Soñğı uaqıtta, soñğı bolğanda, klassik jazuşı, qazaq ädebietiniñ däleldi tarihın üş ğasırğa tereñdetken teñdessiz ğalım Mwqtar Mağauin dünieden ötkeli beri, BAQ-ta, äleumettik jelide ol kisi tuğan öñir – Şwbartau atı köp ataldı. Osı orayda keybir jazbalardan Şwbartau tauı degen tirkes wşırasıp qaladı, aragidik özimizden de Şwbartau tauı qanday tau, Şıñğıstaudıñ jalğası ma, älde oqşau tau silemi me, qay twsta dep te swrap jatadı. Sol sebepti jalpı äñgimeni Şwbartaudıñ qanday tau ekendigine qatıstı qısqa qayırım anıqtamadan bastağandı jön kördik.

Eñ äueli aytarımız – Şwbartau tau emes. YAğni, qazaq dalasında Şwbartau ataulı tau joq. Al Balqaş jaqta deytwğın, keyde resmi jağrapiyalıq derekterde qosar aytılatın, keyde Sayaq dep qana jalqı atalatın Şwbartau-Sayaq tauınıñ (Küngey Sayaq) jöni basqa. Älbette, Şwbartauğa qatısı bar, biraq tüptep kelgende sol Şwbartau alabı, Balqaş köliniñ soltüstik jağalauındağı wzını nebäri alpıs şaqırım, köldeneñi qırıq şaqırım bolatın alasa qojır tau, astı tolğan keniş. Älihan Bökeyhanovtıñ «Äbilmämbet hannıñ kenje üyi – qaraşañırağı Şwbartau elinde, Küngey Sayaqta» dep jazatın Sayağı – osı (kenje üy, qara şañıraq dep Äbilpeyiz swltannıñ ordasın aytıp otır. B.A.).

Biraq qanşama han qonısı, orda tigilgen jer desek te, jalğız özi Şwbartau atın arqalay almasa kerek-ti. Sonımen Şwbartau – Şıñğıstaudıñ küngey señgiri de emes, jalğasa bitken adırı da emes, üzilip barıp örkeştengen bölek silemi de emes, qaytalap twjırsaq, tau deytin qosımşası bolğanmen, oronim ataulığa eş qatısı joq jer.

Şwbartau – şığısı Ayagöz, batısı Qarqaralı taularına jetip bir-aq toqtaytın, oñtüstigi Balqaş köline tireletin, al soltüstigi Şıñğıstau jotaların bauırğa basqan salqar saqara. Wlan jazıq. Alapat dala. Esebi, qazaqşa aytqanda jazıq. Äytpese ğılım tilinde Qazaq wsaq şoqılığı atalatın, şığısınan batısına qaray 1200 şaqırım, köldeneñ twsı az degende 400, äytpese 900 şaqırımğa deyin sozılıp jatqan swrapıl keñistiktiñ, Sarıarqanıñ tüstik-şığıs böligi.

Şwbartau – bir şetinen bir şetine bayağı ırğatılğan attılı-tüyeli jüris emes, qazirgi jürdek, oyğa-qırğa qaramaytın avtomobil'diñ özimen talığıp jetetin qiyan. Wzınınan köktey kesip ötkende 300 şaqırımnan asadı. Jol boyğı körinis – köz sürinetin bwdırı joq miday jazıq. Sodan soñ birin-biri qua tolqındağan alasa oqşau töbeler. Qır arqası kedir-bwdır, är twsta bir swlap-swlap jatqan wzın bel, tapal qırattar. Jüzdegen köne qorım, eski zirat, toqsan jıl bwrınğı aşarşılıq twsında qañırap, üñireyip qalğan köne qıstau ornı jäne keyde şalğındı, keyde ködeli-jusandı, betege-ebelekti alıp öris, şın şejiresi men añızı qoyındasıp ketken sır aşpas, jwmbaq oykumena.

