WQK törağasınıñ bwrınğı birinşi orınbasarı, eks-prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ nemere inisi Samat Äbişke şıqqan ükim “Qazaqstandağı rejim bolaşaqtı oylamaytının körsetti” deydi qazaqstandıq sayasattanuşı Dosım Sätpaev. Sarapşınıñ payımdauınşa, bileuşi “elita” jeke isterimen jäne tasadağıkelisimdermen äure bolıp jatqanda elde tağı bir jaña äleumettik jarılısqa äkelui mümkin faktorlar küşeyip keledi. SayasattanuşıResey öziniñ ekonomikalıq müddeleri men geosayasi josparların keñinen jüzege asıru üşin Qazaqstannıñ işki sayasatına tikeley äser etuge tırısıp jatuı mümkin dep te topşılaydı.

PUTIN “QAUİPSİZDİK KEPİLİ” ME?

Azattıq: Sonımen wzaq demalıs aldında osınday ülken jañalıq jariyalandı. Meyram aldında, 19 naurızda qazaqstandıqtar mäjilis deputatınıñ postınan Samat Äbişke şıqqan ükim jaylı bildi. Mwnıñ bäriniñ baylanısı bar ma älde kezdeysoqtıq pa?

Dosım Sätpaev: Äñgimeni bwl istiñ qwpiya rejimde, jabıq ötkeninen bastau kerek. Aldımen Samat Äbiş kuäger dedi, odan keyin oğan qatıstı bir tergeu şarası jürip jatır dedi. Artınşa is sotqa berildi degen habar şıqtı. Osınday şağın habarlamalardı qoğamğa tastap otırdı. Eşteñe anıq bolmadı, oğan qatıstı naqtı qanday is jürgizdi, sot procesi qalay ötti? Bäri qwpiya boldı.

Biliktiñ Qañtar oqiğasınan keyin Äbişke qatıstı äreketteri birtürli körindi. Aqparat keñistiginde Äbişke qatıstı äldebir sot äreketteri jaylı habar tarağanına bir jarım jıl boldı. Al osı twsta köpşilik “WQK törağası men onıñ orınbasarları wzaq jılğa sottalğanda sol WQK törağasınıñ birinşi orınbasarı bolğan adam bir jarım jıl boyı nege bostandıqta jür?” degen saual tastadı.

Sol kezde-aq Äbiştiñ erekşe statusı bar, Qazaqstan biligi sot ädildigi men zañğa qaramaydı, tek belgili bir adamdardı jazalaydı degen küdik köbeydi.

Azattıq: Qazir köp adam Nazarbaev pen Toqaev arasındağı qanday da bir kompromiss ya sauda bolğanın, bwl saudada bwrınğı prezident “jeñgenin” aytıp jür.

Dosım Sätpaev: Bwl jerde Nazarbaevtıñ röli bar dep ayta almaymın. Sebebi Nazarbaev tağı bir nemere inisi Qayrat Satıbaldını nege qwtqarıp qalmadı degen swraq tuındaydı. Sebebi Qayrat Satıbaldı türmege qamaldı, onı şarttı jazamen bosatpadı. Biraq memleketke aqşa qaytarğan Qayrat Boranbaevtı bosattı. Boranbaevtan bärin tartıp alğan joq, ol taqır kedeyge aynalmadı.

Bwl jağdaydan soñ köp swraq tuındaydı. Sebebi biliktegiler özine sayasi qauip töndirgenderdi türmege qamaytın bolıp twr ğoy. Mäselen, belgili marafonşı Marat Jılanbaev pen basqaları türme jazasın aldı. Al qarjı boyınşa zañ bwzğandar, zañsız aktivterdi ielengender kinäsin moyındap, “aqşa qaytarıp”, tez bostandıqqa şığadı. Bwl da sot ädildigi twrğısınan birtürli äreketter.

Al Samat Äbişke kelsek, meniñşe, sırtqı faktorlarğa, sonıñ işinde [Resey prezidenti Vladimir] Putinge nazar audaru kerek. Samat Äbiş arnayı qızmetter qwrılımında kar'era jasağan adam ekenin esten şığarmağan jön. Ol Reseyde oqıdı, sol eldiñ arnayı qızmetteri, küş qwrılımı jäne sayasi elitasımen baylanısı boldı. Ol belgili bir deñgeyde Putindi de jaqsı bilui mümkin. Bwl faktor da äser etti dep oylaymın.

