaqstandıq” degen sözdi qoldanbaymın. Europalıq, euraziyalıq degen wlt bolmaytını sekildi, qazaqstandıq degen de wlt joq. Bwl sözdi qoldanıstan şığaru kerek. Mwnday wğım Sovet odağınan qalğan, ol sayasi jäne etnostıq bolmıstı aralastırıp, qoğamğa jik saladı.

Petr Trocenko: Qazaq tilin üyrenudi qaşan qolğa aldıñız?

Aleksey Skalozubov: 2019 jılı Almatığa köşip, ortalıq meşittiñ janınan päter jaldap twrdım. Bwl – qazaqtildi audan, onda din jolındağı adamdar köp, dämhanadağı dayaşılardıñ özi qazaq jäne orıs tilderin jetik biledi. Jwmıstan keyin dämhanağa kirip, tamaqqa tapsırıs berip, dayaşılarmen qazaqşa söylesuge tırısatınmın. Olar menimen söyleskenine quanatın. Ökinişke qaray, künde dämhanadan tamaq işuge aqşam jetpeytin. Sondıqtan qazaq tilinde söylesu klubtarın izdedim. Olar ne grammatikadan bastaydı, ne tildi jaqsı biletin adamdarmen jwmıs isteydi eken. Qazaq tiliniñ grammatikasın onsız da bilemin, mağan täjiribe qajet boldı.

Keyin Taraz ben Şımkentten dostarım köbeydi. Olar söylesip otırıp, qazaq tiline köşip ketedi. Menimen de qazaqşa söylesetin. Solardıñ arqasında birneşe ay işinde söyleu deñgeyim jaqsarıp qaldı. Eki ret jeke mwğalimnen sabaq aldım, biraq olardan qayır bolmadı. Mağan qaytadan grammatikanı üyretip, kündelikti ömirde qajet bolmaytın mätinder oqıtuğa tırıstı.

Biıl köktemde oqırmandarıma qazaq tilinde söylesu klubın aşudı wsındım. Osınşa qoldau boladı dep oylağan joqpın. Qazir Batyl bol klubı Qazaqstannıñ on qalasında jwmıs isteydi. Bäri tegin, biraq eriktiler şarşadı, bağdarlamanı damıtu qiın. Qolımızdan kelgenşe tırısıp jatırmız, endi klubımızdı qoğamdıq qor retinde tirkep, qarjılandıru közderin izdep körsek degen oy bar. Bäri tegin bolsın dep, tegin orın, materialdardı tegin şığarıp beretin jigitterdi de taptıq. Mañızdı joba bolğandıqtan, qoldauşılar tabu qiın bolğan joq.

Petr Trocenko: Kursta qanday taqırıpta söylesesizder?

Aleksey Skalozubov: Klub formatı jañadan kelgen adam birden söylep ketuine jağday jasauğa negizdelgen. Sondıqtan kündelikti ömirde, twrmısta qoldanılatın dialogtarmen jwmıs isteymiz. Alğaşqı taqırıptardıñ biri – dükennen tamaq satıp alu, dämhanada tapsırıs beru. Dialogtar jeke täjiribemnen alınğan: jwmıstıñ janındağı ashanağa kirip, swraq qoyıp, dialogımızdı jazıp alatınmın. Keyin bwl dialogtardı broşyurağa aynaldırdım. Basında qiın boldı, qazaqşamnan wyalıp, bäri şığıp ketkenşe kütip twratınmın.

Batyl bol klubında grammatikanı emes, ömirde qoldanılatın sözderdi ğana üyretemiz. Arasında şağın emtihandar wyımdastırıp, sabaqtan keyin dämhanağa barıp, qazaq tilinde tamaqqa tapsırıs beremiz. Reseyden kelgen, qazaq älipbiin bilmeytin qız-jigitterdiñ özi tez üyrenip ketedi. Sondıqtan bwl ädis şınımen tiimdi deuge boladı.

Azat Europa / Azattıq radiosı