Şwbartaudıñ tabiğatı turalı aytqanda bir erekşeligi eske birden tüsedi: Jorğa, Emeltau, Malgeldi, Bayqoşqar, Barşatas jağı taulı, qısı qataldau, jazı salqın, sabattı. Al Sarıqamıs, Satay, Şağıray, Köktal, Qosağaş betiniñ qısı jılılau, soğan oray jazı şañıt-şañqandau. Qwddı közge körinbeytin bir qwdiretti qol twtas öñirdi ekige bölip, eki türli klimattıq beldeu jasap qoyğan sındı. Qalay degenmen eki jağı da malğa jaylı, malğa jaylı bolğan soñ, ärine, janğa da jaylı.

Şwbartau turalı şağın sipattamanı osı aradan doğarsaq ta bolar edi, degenmen eskermey ketsek, olqısı sezilip twratın bir-eki özgeşe qiyapatı bar eken: ol – Şwbartau jazığınıñ tört twğırı qwsap, tört jaqtan men mwndalap twratın tört biik. Tört tau nemese tört señgir dese de boladı. Bwl törteuiniñ biiktigi de şamalas, dalalıq taular üşin tipti de alasa sanalmaydı, 1000 metrdiñ töñireginde. Qaysısınıñ bolsın, naq töbesine şıqqanda wlanğayır dala alaqanda jatqanday körinedi. Özim Şwbartaudıñ Qarqaralı jaq şegindegi ataqtı Jorğa tauınıñ basına şıqtım. Ataqtı deytinim bwl – «Qozı Körpeş – Bayan Swlu» eposında aytılatın Jorğa ğoy! Hoş, sonımen Jorğanıñ basına mäşine köterile almaydı, biraq atpen, tipti jayau da erkin şığıp ketesiz. Tau basına jetkende öziñdi wşaqta kele jatqanday sezinesiñ, dünie kürt keñip ketkendey körinedi.

Altay, Alataudağı bwdan äldeqayda biik taularğa şığıp kördik, töñirekti twmşalay qorşap twrğan aqar-şaqar şıñdarğa nazarıñ tirelip qaladı da, biiktikti bayqay almay pwşayman bolasıñ. Al, mına Jorğanıñ basında tört tarap aşıq, bir kökjiekten keler kökjiekke deyin eş bögetsiz şalqığan eresen jazıq tügel körinedi. Şwbartau eli jer ıñğayın alıstan mwnartıp, jazıq jerdiñ temirqazığı ispetti oqşırayğan osı Jorğa tauına qarap mejeleydi. Kezinde jüzdegen üy, mıñdağan jan jaylağan Jorğada bwl künderi mal qamımen otırğan eki-aq üy qalıptı. Atauınıñ özinen-aq äldebir tılsım tarihtıñ lebi añdalatın «Äulieqız» attı bwlağı da sarqıluğa aynalğan. Şanışqılı Berdiğoja batırdıñ qasietti ruhı men asıl süyegi ğana küzetip qalğan añız Jorğanıñ qaptap el qonatın, şwbırıp mal tolatın küni qayta oralıp keler me, joq pa…

Jaraydı, Jorğanı ayttıq, qalğan üşeuin jağrapiyalıq bayanımızğa qospasaq ta, tügendey ketelik, olar – Şwbartaudıñ oñtüstik-batıs tarabındağı Emeltau, soltüstik-batıs, yağni, Şıñğıstau twsındağı Kökseñgir, oñtüstik-şığıs bettegi Küykentay biikteri.

Aqırı biiktik jayında söz qozğalıp ketti, ülkeni Şıñğıstaudıñ teriskeyinen köterilgen, odan keyingisi Şwbartau alabında düñkigen, eñ soñğısı Köksalağa bwyırğan üş Qarauıltöbeni de ayta ketelik. Kezegimen Bas Qarauıl, Orta Qarauıl, Ayaq Qarauıl atalatın osı üş töbeniñ üstine jaugerşilik zamanda alaulatıp ot jağılğan, sonda bir töbeniñ basında janğan ot kelesi töbege körinedi eken.