Putin Nazarbaevqa bwrın da, Qañtar oqiğasınan keyin de belgili bir qauipsizdik kepili boldı. Nazarbaev oğan jii barıp twradı, biraq ne talqılağandarı belgisiz. Bälkim Nazarbaev osı “qauipsizdik kepilin” sozudı kütetin de bolar. Mwnday kepildi Äbişke de berui mümkin.

Bir jağınan naqtı segiz jıl şarttı ükim bar. Biraq Qañtar oqiğasına qatısqan basqa adamdardı jappay tärtipsizdik jasadı, memlekettik töñkeris wyımdastıruğa talpındı ayıptadı. Al Äbişke tek “biligin asıra paydalandı” degen ayıp tağıldı. Bwl – basqalarmen salıstırğanda äldeqayda jwmsaq ayıp. Äbişti qoğam aldında “jazalağısı” keldi, biraq qatañ jazağa tartqısı kelmedi.

Azattıq: Iä, ayıptau aktisin körmedik. Tek biligin asıra paydalandı degendi estidik. Bwl ayıppen bas bostandığın şekteu, tipti ayıppwl da beruge boladı. Qalay oylaysız, bwl da ädeyi jasaldı ma?

Dosım Sätpaev: Ärine. Bwl bappen türmege qamauğa da, ayıppwl saluğa da boladı. YAğni, basında-aq ükim şığarğanda köp mümkindik bolsın dep osı baptı berdi. Bir jağınan bwl adamnıñ bostandıqta qaluına kompromat sebep boldı dep oylaymın. Bwl adam wzaq uaqıt boyı komitette jwmıs istep jürip, eldegi sayasi jäne biznes-elita ökilderine qatıstı mañızdı aqparat jinauı mümkin ne sonday aqparattı aluğa mümkindigi boldı.

“Elita işindegi balans – kompromattar balansı” degen äzil de bar. Bwl da şeşuşi röl oynadı dep sanaymın. Bwğan qosa, Äbiş Nazarbaev äuletiniñ müşesi retinde basqa da aqparattı bilui mümkin, sebebi ol bwrınğı prezidentke jaqın boldı. Bälkim ol köp jayttı qwjattardan emes äñgimeleskende bilui mümkin.

Demek birneşe sebep bolğandıqtan osınday ükim şıqtı dep oylaymın. Ol basqaları batıp, twnşığıp jatqan twsta sudan aq, sütten taza bolıp şıqtı. Ol WQK-da ekinşi adam bola twra, birinşi prezidenttiñ otbasına jaqın adamdar qudalanıp jatqan twsta osınday jaza aluı tım qisınsız körinedi.

“ŞAĞIN NAZARBAEV”

Azattıq: Keybir sarapşılar bwl şarttı jazanı “Jaña Qazaqstanğa soqqı” dep bağalap, şeşim “Eski Qazaqstannıñ” küşin körsetedi deydi. Siz qalay oylaysız?

Dosım Sätpaev: “Jaña Qazaqstan” degen tirkeske küdikpen qaraymın. Ol 2019 jılı da, 2022 jılı da, Qañtar oqiğasınan keyin de bolmadı. “Jaña Qazaqstan” degen äñgimeler – Toqaevtıñ aynalasınıñ taza sayasi tehnologiyası.

Toqaev – şağın Nazarbaev. Ol bärin saqtap qaldı. Qazir sayasi jarnama men sayasi tehnologiya köbeydi, biraq yadro, jüyeniñ negizi özgermedi. Barlıq deñgeyde, memlekettik apparatta, küş qwrılımında wjımdıq Nazarbaev qaldı. Toqaev oligarhtar jüyesin qwrtpadı. onıñ aynalasına jinağandar reformatorlar emes, olar – Nazarbaev twsında kar'era jasağandar. Nazarbaev jüyesi jaña lozungtarmen reinkarnaciyağa wşırap jatqanın körip otırmız.

Biraq meni Toqaevtıñ bolaşağına qatıstı swraq qızıqtıradı. Ol referendumnan soñ jeti jıldıq merzimge saylandı, biraq bir merzim ğana prezident bolam dedi. Osı twsta mañızdı swraq tuındaydı: ol izbasar tañdau boyınşşa ne istemek? Densaulığı mümkindik berse, izbasar josparın jeti jıldıq merziminiñ soñına qaray jüzege asıra ma? Al eger fiziologiyalıq jağdayına baylanıstı jeti jıldıq merzimdi ayaqtay almasa ne bolmaq? Älde bilikti tapsırudı prezidenttikten ketpey twrıp jüzege asıra ma?

Al bwl jerde Samat Äbiş faktorı qauipti boluı mümkin, sebebi ol bostandıqta jürse, qoğam nazarında bolsa şe? Äbiş bolaşaqta belgili bir şarttarmen sayasatqa belsendi kirispeytinine, belgili bir sayasi alañ qwrmaytınına eşkim kepildik bere almaydı.

