23 qañtar küni Almatıda jer ädettegiden qattıraq silkinip, eldi dürliktirdi. Bwl oqiğa keñ auqımdağı tabiği apatqa qala biligi men twrğındar qanşalıqtı dayın degen äñgimeni qayta qozdırdı. Jwrt äsirese tötenşe jağdaylar jönindegi departamenttiñ erte habarlau jüyesi dwrıs jwmıs istemegenin, SMS-habarlamalar der kezinde tüspegenin de sınğa aldı.

Jer birinşi ret silkingen sätte Almatı twrğındarı japa-tarmağay üyden sırtqa qaray jügirdi, keybiri tipti sırt kiimin de kimegen qalpı atıp şıqtı. Qaladan şığıp ketuge tırısqandar da köbeydi, jol boyında kölik keptelip, janarmay beketterinde wzın-sonar kezek payda boldı.

Almatılıqtar tötenşe jağdaylar departamenti uaqıtında habarlama jibermedi dep aşulandı: SMS-habarlama kelmegenin, dabıl jüyesi jwmıs istemegenin aytıp sın ayttı. TJD mwnı “ürey tudırğımız kelmedi” dep tüsindirdi. Bir künnen keyin Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev Almatıdağı azamattıq qorğanıs jüyesi jer silkinisine dayın bolmadı, “sın sağatta qwziretti organdar apattıñ aldın aluğa dayın emesi bayqaldı” dep mälimdedi.

Al 8 aqpanğa qarağan tüni Almatınıñ “Tausamal” ıqşamaudanında lay köşip, twrğın üydi tıp-tipıl qıldı. Üyde twrıp jatqan tört adam üyindi astında qalıp, mert boldı. TJD habarlamasında lay köşkinine su qwbırınıñ jarıluı saldarınan topıraqtıñ şamadan tıs ılğaldanuı sebep bolğanı aytılğan.

Osı eki oqiğa Almatıdağı qwrılıs nısandarınıñ jay-küyi turalı äñgime qozğauğa türtki boldı. Oğan qosa, mamandar qalada salınğan üyler qwrılıs zañdarı talaptarın saqtamastan twrğızılğanın, onıñ ayağı qayğılı jağdayğa aparıp soğuı mümkin ekenin köpten beri aytıp, dabıl qağıp jür.

“TÖTENŞE JAĞDAY INFRAQWRILIMI JOQ”

– 23 qañtar küngi jer silkinisi köptegen problemanıñ betin aştı: SMS-habarlama kelmedi, adam jinalatın orındardıñ keybiri jabıq twrdı, apat bolğan jağdayda ne isteu keregin bilmey abdırağan, ondayğa dayın boludı üyrenbegen halıqtıñ is-äreketi qauipsizdik erejelerine qayşı kelip jattı.

– Jer silkinisi eşqanday jañalıq aşqan joq, tek bwrınnan kele jatqan problemalardı aymanday etti: bilik te, halıq ta mwnday apattarğa dayın emesin kördik. Biraq eñ qorqınıştısı, bizde tötenşe jağday infraqwrılımı joq. Eger dayın infraqwrılımıñ bolmasa, jer silkinisinen keyin halıqqa qalay habar jetkizu kerek, azamattar qayda jinaluı kerek, adamdardı qaladan qalay şığaru kerek degen siyaqtı is-äreketterdiñ mäni bolmay qaladı.

Bılay elestetip köreyik: qalada küşi jeti-segiz balğa teñ jer silkinisi bolıp, ğimarattardıñ birazı tolıqtay, endi birazı jartılay qirap qaldı delik. Zäresi wşqan adamdar sırtqa şığıp, üyiniñ janında ürpiip qarap twr. İşke kiruge bolmaydı, öytkeni ğimarat aman qaldı ma, älde ilinip äreñ twr ma, belgisiz.

Halıq, mäselen, mektep mañı siyaqtı adam jinalatın bir jerde toptasıp twr. Sosın ne boladı? Arı qaray bwl adamdardı bir jerge ornalastıru, tamaqtandıru, jedel türde panalaytın orındar – şatırlar, kiiz üy, lager'ler tigu kerek. Biraq qalada elektr jarığı da, su da joq – bäri öşip qalğan. Demek, jinalatın orın degenimiz jay ğana jwrt jinalatın alañ emes, oğan qosa qajet zattardıñ, eñ bastısı, auız su qoyması boluı kerek.

