Bwl halıqtar matematikalıq bilimniñ alğaşqı jüyelerin qalıptastırıp, arifmetika, geometriya, algebranıñ negizderin qaladı. Keyingi orta ğasırlarda arab-mwsılman älemi matematika ğılımınıñ damuına zor ıqpal etti. Äl-Horezmi, äl-Farabi, Omar Hayyam, Nasireddin Tusi sındı ğalımdar algebra, trigonometriya, sandar teoriyası men astronomiya salalarında jañalıqtar aşıp, keyingi europalıq ğılımğa negiz qaladı. Bwl ürdis türki halıqtarı qonıstanğan aymaqtarğa da äser etti.

Qazaq dalasında matematikalıq bilimniñ özindik erekşelikteri boldı. Köşpeli örkeniet twrmıs-tirşiliktiñ qajettilikterine negizdelgen matematikamen tığız baylanısta damıdı. Qazaq halqı astronomiyalıq esepteulerge süyene otırıp, uaqıttı anıqtau ädisterin qoldandı, geometriyalıq principterdi jer ölşeude, qwrılıs saluda, mal şaruaşılığı men sauda-sattıqta paydalandı. Orta ğasırlarda Otırar, Sayram, Taraz, Türkistan sındı qalalarda iri oqu orındarı aşılıp, onda matematika men jaratılıstanu ğılımdarı oqıtıldı. Äsirese äl-Farabi sındı wlı ğwlamalardıñ eñbekteri qazaq jerinde ğılım men bilimniñ tamırı tereñde jatqanın däleldeydi.

Qazaq halqınıñ dästürli dünietanımında matematikamen baylanıstı wğımdar köne zamannan beri qoldanılıp keldi. Mısal retinde sanamaqtı aytsaq boladı. Birden onğa deyingi sandardıñ boyında jalpı jer-jahannıñ jaratılu qwbılıstarı jasırınğan. Osı künge deyin sanamaqtıñ qwpiyası tolığımen aşılmadı. Alayda ğılımi negizdegi matematikalıq bilimniñ qalıptasuı Qazaqstanda Resey imperiyasınıñ bilim beru jüyesiniñ engiziluimen tığız baylanıstı boldı. HİH ğasırdıñ ekinşi jartısında Resey ükimeti Qazaqstanda jaña äkimşilik-basqaru jüyesin qalıptastıru barısında jergilikti halıqtıñ bilim aluına mümkindik beretin oqu orındarın aşa bastadı. Bwl bilim ordaları köbinese Orınbor, Ombı, Taşkent, Semey, Qazan siyaqtı qalalarda şoğırlandı. Osı kezeñde qazaq jastarı Reseydiñ joğarı oqu orındarına tüse bastadı.

Ayrıqşa eskeretin bir jayt, qazaq dalasında jaña sapada bilim aluğa birinşi kezekte joğarı jik qoğam ökilderi belsendilik tanıttı. Atap aytqanda, töre-swltandar jäne baquattı äuletter erekşe qwlıqtı boldı. Jaña bilim beru jüyesi, yağni dästürli şığıstıq dini oqudan bölek, jädittik bilim ädistemeleri qazaq qoğamında birinşi kezekte joğarı jik qoğam ökilderi arasında payda boldı. Mısalı, keşegi Jäñgir han, Şoqannıñ äkesi Uäli nemese Abaydıñ äkesi Qwnanbaylardı qarasañız, olar birinşi kezekte öz däuiriniñ joğarı jik qoğam ökilderi edi. Qolındağı bar sayasi häm äkimşilik resurstı birinşi kezekte wrpağın oqıtuğa jäne aynalasın jaña bilim arnasınan susındauğa jağday jasauğa jwmsadı. Sonıñ negizinde qazaq dalasında batısşa bilim beru jüyesimen oqığan bir top alğaşqı azamattar payda boldı.

MGU-diñ alğaşqı matematik tülegi

Qazaqtan şıqqan alğaşqı käsibi matematikter HH ğasırdıñ basınan qalıptasa bastadı. Resey imperiyasınıñ qwramında bolğan kezde qazaq jastarı Peterburg, Qazan, Mäskeu siyaqtı iri oqu orındarında bilim alıp, matematikanıñ teoriyalıq jäne qoldanbalı salaların meñgere bastadı. Keñes Odağı twsında ğılım jüyeli damıp, Qazaqstanda joğarı oqu orındarı aşılıp, alğaşqı matematikalıq zertteuler jürgizile bastadı. 1960-1980 jıldarı Qazaqstanda matematika ğılımı ülken serpilis alıp, irgeli eñbekter jazılıp, matematikalıq mektepter qalıptastı.

HİH ğasırdıñ soñı – qazaqtan şıqqan alğaşqı matematikterdiñ qalıptasa bastağan kezeñi. Bwl kezeñde qazaq jastarı äskeri, pedagogikalıq jäne tehnikalıq oqu orındarında bilim alıp, matematikalıq bilimniñ negizderin meñgerdi. Mine, sonday joğarı jik qoğam ökili, handardıñ bel wrpağı Sälimgerey Jantörin edi. Äkesi zertteuşi Seyithan Ahmetwlı (1837 – ö.j.b.) Resey geografiyalıq qoğamınıñ müşesi, arğı atası ataqtı Esim hannan taraytın Qayıp han äuleti. Nağaşı jwrtı Bökey ordasınıñ hanı Jäñgir han. Orınbor gimnaziyasında orta bilim alğan.

Sälimgerey Jantörin MGU-diñ (Mäskeu memlekettik universiteti 1755 jılı qwrılğan) fizika-matematika fakul'tetinde 1886-1889 jıldarı aralığında oqıp, bilim aldı. Ol kezde fakul'tetti matematika ğılımınıñ doktorı Nikolay Bugaev (1837-1903) basqarıp twrdı. Bugaev ataqtı german matematigi, ğalım Karl Veyerştrastıñ töl şäkirti (Veyerştrastıñ orıstan ekinşi şäkirti Sof'ya Kovalevskaya). Bugaev dekan bolğan kezde fakul'tette taza matematika, mehanika, astronomiya, fizika jäne himiya pänderi oqıtıldı. Ol Mäskeu universitetiniñ (MGU) fizika-matematika fakul'tetin tämamdap, qazaq arasında joğarı matematikalıq bilim alğan alğaşqı twlğalardıñ biri atandı. Onıñ bilimi memlekettik qızmette qoldanılğanımen, qazaq jastarınıñ ğılımğa bet bwruına ıqpal etti.

Osı kezeñde Ombı, Orınbor, Semey siyaqtı qalalarda aşılğan gimnaziyalar men äskeri mektepter matematikalıq bilimniñ taraluına negiz qaladı. Bwl oqu orındarında europalıq matematikalıq jüye oqıtılıp, qazaq jastarı alğaşqı ret algebra, geometriya, trigonometriya siyaqtı pändermen tanıstı.

Sälimgerey Jantörin – sonımen birge bilikti zañger häm asa iri qoğam qayratkeri. Ol Sankt-Peterburg universitetiniñ zañ fakul'tetin bitirgen. Reseydegi Dumanıñ mwsılman deputattarı turalı Qazanda şıqqan tatarşa eñbekte S.Jantörindi ayrıqşa surettep, onıñ halıq arasındağı äleueti men ıqpalın erekşe tilge tiek etedi. Sol kezeñdegi tarihi mañızı bar sayasi oqiğalarğa belsene qatısqan jäne reseylik mwsılmandardıñ müddesin barınşa qorğağan.

S.Jantörin birinşi orıs revolyuciyası jıldarı bükilreseylik mwsılmandar s'ezin ötkizudi wyımdastıruşılardıñ biri boldı. «Ğaliya» medresesine qarjılay järdem beruşi. Alaşorda ükimetine qoldau tanıtıp, onıñ jetekşilerimen tığız qarım-qatınasta boldı. XX ğasır basındağı qazaq wlt kösemderiniñ naqtı mamandıqtarı bolğan Sälimgerey Jantörin dini qozğalıstardı közsiz qoldauşı emes, sol kezeñdegi tarihi sätterdi esepke ala bilgen sayasi qayratker. Qoğamnıñ şınayı bet-beynesin bağamday alğan türki mwsılmandarına ortaq wlt janaşırı.

Jazuşı, qoğam qayratkeri, «Azattıq» radiosın wzaq jıl basqarğan Hasan Oraltay öziniñ «Elim-aylap ötken ömir» attı estelik memuarında Sälimgerey Jantörinniñ Istambwldağı eñ ataqtı Adalar rayonında jekemenşik sarayı bolğanın tilge tiek etken. Jurnalist Asılhan Mamaşwlınıñ dereginşe, 1920 jıldardan bastap Sälimgerey Jantörinniñ sayasi belsendiligi azayğan jäne Irkutskide statist qızmetin atqarğan. 1924 jıldarı Mäskeuge auısqan. Mäskeude bir jılday twrıp, kelesi jılı Tatar ASSR Sauda halıq komissariatında jwmıs isteu üşin Qazanğa qonıs audarğan. 1926 jılı mamırdıñ 14-inde jwmbaq jağdayda köz jwmğan.

