1-şi suret qazaqtar;

Demografiyalıq ahual 1949-2020 jj. aralığın salıstırmalı körsetken.

1949 jılğa deyin, atap aytqanda kommunistik qıtay ükimeti ornağanğa deyin Şınjañ ölkesiniñ soltüstik böliginde qazaqtar, oñtüstik böligi Qaşqariyada wyğırlar basım sandı wstadı.

1951-54 jıldarı wlttıq mejeleu kezinde ortalıq ükimet qwrğan komissiya saraptaması boyınşa wlttıq avtonomiyalıq territoriyanı anıqtau mına eki bağıtta jürgizildi. Olar:

BİRİNŞİ, wlttıq avtonomiyanı mejeleu boyınşa onıñ atauın twraqtandıru. Osı boyınşa üş atau wsınıldı:

*ŞIğıs Türkistan avtonomiyalıq federaciyalıq respubilikası;

*Wyğırstan avtonomiyalıq respubilikası;

*Şınjañ avtonomiyalı respubilikası.

EKİNŞİ, avtonomiyanıñ äkimşilik twrpatın anıqtau; Osı boyınşa:

*Federeciyalıq twrpat;

*Avtonomiyalıq oblıs jäne okurg twrpat;

*Aymaq jäne audan därejeli avtonomiyalıq okurg twrpatı.

Mejeleu komissiyası atalğan eki bağıtta saraptama nätijesin qorıtındıladı. Komissiya qorıtındısı boyınşa Şınjañ ölkesiniñ soltüstik böliginde qazaqtar, oñtüstik Qaşqariya böliginde wyğırlar birikken federaciyalıq avtonomiyalıq odaqtas respubilika jariyalauı kerek edi. Biraq ortalıq ükimet qazaqtar men wyğırlardıñ birigip ülken küşke aynaluınan alañdadı.

1954-55 jıldarı komissiyanıñ wzaq talqılauınan keyin ortalıq bilik aymaq därejeli avtonomiyalıq obılıs, audan därejeli avtonomiyalıq region qwrudı maqwldap, öz sayasatın qwp kördi. Sonımen birge wlttıq avtonomiyanıñ atauın “Şınjañ” dep twraqtandırudı közdedi. Talqılauğa qatısqan ölkelik ükimet basşıları B.Şahidi men S.Äzezi atalğan atau boyınşa sın-pikirlerin wsındı. Mısalı, S.Äzez Şınjañ atauına Şınjañ wyğır avtonomiyalıq degen anıqtauıştı birge qosayıq dese, B.Şahidi wyğır atauın qosuğa bolmaydı, öñirde wyğırdan bölek twrğılıqtı halıqtar da twradı, Şınjañ ne bolmasa Tiyanşan' avtonomiyalıq regionı atauı ideal dep pikir ayttı.

Ötkende şeteldik wyğır mamandarınıñ wlttıq mejeleu boyınşa jazğan tarihi jazbasın oqıdım. Onda qıtay biligi wyğırstan respubilikasın strategiyalıq jaqtan älsiretu üşin qazaqtarğa (jäne basqa wlttarğa) avtonomiya berip wyğırdı bölşektedi depti. Sonımen birge 1949 jılı wyğırlar 70% edi dey kele, birtwtas wyğırstan qwrıluı şart depti. Atalğan maqalada avtor köp şındıqtı eskermegen.

Sonıñ işinde mañızdı eki şındıqtı tipten eskermegen:

Birinşi, 1949 jılı 70% wstaytın wyğırlardıñ 95%-i ölkeniñ oñtüstik böligi Qaşqariyada ornalasqanın aytqısı kelmepti. Mısalı, 1946-47 jj wyğır deputatı YU.Alıptekin memlekettik jäne ölkelik parlamentte Qaşqariya wyğırların soltüstik aymaqtarğa köşiru, egistik jer beru mäselesin kötergen. Onıñ pikirinşe wyğırlar tarihtan beri egin şaruaşılığımen aynalısadı, 95% wyğırlar auız suı tapşı Qaşqariya şölderinde ömir sürude, memleket arnayı bağdarlama qabıldap eginşi wyğırlardı soltüstik sulı şwraylı aymaqqa köşirip, jer ayıruı tiis-, degen. YAğni wyğır halqınıñ basım sandı Qaşqariyada twratının sol kezdegi wyğır deputattarınıñ arhivtik qwjattarınan-aq däleldeuge boladı.

Ekinşi, 1880 jıldarı Şığıs Türkistan bölinip bölşektenip Şınjañ degen ataumen qıtay biligi (mänjür) qwramına kirgen kezde wyğırlar Dihua okurgine qaradı. Al, Qaşqariyanıñ sayasi äkimşilik salmağı meylinşe älsiredi jäne älsiretildi. Biraq qazaqtar basım twrğan negizgi aymaqtar Dihua okurgine bağınıştı bolmay, jeke-jeke äskeri guberniyağa salıq tölep tikeley Pekin ortalıq biligine bağındı. Tek 1914 jılı İle, 1916 jılı Tarbağatay, 1919 jılı Altay mäjbürli türde Dihua okurgine qaratıldı. Nätijesinde wyğırlar osı uaqıtqa deyin öz jerinde 95% bolıp kelse, jañadan üş äskeri okurg qosılğan soñ 95% dan 60% ğa deyin jalpı körsetkiş azaydı. Qazaqtar da bwğan deyin jeke äskeri guberniya qwramında 70-80% bolıp kelse Şınjañ provinciyasına qosılğan soñ jalpı körsetkişke şaqqanda 10-20% ke deyin tüsip qaldı. Atalğan demografiyalıq körsetkiştiñ özgerui 50 jılda tek qana äleumettik teñsizdikterge jol aştı. Qazaqtar men qıtaylar, wyğırlar men qıtaylar arasında wltarazdıq örşidi. Bir kün toqtamadı.