Toqaev pen onıñ aynalası “Eski Qazaqstanğa”, nazarbaevşıl küşterge qarımta qaytaru jaylı aytqandı jaqsı köredi. Biraq öz qolımen Nazarbaev otbasınıñ ökilderin alañda qaldırıp jatır, al olar bolaşaqta sayasi şayqas bastauı mümkin.

Azattıq: WQK törağası Kärim Mäsimov pen onıñ basqa da orınbasarları wzaq uaqıtqa türmege qamalğanda Äbişke şıqqan ükim jwmsaq emes pe? Bwl ükim basqa isterdi qayta qarauğa türtki bolmay ma?

Dosım Sätpaev: Bwl jerde tağı da sayasi tehnologiya mäselesi tuındaydı, sebebi bilik “Jaña Qazaqstan”, ädildik degen ädemi tirkespen öz-özderin bwrışqa tıqtı. Eger olar qazirgi ekpinmen sottalğandardı twrmeden şığara bastasa reputaciyasına soqqı boladı.

Bwl jerde bir mañızdı mäselen eskeru kerek: Qañtar oqiğasınan soñ qoğamnıñ belgili bir böligi Toqaevqa reforma jasau üşin kart-blanş berdi. Bwğan qosa, ol Qañtardan soñ ekonomikanıñ jaña modeli, oligarhtarmen küres, sayasi reforma jaylı aytıp, eski Qazaqstanğa oralmaymız dey bastadı.

Biraq eki jıl ötse de, oğan kart-blanş bergen qoğamnıñ bir böligi azaya bastadı. Adamdardıñ ümiti aqtalmadı, olar söz ben istiñ alşaqtığın kördi. Äbişpen bolğan jağdayğa da köp adam tañ qaldı. Mwnday jağdaylar jalğasa berse, eşqanday sayasi tehnologiya, “Jaña Qazaqstan” turalı äñgimeler kömektespeydi.

Qazir Toqaevtıñ qolında bar jalğız nwsqa – eks-prezidenttiñ adamdarına qatıstı qanday da bir tergeu jürgizu, qoğamğa “Eski Qazaqstan ökilderine” qısımdı körsetu. Biraq olardıñ özi osı “Eski Qazaqstannan” şıqtı ğoy. Meniñşe, mwnı biıl jäne aldağı jıl bayqaytın bolamız.

“BILİK KİMNEN NENİ TARTIP ALUDI BİLEDİ“

Azattıq: YAğni, sizdiñ oyıñızşa, Nazarbaev klanınıñ basqa müşeleri de osı kepti kiyui mümkin ğoy?

Dosım Sätpaev: Iä. Mäsele basqada: “mayşelpekten ayıru” “boranbaev” shemasımen jürip, aktivteriniñ eleuli böligin tartıp ala ma?

Özbekstanmen salıstırıp köreyik. Bwl Gülnara Karimovanıñ modeli bola ma, älde Lola Karimovanıñ ba? Gülnaranı türmege otırğızdı, ol äli de wzaq otıratın tärizdi. Al Lola Karimova küyeui Timur Tillyaevpen [Özbekstan prezidenti] Şavqat Mirziyaev pen onıñ aynalasındağılarğa aktivteriniñ bir böligin berdi, endi şetelde jaqsı ömir sürip jatır, kedeylenip qalğan joq.

Biliktiñ ekijüzdiligi de osında, sebebi bıltır qwrılğan zañsız şığarılğan aktivterdi qaytaru komissiyasınıñ özin qwpiya qılıp qoydı, aqşa men aktivti qaytaru talap etiletin adamdar tizimi jasırın. Bwl komissiya müşeleriniñ tizimi de jariyalanbadı. Osı detal'diñ özi bilik bwl qwraldı jariyağa şığarğısı kelmeytinin añğartadı, esesine sol “qara jäşik” işinde kelissöz jürgizip, bilikterdiñ birazın tartıp alıp, menşikti böliske salu töñireginde keliskisi keledi.

Bwl is jüzinde eki jıl boyı tasada jürip keledi. Biliktiñ qazirgi bastı müddesi – aktivterdiñ biraz böligi birinşi prezident äuleti men onıñ aynalasındağılardan birtindep basqa adamğa auısqanı. Bwl jerde biz barlıq oqiğanıñ kişkene böligin ğana köremiz.