Twñğış matematika professorı

HH ğasırdıñ basında qazaqtıñ käsibi matematikteriniñ alğaşqı buını qalıptasa bastadı. Bwl kezeñde jädittik bilim beru jüyesi arqılı jergilikti halıq arasında jaratılıstanu ğılımdarı, sonıñ işinde matematika päni keñinen oqıtıldı. Sonımen qatar Resey imperiyasındağı iri universitetterde oqığan qazaq jastarı elge oralıp, ğılım men bilim salasında qızmet atqardı. Bwl kezeñde qazaq ziyalıları arasında matematika ğılımınıñ mañızın tüsinu artıp, wlttıq bilim jüyesinde matematika päniniñ ornı erekşe bola bastadı. HH ğasırdıñ 20-30 jıldarı Keñes ökimeti twsında alğaşqı matematikalıq oqulıqtar qazaq tiline audarılıp, joğarı oqu orındarında matematikalıq bilim beru jüyeli türde jürgizile bastadı.

Qazaq matematikasınıñ atası dep asa körnekti qoğam jäne memleket qayratkeri, «Alaş» partiyası men Alaşorda ükimetiniñ jetekşileriniñ biri, twñğış matematik, professor, belgili ağartuşı, qazaq tilinde twñğış ret «Joğarğı matematika kursı» oqulığın jazğan Älimhan Ermekovti aytqanımız jön.

Älimhan Ermekov Qarqaralıda üş klastıq uçilişe (1905) men Semey erler gimnaziyasın (1912) bitirip, Tomsk tehnologiyalıq institutınıñ tau-ken fakul'tetine oquğa tüsken. 1917 jılı Alaş avtonomiyası qwrılğanda jaña ükimettiñ prem'er-ministriniñ orınbasarı, äri el şaruaşılığın josparlau komitetiniñ törağası bolıp tağayındalğan. Sol jılı II Bükilqazaqtıq s'ezine Semey oblısınan arnayı qatısıp, Alaşorda ükimetine müşelikke ötken.

Eñ keremeti – jap-jas Älekeñ qoğamdıq, sayasi keleli isterge bilek sıbana kirisip, ağa buın wlt ziyalıları qatarında 1917-1918 jıldarı Alaş avtonomiyası, uaqıtşa Sibir ükimeti, Komuç, Başqwrt ükimeti, Sibir oblıstıq duması, Ufa direktoriyası atınan Kolçaktıñ Ombı ükimetimen kelissözder jürgizgen. Keñes ökimeti ornağan soñ qazaq jeriniñ twtastığın saqtau, şekarasın anıqtap, bekemdeu siyaqtı mañızdı jwmıstar atqarıp, qazaq jerlerin Qazaq AKSR-i şeñberinde twtas derlik toptastıruda ayrıqşa eñbek siñirgen erekşe twlğa.

Qiın-qıstau sol jıldarı Älimhan Ermekov Tomsk tehnologiyalıq institutın bitirip (1923), geolog-barlauşı injeneri mamandığın alıp şığadı. 1926 jılı ğılımi-pedagogikalıq qızmetke auısıp, 1926-1928 jıldarı Taşkent şaharındağı qazaqtıñ joğarı twñğış pedagogikalıq institutınıñ joğarı matematika kafedrasınıñ oqıtuşısı äri jaratılıstanu-matematika fakul'tetiniñ dekanı mindetterin atqaradı.

Keyin Qazaq pedagogikalıq institutında (qazirgi Almatı Memlekettik universiteti) docent (1929) jäne 1932-1935 jıldarı Qazaq memlekettik zootehnikalıq mal därigerlik institutında docent, professor mindetin atqarıp, kafedra basşısı boladı.

Älimhan Ermekovtiñ ömirindegi eñ keremet şağı 1935 jıl der edik, atap aytqanda, mal därigerlik institutta kafedra basqarıp jürip, institut ğılımi keñesiniñ wyğarımımen (VAK şeşimi boyınşa) twñğış ret matematika salasınan professor atağın aldı. Sonımen birge 1935 jılı qazaq tilinde twñğış ret «Wlı matematika kursı» kitabın, 1936 jılı «Qazaq tiliniñ matematika terminderi» attı tüsindirme sözdigin jarıqqa şığardı. 1935-1937 jıldarı Almatı Ken-metallurgiya institutında (qazirgi QazWTU) matematika jäne teoriyalıq mehanika kafedrasınıñ meñgeruşisi, tehnikalıq fakul'tettiñ dekanı siyaqtı qızmetterdi atqardı.

Eñ erekşe este qalarlıq oqiğa, Älimhan Ermekov 1932-1936 jıldarı QazASSR oqu ağartu halıq komissariatınıñ arnaulı tapsırmasımen qazaq tilinde matematika terminologiyasın arnayı jasap şığardı. 1937 jılı keñestik sayasi ozbırlıqqa tüsip, Reseyge barıp boy tasaladı, 1938 jılı şamalı uaqıt Kuybışev qalasındağı josparlau institutında kafedra meñgeruşisi qızmetin atqaradı.

Keybir derekter boyınşa Ä.Ermekov 1938 jıldıñ naurız ayına deyin ğana jwmıs istegen. Äldebireulerdiñ jalasımen sol jılı 58-bap boyınşa twtqındaladı da, 10 jılğa sottaladı, biraq keyin jazanı 6 jılğa deyin qısqartadı. Ekinşi düniejüzilik soğısına baylanıstı 1947 jılğa deyin 9 jıl lager'de boldı. Alayda 1948 jılı qaytadan 10 jılğa twtqındaldı. Stalin qaytıs bolğan soñ, 1955 jılı bosatıldı. 1955 jıldan bastap Qarağandı politehnikalıq institutında qızmet atqardı. 1958 jılı zeynetke şıqtı. 1970 jılı ömirden ozdı.

Endi qazaq matematikasınıñ tarihındağı twlğalarğa qısqaşa şolu jasasaq: Älimhan Ermekov 1935 jılı qañtarda professor boldı. Ol 1923-jılı Tomsk tehnologiyalıq universitetin bitirgen. «Wlı matematika» degen kitap jazğan. Alaş qayratkeri.

Säduaqas Boqaev kandidattıq dissertaciyasın MGU-de 1935 jılı qorğadı. Ol 1932 jılı Tomsk tehnologiyalıq universitetin bitirgen.

Ibadulla Aqbergenov 1935 jılı fizika-matematika ğılımınıñ kandidatı boldı. Ol 1931 jılı Taşkent Orta Aziya universitetin bitirgen. Nobel' sıylığınıñ iegeri Kantoroviçtiñ şäkirti. Eger Ibadulla Aqbergenovti keñes odağı öltirmegende, mümkin Nobel' sıylığın alar edi.

Urazbaev Bazarbay 1941 jılı ğılım kandidatı boldı. 1964 jılı doktorlığın qorğadı. Ol 1935 jılı Leningrad memlekettik universitetiniñ fizika-matematika fakul'tetin bitirgen.

Orımbek Jäutikov 1944 jılı ğılım kandidatı boldı.

Asqar Zakarin 1948 jılı qorğadı. 1937 jılı MGU-di bitirdi.

Töleubay Amanov 1953 jılı kandidattıq, 1968 jılı doktorlıq dissertaciyasın qorğadı. Amanov 1963 jılı 19-31 tamız aralığında ötken AQŞ-Keñes odağı simpoziumına qatıstı.

Qorıta aytqanda, HİH ğasırdıñ soñı men HH ğasırdıñ basında qazaq qoğamında matematikalıq bilim jüyesi alğaş ret jüyeli türde qalıptastı. Resey imperiyasınıñ bilim beru jüyesi qazaq jastarınıñ matematika ğılımına keluine ıqpal etti, al HH ğasırdıñ alğaşqı şireginde käsibi qazaq matematikteri qalıptasa bastadı. Bwl kezeñdegi matematikalıq bilimniñ damuı wlttıq intelligenciyanıñ qalıptasuımen jäne qazaq jastarınıñ europalıq bilim jüyesine enuimen tığız baylanıstı edi. Osılayşa, qazaq halqınıñ matematika ğılımına kelui birtindep jüzege asqan tarihi üderis boldı.

Jwmabay Mädibaywlı

QazUW-diñ PhD doktorı

https://zhasalash.kz/news/alashtin-algashki-matematikter-630c86/

zhasalash.kz

Respublikalıq qoğamdıq-sayasi gazeti