Wlttıq statistikalıq sanaq boyınşa taldau jasap körsek, 1928 jılı ölkelik ükimet sanağı boyınşa qazaqtar 470 mıñdı körsetken. 1935 jılğı sanaq boyınşa qazaqtar 500 mıñnan asqan. Bwr resmi ükimet sanağı. Al, statistikanı anıqtaytın ükimettik emes jeke wyımdardıñ sanaq nätijeleri bolğan. Sonıñ biri 1935 jılı Ürimjide qwrılğan qazaq-qırğız wyımınıñ işki sanağı. Onda ükimettiñ resmi sanaq körsetkişinen älde qayda basqaşa körsetilgen. Mısalı 1941 jıldarı qazaq-qırğız wyımınıñ sanaq mejeleui boyınşa 900 mıñ qazaq bar dep körsetilgen.

Ükimettiñ sanaq nätijesi boyınşa 1944 jılı qazaqtar 400 mıñğa kemip 1928 jılğı körsetkişke de jetpegen. Onıñ mınaday sebepteri bar:

Birinşi, Sayasi jäne äleumettik türli sebepterge baylanıstı qazaqtardıñ irgeles provinciyalar men özge aymaqtarğa köşui artqan, sol sebepti ükimettiñ sanaq mekemesiniñ qazaqtardıñ demografiyalıq ahualın anıqtauı qiınğa tüsken;

Ekinşi, 1930 jıldıñ soñın ala ükimet sayasatına narazı qazaqtar qarulı qaqtığısqa jol aştı. Qarulı qaqtığıstıñ soñı wlt-azattıq töñkeriske aynaldı. Resmi ükimettiñ keybir aymaq, audandardağı qazaqtardıñ demografiyalıq ahualın anıqtauı mülde qiınğa soqtı;

Şın mäninde qazaqtar 1928 jılğı sanaqqa arağa 30 jılday uaqıt salıp 1954-55 jılı äreñ jetti. Biraq 1955 jıldan bastap wlı köş bastaldı. Keybir aymaqtardağı qazaqtar 1955-62 jıldarı kezeñ-kezeñi boyınşa Qazaq SSSR-ğa qonıs audardı. Köşken qazaqtardıñ ornın ösken qazaqtar jauıp otırdı. Sonıñ özinde 1980 jıldarğa kelgende qazaqtar tabiği ösim nätijesinde millionnan astı. 1990 jıldan soñ bir jarım millionğa, 2000 jıldarı 1 million 600 mıñ da 800 mıñ aynalasında boldı. Degenmen, 1990 jıldan keyin qazaqtardıñ jıldıq ösim körsetkişi azaydı. Onıñ eki ülken sebebi bar:

Birinşi, ükimettiñ josparlı tuu sayasatı boyınşa köp balalı bolu mümkindikteri şekteldi;

Ekinşi, 1998 jıldan bastap Qıtayda äleumettik jäne ekonomikalıq reformalar men dağdarıstar ornadı. Nätijesinde jwmıssızdıq köbeydi. Qazaq jastarı qazaqtar jappay qalağa ağıldı, künköris üşin türli jwmıstar istedi, keş üylendi, az balalı boldı;

Üşinşi, Qıtaydağı äleumettik jäne ekonomikalıq dağdarıs artqan soñ qazaqtardıñ Qazaqstanğa köşu ürdisi arttı. Äsirese 2001 jıldan bastap Qazaqstanğa köşu nauqanı qarqındı jürdi;

Törtinşi, 2000 jıldan bastap Qıtaydağı qazaqtardıñ urbanizaciya körsetkişi arttı. Qalada josparlı tuu sayasatı qattı baqılauda boldı. Qala qazaqtarınıñ tuu körsetkişi tömen boldı.

Esesine 1991-2019 jj arasında Qazaqstanğa qonıs audarğan Qıtay qazaqtarınıñ sanı 250-300 mıñ adamdı qwradı. Qazaqstanğa tübegeyli qonıs audarmasa da uaqıtşa twrğandar sanı yağni qolında zañdı ıqtiyar hatı (vid na jitel'stvo) bar azamattar sanı jartı millionğa jetken. Bir qızığı ıqtiyar hat qoldauşılar arasında 15-20 jıl boyı ıqtiyar hatpen Qazaqstanda twraqtı twrıp jatqan azamattar da kezdesedi.

Qorıta aytqanda qıtaydağı qazaq demografiyası tarihın zertteu öte mañızdı. Ökinişke qaray, ükimettiñ resmi sanağına süyene otırıp ondağı qazaqtardıñ naqtı sanın anıqtau qiın. Sol sebepti qıtay biliginiñ resmi sanaq nätijesine küdikpen qaraymız. Degenmen keybir jönsal derekter men auızşa mifterge senip qazaqtardıñ demografiyalıq ülesin qoldan jasauğa bolmaydı. Täuelsiz, tarihi jäne ğılımi naqtı zertteu tolıq jasalmağan soñ twspal da köbeyetini şındıq.

Eskertu: demografiyalıq saraptama keybir derekterdi wsınbadı, qısqaşa jazıldı.

Eldes ORDA

18.03.2024