Qayrat Satıbaldıdan ayırması – Samat Äbişten aktivterge qatıstı mäsele körmedik. YAğni, bilik kimnen neni tartıp aludı biledi. Timur Qwlıbaev, Äliya Nazarbava, Dariğa Nazarbaeva – biraz närseni qarpıp qaluğa bolatın oligarhtar. Bwl – oñ process, biraq ol jariya türde jürui kerek, Qazaqstannıñ barlıq qoğamı mwnıñ qayda bara jatqanın, endigi iesi, basqaruşısı kim ekenin, onıñ qanday princippen basqarılatının bilui kerek. Bwl töñirekte swraq köp.

“NARAZILIQ EŞQAYDA JOĞALIP KETKEN JOQ” 

Azattıq: Bwl ükim qanday signal beredi? Qañtar oqiğasınan soñ tergeu boldı, Mäsimovti otırğızdı. Wlttıq qauipsizdik komiteti memlekettik töñkeris jasağısı kelgen dep tüsindirdi. Bwğan qatısı barlardı sottadı. Sonımen Qañtar taqırıbı jabıldı ma?

Dosım Sätpaev: Jalpı alğanda, iä, jabıldı. Sot procesteri jürip jatır, mäselen “Dikiy Armannıñ” isi bitpedi (Qañtar oqiğasına baylanıstı Arman Jwmageldievtiñ üstinen qozğalğan is – red.).

Mwnda da bir qızıq jayt bar: bıltır WQK departamentiniñ bwrınğı törağası Ruslan Isqaqov (Ol da Arman Jwmageldievpen birge bir iste ayıpker – red.) sot procesi barısında “Qañtar kezinde Äbiştiñ bwyrığın orındadım” dedi.

Bwl jwrt arasına tarap ketti, sol kezde bilik tergeu jürip jatır dedi de, sosın isti qwpiya etip tastadı. Biraq Isqaqovtıñ bwl mälimdemesi köp swraq tudıradı. Osınday kuälik bolsa, ayıp tağılsa, Äbiş nege qamalmay qaldı?

Toqaevtıñ bıltırğı joldaularına, tipti keyingi mälimdemelerine qarasaq, olar qoğamnan sonşalıq imenbeytin siyaqtı körinedi. Qañtardan soñ Toqaevqa qoğamdağı narazılıqtı basu üşin birdeñe aytu kerek boldı. Onıñ üstine olar soñı ne boladı dep qorıqtı. Qazir bäri sabırğa kelgendey äser qaldıradı. Konstituciyanı özgertti, saylaudı ötkizdi, belsendi oppozicionerlerdi qamadı.

Qazir olar qoğam ne oylaydı degenge bas qatırmaytın da siyaqtı. “Jigitter, qazir mağan senderdiñ pikirleriñ qızıq emes, şeşimdi özimiz qabıldaymız” deytindey. YAğni, Nazarbaev modeline qaytıp keldi. Bwrın ol şamamen osı shemamen äreket etetin.

Olar kim ne istese de, ülken jarılıs bolmaydı dep oylaydı. Biraq qatelesedi. Degenmen Toqaevqa senim mandatı wzaq emes, qoğamnıñ bir böligi 2019 jılğı, 2022 jılğı saylaulardan soñ onıñ legitimdigine kümänmen qaraydı.

Tağı qaytalap aytayın, eñ bastı mäsele – bolaşaqtağı bilikti tapsıru jayı. Eger qoğamnıñ edäuir böligi Toqaevtı da, onıñ izbasarın da mülde qoldamasa, bwl 2019 jılğıday jaña äleumettik jarılıs pen şieleniske alıp kelui mümkin.

Sol jılı Toqaevqa jağımsız närse köp boldı: qoğam ayaq astınan oyandı, äsirese köp jıldan beri sayasattan alıs sanalıp kelgen jastar köterildi.

Bwl neni bildiredi? Qazaqstanda narazılıq eşqayda joq bolıp ketken joq. Iä, ol közge körinbeydi. Mümkin ol alañğa şığumen de baylanıstı emes bolar, biraq jinalıp, äleumettik-ekonomikalıq faktorlarmen tolığıp jatır. Kedeylik qattı ösip jatır. Qazaqstandıqtardıñ 70 payızı tabısınıñ 50-60 payızın tamaqqa jwmsaydı, al bwl – kedeyliktiñ bir belgisi. Inflyaciya ösip jatır. Äleumettik şieleniske äkeletin sebepterdiñ köbeyip jatqanı da bayqaladı, sondıqtan bilik özin özi jwbatıp, özin öte qauipti twzaqqa baylap jatqanday äser qaldıradı.