Qwtqaruşılar kelip jetkenge deyin adamdar aman qaluı üşin barlıq infraqwrılımdı dayındau kerek. Qwtqaruşılardıñ qanşalıqtı tez jete alatını da – ülken mäsele. Mwnday ülken auqımdağı qwtqaru operaciyasın qalay wyımdastıruğa bolatının, dayındıqqa qanşalıqtı köp aqşa jwmsalatının elestetudiñ özi qiın. Biraq bizdiñ qalanıñ biligi onı oylamay, jazıq jerge taza qala salamız dep qiyaldap jür (qañtarda Almatınıñ janınan Alatau dep atalatın jaña qala payda bolğan – red.). Sondıqtan olardan jaqın arada tötenşe jağdaylar infraqwrılımın qamtamasız etetindey mañızdı is-qimıl kütpeymin.

JER SİLKİNİSİNE QANDAY ĞIMARAT TÖTEP BEREDİ?

– Alda-jalda jer qañtar ayındağıdan da qattı silkinse, qanday ğimarat aman qaladı, qaysısı qiraydı degen gu-gu äñgime qayta bastaldı. Almatınıñ twrğın üy qorın seysmikalıq twraqtılığı jağınan qalay bağalaysız?

– Men onı şarttı türde tört topqa bölemin: jeke sektor, 1960 jıldarğa deyin salınğan ğimarattar, 1960 jıldar men 1990 jıldardıñ basına deyin twrğızılğan üyler jäne 1990 jıldardan bastap qazir salınıp jatqan jaña ğimarattar.

Eñ qauiptisi – seysmikalıq normalar payda bolğanğa deyin, yağni 1960 jıldardıñ ortasına deyin salınğan ğimarattar. Olar qattı jer silkinisine tötep bere almaydı, köpşiliginiñ irgetasına kesek tastar paydalanılğan (ärtürli kölemdegi ülken, birkelki emes tastar – red.), qabırğasın armatura salmay tastan qalağan, ondağan jıldar boyı twrğan ağaş edeni şirip ketken. Mwnday ğimarattardı bwzıp, ornına jañasın salu nemese küşeytu kerek. Biraq bwzu men jañasın salğannan göri onday ğimarattı küşeytken qımbatqa tüsedi. Ärine, mwnday ğimarattar sapalı salınuı mümkin, biraq qazirgi zamanğı dizayn twrğısınan alğanda olardıñ jobalıq şeşimi tiimsiz.

– Jwrttıñ köbi sovet kezinde salınğan üyler qazirgi köp qabattı üylerden äldeqayda berik dep esepteydi. Mwnday payım qanşalıqtı dwrıs?

– Qazirgi ölşemmen alsaq, 1980-jıldarı salınğan üyler bäribir eskirgen, biraq 1960-jıldarğa deyingi ğimarattarmen salıstırğanda, ärine, öte berik. Al 1990-jıldardıñ qwrılısı bir tüsiniksiz kezeñge tap keldi, öytkeni ol kezde eşqanday baqılau bolğan joq jäne sol beybereket qwrılıs 21-ğasırda ğana rettele bastadı.

Almatıdağı ğimarattar turalı ayta bastasam keybireuler jaqtırmaydı, öytkeni olar qazirgi 16 qabat üyler qauaq siyaqtı birinşi kezekte qiraydı degendi estigisi keldi. Olay emes. Bizdiñ 12 jäne 16 qabat üyler – monolitti qorap. Bwl qwrılıs nısandarın eski sovettik üymen salıstıru – qazirgi zamanğı avtokölikti eski arbamen salıstırğanmen teñ.

Onıñ üstine, esepteu koefficienti jıl sayın özgerip otıradı. Bwl ğimarattı jobalau kezinde esepteletin normativtik körsetkiş: olar belgili bir jağdayda ğimarat beriktigin qalay saqtaytının model'deydi. Osığan süyene otırıp, qwrılımnıñ türi, armatura payızı jäne t.b. jasaqtaladı. Meniñ oyımşa, osı esepteu koefficientiniñ arqasında qazirgi zamanğı ğimarattarğa öte köp mölşerde qwrılıs materialdarı jwmsaladı, sondıqtan olardı küşti dep aytuğa boladı. Ärine, olardıñ bäri şınımen de sapalı salınğan dep ayta almaymın, degenmen qazirgi zamanğı ğimarattar basqalarmen salıstırğanda jer silkinisine şıdas beredi.

“TEHNIKALIQ BAQILAU AKTİLERİ AŞIQ BOLĞANI JÖN”

– Qwrılıs sapasına qatıstı problemalar neden tuındaydı?