Erterekte, sovet kezinde şıqqan anıqtamalıqtarda M.Mağauin Semey oblısı, Şwbartau audanı, «Gornıy» sovhozında tuğan dep jazılatın. Jazuşınıñ özi ata-babamnan qalğan bäsire qonısım Köpbeyittegi qıstauda düniege keldim dep naqtılaydı. «Gornıy» degen – bir orısı joq Bayqoşqar auılınıñ sovet ökimeti qoyğan atauı. Arı-beride resmi atauı qwjatta ğana jazılsa kerek, qazaq sol Bayqoşqar degen ejelgi atınan tanbağan. Mwqañnıñ erterekte jazğan «Tarpañ» äñgimesinde auıl poştasınıñ bastığı «Äleu, äleu, Ögiztau, men Bayqoşqar» dep otıruşı edi ğoy, sol Bayqoşqarıñız – osı auıl. Bayqoşqar – osı auıldıñ twsında Baqanas özenine qwyatın salanıñ atı. Köpbeyit – Bayqoşqardan eki-aq şaqırım jerdegi qonıs. Sol sebepti de jazuşınıñ resmi qwjattarına tuğan jeri retinde Bayqoşqar («Gornıy») tañbalanıp ketken siyaqtı.

« …men tuğan nükte – bes atamnıñ süyegi jatqan bäsire mekenimiz Köpbeyitke – osıdan tura bir ğasır jäne üş jıl bwrın meniñ babam Qwrımbaydıñ arnayı şaqıruımen jaz jaylauğa wlı Abay kelip qonğan, ataqtı «Jaz» öleñinn şığarğan, bizdiñ şañıraqqa batasın bergen, – dep jazadı Mwqtar ağa kenje wlı Madiyardı ata qonısına alıp barğan 1989 jılğı saparı turalı. – Qalıñ toğaylı özen, eki öñiri kök şalğın, qırat beti qau köde. Arğı qabaq – qaptağan tas beyit, bergi qabaq – bizdiñ qıstau. Jartastı biik qabaq basına salınğan altı bölme, qoy qora, şoşala, tağı basqa şağın jaylardan qwralğan eski mekenniñ irgesi ğana jatır. Al mına ortañğı bölmede men tuıppın». Artıq sözi joq ap-anıq suret. Qiyapatı özgeşe twraqtıñ jadıñda jattalıp qalar körinisi.

Jazuşınıñ tuğan jeri turalı äñgime qozğalğanda Baqanas özeni turalı aytpay ketu asılıq. Baqanas – qazaq jwrtına «Abay jolı» arqılı etene, atınıñ özi köñilge ıstıq tietin tağdırlı özen, şağın, qısqa bolsa da, wlttıñ etnopoetikalıq jadında dätke quat wstın-obraz retinde zor dariyalarmen qatar saqtalıp qalğan qimas beyne. Edil-Jayıq qatarlı, İle men Sır, Esil men Ertis qatarlı. Äyteuir, sanasınıñ bir tüpkirinde ejelgi tanımnıñ jwğını saqtalğan qazaqtıñ «Oyıl közdiñ jası edi, Oyılda keñes qılmadıñ» deytin Asan Qayğı tolğauın oqığanda eşqaşan Oyıldı körmese de, tamsanıp qalatını siyaqtı tañğajayıp bir qwbılıs.

Mwqtar ağanıñ balalıq şağı basın Şıñğıstaudan tartıp, soltüstikten oñtüstikke qaray eki jüz şaqırımnan astam tınbay jılıstaytın Baqanas boyında ötti. Arnası keñ, arını qattı, kezinde tüyemen äreñ keşip ötetin özende Ağa, qwrdastarınıñ aytuınşa, balıqşa jüzedi eken. Qorıqpauşı edi, jardan tik sekirip, tereñge süñgigende arğı jağadan bir-aq şığatın deydi. Qısta mwz üstinde sırğanağanda bir qozğalıp alğan soñ, Mwqtar ayaq-qolın erbeñdetpey, bir ornında twrğanday bolıp zaulağanda eşkim ilese almaytın. Sonda, mwnı aruaq iterip bara jatqan joq pa dep tañğaluşı edik deydi bala kezden birge jürgen dosı, belgili ğalım Blok Şäykenov ağamız.

Şwbartau öñirindegi jer-su jöninde keñes qılğanda ayırıqşa eskeretin bir jağday – bwl jaqtıñ jaylau-qıstauı, suı Şıñğıstau alabımen wlasıp jatadı. Bwl äsirese soltüstik-şığıs bette köbirek bayqaladı. Sol sebepti de Şwbartau jwrtı özderin Şıñğıstaudan, Şıñğıstı jaylağan el-jwrttan böten sanamaydı. Erteden qalıptasqan osı tüsiniktiñ bir körinisi – Şäkerim öziniñ «Sayat qorasın» Mwqtar Mağauin atalarınıñ jaylauımen şektes Şaqpaqtıda twrğızadı. Ömiriniñ soñğı kezin öz ağayın-tuğanınan şalğaylau jerde, Şwbartau elimen aralasıp ötkeredi. Mäselen, «Sayat qora» men Mwqañnıñ auılı Bayqoşqardıñ arası – nebäri onşaqtı şaqırım. Üydiñ qasında dese de bolğanday jerde.

Qajı naqaq qazağa wşıramas bwrın dünieden ötuge aldın ala qam jasasa kerek. Soñğı arız-ösietin Mwqtar ağanıñ tikeley atalarına joldaydı.

«Oyladım bir söz jazayın da,

Bayqoşqardağı ağayınğa,

Men ölsem qoysın dep bılay:

Kebinim bolsın köylek, dambal,

Basıma orap aq oramal,

Ayaqqa şwlğau sal, oray…

… Aparmay elge, kömip mwnda,

Minerlik atım twr osında»…

Şıñğıstau, Şwbartau jwrtınıñ bite qaynasıp ketken küyi Şäkerimniñ osı sözinen de anıq bayqalıp twr. Jalpı, Mwqañ ösken ortada Abay sözi, Şäkerim ülgisi kündelikti aytılıp, janğa jılu beretin ruhani azıqqa aynalıp ketken. «Meniñ bolaşaq jazuşı retindegi ülken baqıtım – Abay ruhı twnıp twrğan Şıñğıstau öñirinde (Baqanas-Köpbeyit) düniege keluim, qazaqtıñ ejelgi danalığın, asıl sözin, dästür-saltın, ädet-minezin boyına siñirgen, Abaydı öz közimen körgen, Älihan men Mirjaqıpqa öz üyinde dastarhan jayıp, tabaq tartqan ülken äkemniñ tärbiesinde boluım» dep jazadı jazuşınıñ özi.

Jas Mwqtar bala kezi, bozbala şağında är qilı jağdaymen köşip-qonğan üy işimen birge jalpaq jatqan Şwbartaudıñ biraz qiırın qonıstap, tuğan ölkesiniñ ğajayıp suretine ğana emes, qandı şejiresi men keremet añızdarına da qanığıp ösedi. Ülken äkesi Mağauiya aqsaqaldıñ aydalada şaşılıp jatqan adam süyekterin qalay jinap, qalay kömgenin közimen köredi. Dañqtı babalarınıñ erligi-örligimen qatar el-jwrtı tiridey tozaq keşken, aqırı keñ jazıqta alqıp-şalqığan eldiñ qırılğanı qırılıp, qırılmağanı aua köşip ketken aşarşılıq jıldarı turalı da nebir qwpiyanı kökeyine tüyip, qwrbılarınan böten tanım jolına tüsedi. Bwl endi – basqa äñgimeniñ taqırıbı.

Mine, mäşhür Mwqtar Mağauin, jiırmanıñ işinde alınbas kedergi, sonşama tüsiniksiz jaulıq piğılğa qarsı qaytpay küresip, beyjadı twñğiıqtan jariyağa özi alıp şıqqan Dospambet babası «Bwrınğılar tüsken jüri jol, bwrılıp soğan tüsti degeysiz…» dep surettep ketken mwñdı sorap, jüri jolğa tüskenine aydan asqan, däl bügin Almatıda 40 kündik ası ötken qayran Mwqtar ağa tuıp-ösken Şwbartaudıñ kelte şolğandağı sipat-swlbası – osı.