Azattıq: Demek, qoğam üşin de, bilik üşin de qauip bar deysiz ğoy.

Dosım Sätpaev: Ärine, onıñ üstine Qañtar körsetkenindey, Qazaqstannıñ öz işindegi problemalar men jarılıstarğa sırtqı küşter aralasuı ıqtimal. Ukrainadağı soğısqa baylanıstı Resey Şığısqa qattı moyın bwrıp jatır, qazir ol is jüzinde Qıtayğa bwrıldı dese boladı. Osınday jağdayda Ortalıq Aziya aymağı bwl qarım-qatınastağı mañızdı elementke aynalmaq. Reseydiñ Ortalıq Aziyada, äsirese Qazaqstanda, äsirese biznes salasında belsendi bola bastağanın körip otırmız.

Resey öndiriske, sauda men logistika salasına salğalı jatqan ülken investiciyanı eskersek, sankciyalardı aynalıp ötu qajettigin eskersek, Qazaqstannıñ öz işinde kezekti mäsele bolğanda üşinşi küşterdiñ aralasu ıqtimaldığı joğarı bolmaq.

Azattıq: Äbişke şıqqan ükimdegi “Putin faktorına” qayta oralsaq. Sonda Putinniñ Qazaqstanda Äbişke qatıstı qanday da bir josparı bar demeksiz be?

Dosım Sätpaev: Iä, sonı aytqım kelgen. Bwrınğı çekist degen tüsinik joq ekenin esten şığarmau kerek.

Reseydiñ oy-piğılın bwğan deyin de ayttım: olar üşin Qazaqstan sankciyağa tüsken ekonomikanıñ bir böligi boluı kerek, al Ortalıq Aziyanıñ onıñ Şığısqa geosayasi betbwrısınıñ qwramı boluı tiis, yağni Resey men Qıtay arasında qısılıp qaluı kerek. Ärine, Putin men onıñ aynalası üşin jaqın körşisinde, Qazaqstan siyaqtı iri elde basqaruğa keletin sayasi küş bolğanı tiimdi. Äbiş bwl twrğıda layıqtı kandidat boluı ıqtimal.

Azattıq: Al bwl Toqaevqa soqqı emes pe?

Dosım Sätpaev: Mäsele sonda. Bolaşaqtı boljay almaytınına tañqalamın. Toqaevtıñ da, Nazarbaevtıñ da, jalpı Qazaqstandağı qazirgi sayasi elitanıñ barlıq ökiliniñ probleması – olar eşqaşan şahmatşı bolmağan. Olar qazirgi närseni ğana oylağan. YAğni däl qazirgi jağdayğa baylanıstı bir kelisim bolsa boldı. Olar erteñ mwnıñ artı ne boladı degendi oylağısı kelmeydi.

2-3-4 jıldan soñ sayasi elita ökilderiniñ jağdayı qanday bolatını belgisiz. Sondıqtan bilik sabaqtastığında sırtqı faktor mäselesi mañızdı. Al Resey – bwğan aralasuı mümkin degen bastı kandidat. Ülken müddeleri bolğanımen, Qıtay da olay istemeydi. Öz sayasatın tıqpalap jatqan Türkiyanıñ da onday äleueti joq.

Sondıqtan bwğan tereñ bayıppen qarau kerek dep sanaymın. Äñgime tek Samat Äbiş turalı emes, jalpı belgili bir jağday bolğanda, Toqaevtan keyin nemese tipti onıñ kezinde-aq Resey proceske aralasuğa talpınuı mümkin. Scenarilerin oylastırıp, äldekimderge nazar salu kerek. Sın-qaterlerdi eskere otırıp oylanu kerek.

Azattıq: Ükimge qaytıp oralsaq. Onıñ qazaqstandıqtarğa, Qañtar oqiğasında japa şekkenderge qanday äseri boluı mümkin?

Dosım Sätpaev: Bir jağınan köp jwrttıñ eti üyrenip ketti, birazı “Jaña Qazaqstan” turalı wrandarğa da köp sene bermeydi. Olar üşin bwl ükim “eşteñe özgermeydi-au” degen küdiktiñ tağı bir däleli.

Meniñşe, bwl ükim eñ aldımen Qañtardan soñ Toqaevqa sengen adamdardı qınjılttı dep oylaymın. Degenmen ol basqaratın qwqıq qorğau jüyesi men sayasi jüyeniñ is jüzinde Nazarbaev kezindegiden ayırması joq. Sot şeşimderi zañğa jäne sot ädildigine emes, sayasi kon'yunkturağa negizdeledi, sodan ol bwrıs bolıp şığadı.

Azattıq radiosı