– Eñ aldımen, ğimarattıñ sapasın tekseretin tehnikalıq baqılaudıñ dwrıs bolmauınan der edim. Qwrılıstıñ tehnologiyalardı saqtap salınuın baqılau, közge tüspeytin jwmıstardı aktilep otıru kerek. Öytkeni, sırtına beton qwyıp tastaytındıqtan armatura qalay örilgenin körmeymiz. Armaturanı qaydan alğanın, qay jaqta öndirilgenin, betonnıñ qaydan kelgenin, keyin zerthanağa saraptamağa jiberip, beriktigin anıqtau maqsatında neşe tekşe metr beton qwyılğanın baqılau qajet.

Qwrılıs sapasın qadağalaytın tehnikalıq baqılau, negizinen, täuelsiz boluı kerek, sondıqtan onı merdiger emes, negizgi tapsırıs beruşi jaldaydı. Biraq köbine negizgi tapsırıs beruşi men merdiger is jüzinde bir twlğa bolıp şığadı da, tehnikalıq baqılau olardıñ jwmısın formaldı türde ğana qadağalaytın “ämiyanğa” aynaladı. Sodan kelip, qwrılıs sapasına qatıstı kümän tuındaydı.

Äsili, tehnikalıq baqılau aktileri, qwrılıs, armatura töseu, beton qwyu videoları – bäri qwrılıs nısanına arnalğan sayttardıñ birinde aşıq derekköz retinde twrsa, oğan baqılaytın bäsekeles firmalar kirip, tekserip, şwqşiıp qarap, timiskilep, eger qanday da bir qwrılıs zañdarına qayşı äreketter bayqalsa, onı aşıq aytsa dwrıs boladı.

Qwrılıs kompaniyası üşin bwl keremet marketing qadam. Öytkeni eger ol ğimarattı şınımen barlıq talaptarğa say twrğızsa, päterleri de basqalardan qımbat bolğanına qaramastan jıldam satılıp keter edi. Sebebi qwrılıs kompaniyası öz nısanınıñ sapalı ekenin ärbir satısın körsete otırıp däleldey aladı.

Qwdayğa şükir, bizde äyteuir qwrılıs normativteri bar, biraq bwl salağa özgeris kerek. Öytkeni jaña tehnologiyalar payda bolıp jatır, al normativter oğan say emes.

Ärine, Qazaqstannıñ qwrılıs normaları da ünemi özgerip otıradı, biraq bwl normativterge jaña tehnologiyalardı engizip otıratın ğılımi orta öte qattı eskirgen. Ol normativterdi halıqaralıq standarttarğa say wdayı özgertip otıruğa qabiletsiz. Bwl degenimiz auqımdı jwmıs, bir ätteñ-ayı, elimizde ol jaqsı damıp jatqan joq.

Oğan jarqın mısal – ğimarattardıñ seysmikalıq tözimdiligi. Dünie jüzinde jobalauşılar ädette eki ädispen seysmikalıq twraqtılıqtı qamtamasız etedi. Onıñ biri – dästürli ädis. Mwnda tirek qwrılımınıñ beriktigi mañızdı röl atqaradı. Ekinşisi – balama ädis. Bwl ädis boyınşa qwrılısta seysmikalıq oqşaulağış dep atalatın närse qoldanıladı. Ol ğimarattıñ tirek qwrılımına kiriktirilgen, jer silkinisi quatınıñ edäuir böligin özine qabıldaytın arnayı qwrılğı. Bir sözben aytqanda, seysmikalıq oqşaulağışı bar ğimarattar iilgiştiginiñ arqasında seysmikalıq twrğıdan berik boladı.

Japoniya siyaqtı elderde seysmikalıq oqşaulağıştı jii qoldanadı: oqşaulağıştar ğimarattı selkildetip-dirildetpey wstap twratının bılay qoyğanda, komp'yuterge jalğanıp, avtomattandırılğan, sondıqtan olar bir-birimen baylanısta jwmıs isteydi. Sol sebepti olar biik üyler twrğızadı. Mwnday üyler ärli-berli qozğalsa da, eş zaqımdanbaydı.

Qazaqstanda qoldanıla bastağan seysmikalıq oqşaulağıştıñ eñ qarapayım türi – metall tirekter. Meniñşe, juırdağı jer silkinisinen keyin olardı jiirek paydalana bastaydı. Negizinde, mwnı bwdan 20 jıl bwrın bastau kerek edi. Öytkeni bwl ädis sol kezdiñ özinde-aq standartqa aynalğan-tın. Alayda bizdikiler sol dästürli ädisten aynımadı. Bir jağı, seysmikalıq oqşaulağıştardıñ qoldanısqa enbeuiniñ sebebi – normativter jasau wzaqqa sozıldı. Bwl – Qazaqstanda seysmikalıq twraqtı üy qwrılısın aytarlıqtay damıtatın ädis.

“JEKE SEKTORDA ÄRKİM ÖZİ SALĞAN ÜY KÖP”

– Jeke sektorğa qatıstı ne aytasız? Bir qabattı üyler jer silkingen kezde qwlamaydı nemese, eñ bolmağanda, adamdar aulağa şığıp ülgeretindey uaqıt boladı degendi jii estimin.

– Jeke sektordı bölek topqa jatqızğan sebebim de sol. Ol jaqta qwrılıs aluan türli. Almatınıñ mañayındağı köptegen üydi jobalağan adam retinde aytsam, jeke sektorda säuletşi men injener-qwrılısşı jobalap, bilikti qwrılısşılar twrğızğan üyler az emes. Biraq köbi, tipti basım böligi – ärkim öz betinşe salğan üyler. İrgetasın ornatu, armaturamen öru, beton qwyu degenniñ qanday bolatının tüsinbeytin, biliksiz brigadalar qalay bolsa solay salğan.

Jer silkinise, jeke sektorda, äsirese ol jaqqa jetu mäselesinde öte köp problema boluı mümkin. Öytkeni Almatınıñ aynalasında, äsirese qalanıñ joğarğı böliginde üylerdi bir-birine iin tirestirip öte tığız salıp tastağan, ört söndiretin mäşine keri bwrıla almaytınday qorşaular arasındağı köşesi tar, bwrın sayajay bolğan audandar öte köp. Olardıñ qorşauı da dwrıs salınbağan: irgetası bar qorşaudı sirek kezdestiresiñ. Oğan qosa qorşaudıñ köpşiligi tirek qabırğasınıñ qızmetin atqaradı, yağni bir jağın ünemi jer qısıp twradı. Jer silkingen jağdayda bwl älsiz konstrukciyalar tügel qirap, qwtqaruşılardıñ jolın bögep tastaydı.

– Oğan qosa köşkin de qauip töndiredi. Juırda ğana ılğal topıraq qwlap, Almatınıñ joğarğı böligindegi üydi qiratıp, bükil otbasın üyindi basıp qaldı.

– Su – Kamenskoe üstirti nemese Bağanaşıl siyaqtı tau bökterindegi audandar üşin eñ zor qauip. Al biz däl sol biik bökterge üy twrğızğış bolıp aldıq.

Bwl qalağanımızdı twrğıza beretindey tau jınısı emes, ülken sazdı jer ğoy. Balşıq qwrğaq bolsa ğana jaqsı, biraq ol jerde jağday basqaşa, sebebi ol aumaqqa äli käriz jüyesi tolıq jürgizilmegen. Adamdar şayındı sudı ağızbay, şwñqır qazıp, soğan tögedi. Las sudı soratın assenizatordı jii şaqırmas üşin älgi şwñqırdı su ötpestey biteu etip jasamay, key twsınan ädeyi sañılau qaldırıp qoyadı. Su jerge siñip, uaqıtı keletin sätke deyin jinala beredi. Söytip jer tötep bere almağan kezde köşkin jüredi. Mwndayda üydi qanşalıqtı berik jäne sapalı salğanıñız mañızdı emes. Ol keremet josparlanğan boluı mümkin, biraq onday betkeylerdi nığaytudıñ eşqanday injenerlik ädisi joq, öytkeni anaday ülken kölemdegi topıraqtı eşteñemen wstap twra almaysız.

Qalanıñ joğarğı böligindegi audandarğa eñ dwrısı – ağaş otırğızu, olardıñ tamırı topıraqtı qozğamay wstap twruı üşin, jerdiñ üstiñgi jağındağı sudan jwmsarmıp, jıljıp ketpeu üşin oğan tiispeu kerek. Sovet zamanında solay isteytin. Endi bwl audandarğa ne isteu keregin de bilmeymin. Dwrısı, olardı basqa jaqqa köşirgen jön bolar edi, biraq däl qazir tügel köşiru mümkin emes. Sondıqtan tım bolmağanda olardı käriz jüyesine qosu qajet. Şınımdı aytsam, tauğa üy saluğa bolmaytının bile twra üy twrğızğan adamnıñ ne oylağanın tüsinbeymin.

Azat Europa / Azattıq radiosı