Karin Erlan мырза, қазақ тілі жойылып кетеді деп отырған ешкім жоқ.

Karin Erlan mırza, qazaq tili joyılıp ketedi dep otırğan eşkim joq.

| Apr 29, 2025

Karin Erlan mırza, qazaq tili joyılıp ketedi dep otırğan eşkim joq. Söyleuşiler sanı 15 mlnğa jetetin til aldağı kemi 1-2 ğasırda joyılmaytını anıq.

Qoğamnıñ talabı – qazaq tili tolıqqandı memlekettik til funkciyasın atqara bastauı. Jäne ol bastamanıñ köş basında prezidenttiñ özi men memlekettik apparat twrğanın talap etemiz.

Qazirgi situaciyanı qalky bağalauğa boladı? Qazir qazaq tili yağni memlekettik til şın mäninde qosımşa til, janama til, audarma tili ğana bolıp twr.

Onı neden bayqaymız? Erlan mırza, qol astıñızdağı apparattıñ qwjat aynalımına nazar salıp köriñiz. Tipti küzetşiler men tazalıqşı sanitarlarğa taratatın qwjattıñ özi tek orısşa jasaladı. Oğan tolıq senimdimin. Buhgalteriyañızğa nazar salıñız, barlıq qwjat tek orısşa jüredi. Memlekettiñ kez kelgen bastamasına nazar salıñız, barlığı orısşa dayındalıp, qazaqşağa tek audarıladı.

Bilik öz konstituciyasında bekitken normasın özi saqtamay otır. Öz zañdarınan özderi lazeyka tauıp alıp, bükil qwjattı orısşa jürgizedi.

Biz qazaq tiliniñ önerdegi, ömirdegi bolaşağına emes, memlekettik til retindegi röline alañdap otırmız.

Zhalgas Yertay

Karin Erlan

Keşeden beri äleumettik jelilerde memlekettik tildiñ märtebesine qatıstı ärtürli pikir aytılıp, qızu talqınıñ taqırıbına aynalğanın körip otırmız. Oy bölisken, közqarastı aşıq bildirgen dwrıs. Biraq «bilik qazaq tiline qiyanat jasadı» deu – bos äñgime, daurıqpa söz. Attanğa salıp, ayğayğa basıp, joq jerden şu şığaratınday eşteñe bolğan joq. Memlekettiñ tilge qatıstı wstanımı sol qalpı. Qazaq tilin elimizdegi etnosaralıq qatınas tiline aynaldıruğa qatıstı bağıtınan aynımay, öz arnasımen twraqtı türde jalğasa beredi. Assambleya sessiyasında Prezident osını tağı da anıq ayttı.

Jalpı, qazaq tiliniñ bolaşağına qatıstı pessimistik oydan arılatın uaqıt jetti. Men mwnı bwrın da aytqanmın, tağı da qaytalağım keledi. Kerisinşe, qazaq tiliniñ qoğamdağı röli jıl ötken sayın artıp keledi. Eñ bastısı, qazaq tili – jastardıñ tiline aynaldı. Jas ğalımdar, önerpazdar, käsipkerler ana tilimizdi keñinen qoldanıp, öz bağıttarında barınşa damıtıp jatır. Demek «qazaq tiliniñ bolaşağı joq» dep aytu eşqanday qisınğa kelmeydi.

Biraq bwl jerde bir närseni tüsinuimiz kerek: memlekettik tildiñ märtebesi «wr da jıq» ädispen öspeydi. Qazaq tilin qalqan etip populistik äreketpen aynalısuğa bolmaydı. Nağız tilge janaşır adam bwlay jasamaydı. Jäne qazirgidey almağayıp zamanda mwnday äreketter eldegi jağdayğa ziyanın tigizui mümkin. Memlekettik tildiñ märtebesin arttıru naqtı josparmen, jüyeli jwmıspen atqarıladı. Sondıqtan tuğan tilimizdiñ tamırın tereñdetu isin aldağı uaqıtta da aqıl-parasatpen atqaruğa tiispiz.

Söz soñında mına dünieni aytqım keledi. Büginde elimizde tek qazaq tiline qatıstı ğana emes, jalpı wlttıq biregeylikti, wlttıq bolmısımızdı däripteytin auqımdı bastamalar qolğa alınıp, jüzege asırıluda. Wlttıq merekemiz Naurız jañaşa sipat alıp, özgeşe atalıp jatır. «Wlttıq kiim künin» qoğam öte jılı qabıldadı. Biıl alğaş ret ötken «Wlttıq kitap küni» de halqımızğa paydalı bastamanıñ biri bolmaq. Osılay bäri birte-birte retke keledi.

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı