Soñğı uaqıtta tanılıp kele jatqan, özindik qoltañbası bar darındı aqındardıñ aldıñğı qatarındağı Irısbek Däbeydiñ keşe ğana «Äkelerimiz aytatın äñgime» attı esseler jinağı jarıq kördi. Bwl aqınnıñ qarasözde qalam terbegen alğaşqı tuındısı. Irısbekke qarlığaşınıñ qanatı qataya tüssin degen tilekpen jinaqqa kirgen şağın äñgimesin nazarlarıñızğa wsındıq, qabıl alıñızdar.

Arğımaq.kz

Jastıqtıñ jalını wrğan, jarğa oynağan laqtay kezin eske alğanda, sanañdı sarsañğa salıp, köñilge mwñ wyalay bastaytın kezderi bolıp twradı. Mark Tvenniñ «Meniñ Platon sındı ğaşığımdağı» ayınımay qaytalanatın tüsterdiñ şırmauına şatılğanday, qaşsañ qwtılmas, qusañ jetkizbes beymazalıq janıñdı jabırqatıp, «wmıtu üşin eske alğanıña» opıq jeysiñ…
Äkem qıtayda bastalğan «mädeniet töñkerisinde» tauğa qarap wlığan böriniñ böltirigi sanalıp, oqudan şığarılıp, jastayınan auır eñbekke jegilipti. Körgen qorlığı men şekken azabın jır qılıp aytıp otıratın. Wşqan qws qwtıla almaytın qwm arasındağı Tarım türmesinde jiırma jıl ömiri öksip kelgen atamız (äkemniñ äkesi) bwğaudan bosap kelgen jılı men tuılıppın da, äuletimizge ırıs kelgen, qwt kelgen jıldıñ qwrmetine azan şaqırılğan Irısbek degen esim paqırıñızğa bwyırıptı. Türmeniñ azaptı ömiri atamızdıñ janına, tänine salğan jarasın az jıldan soñ ajalğa ayırbastaptı. Qağaz betine atımızdı qiqı-şoyqı jazuğa därejemiz jetken şaqta, men attas balalarğa eliktep esimimdi Rısbek dep örnektegenimde äkem qabağat aşuğa basıp: «kebenek kiip ketken atañnıñ kebinge oralmay kelgenine ırımdap qoyğan attı dwrıs jazudan erindiñ be? Irıs keldi dep Irısbek qoyğan jazğan-au»,- dep tomsarıp qalatın. Atadan qalğan däulettiñ wstağannıñ qolında, tistegenniñ auzında ketkenine de onşa iş jimaytın. Bükil äulettiñ bas köterer azamattarın türmege toğıtıp, mal-mülkin qıtay oljalağan kezden bwrınğı bir oqiğanı ılğıi da aytatın. «Jükey auılı (auılımız solay atalatın körinedi) jaylaudıñ sonısın jep, küzeulikke köşer aldında qwstar da tizbek-tizbek auıl üstinen wşıp ötetin. Kiiz üyde mıltığın maylap, oğın saylap otırğan atañnıñ senimdi serigi tüstikke bet tüzegen tırnalar kerueni şañıraqtıñ twsına kelgende, ne saytan türtti eken, aldıñğısın közdep masanı basıp qaladı. Bastauşısı qanatı dalbırap jerge qwlağanda, qaz-qatar qalıqtap bara jatqan tırnalar wyma-jwyma, biriniñ üstine biri qwlaydı. Bükil auıl şu-şwrqan bolıp, qwstıñ şuılı zäremizdi aldı. Ülkender jağı imandarın üyirip, mıltıq kezegen tentektiñ jağasına jarmastı. Aqırı mal aytıp soyıp, Täñirge tasattıq berip qwstardı äzer wzatıp saldıq. Sol jılı qar qalıñ jaudı. Köktem şığa üdire köşken auıldıñ aldınan qıtay äskeri lap qoyıp, köş keri bwrıldı. Ömirdiñ biz oylap körmegen tarğalañ jolı bastaldı…». Äkemiz ünemi qaytalap aytıp otıratın osı äñgimeni esti-esti eseygen jürek edi bwl. Şımırlap, sızdap qoyatını bar. Tım äserşil. Qwstardı jaqsı köredi…
Auıldağı küybeñ tirşilikke jegilgen äkeydiñ jwmıstarına qolğabıs tigizuge jarağan şaqta, elbektep sol kisiniñ qasında jüruşi edik. Jwmahan deytin dosı bar. Egistigimiz bir jerde. Temekini şekkende barlıq dünie esinen köterilip ketetin. Birde «Jwmahan, sen osı temekini qalay şegip kettiñ» dep äkem de qwtqıuırlap qoymap edi, Jükeñ temekisin şiratıp, wzaq äñgimesin bastap ketti.
«Jaylauda otırğanımızda qar suımen ketken bireudiñ qıl qwyrığı bizdiñ üyirge qosılıp, közdiñ qwrtın oyattı. Bir küni eki keştiñ arasında januardı aqırı alıp soqtım. Basın kesip, järkemdep jatqanım sol edi, tasırlağan at twyağınıñ dübiri estildi de, suıt jüristi aq saqal qasıma keldi. Sälem berip, atın wstap üyge tüsirdim. Wrlığımnıñ üstinen tüsken qariyanı ne dep aldausıratarımdı bilmey añtarılıp twrıp qaldım. Şal da jeñil qimıldap, qonışınan kezdigin suırıp, kömektesuge niet tanıttı. Aqırı birge järkemdedik januardı. Bäybişem de öristen qaytqan maldı jayğap bolıp, qazan köterdi. Tamaq piskenşe şaldıñ jön-jayımen tanıstım. Jılqı joğaltıptı. Bögenayınan jañağı özi soyğan qıl qwyrıq ekendigin sezip, qılpıldap otırmın. Şalım ündemeydi, eşteme sezbegendey sıñay tanıtadı. Sezbedi desem, jılqınıñ basına, en-tañbasına swqtana qarağan qırağı közdi qalay wmıtam. Töre tabaq jal men jaya aldımzğa kelip, ıqılas bildirgende de jüzinen tittey özgeşelik bayqalmadı. Qiyalay turap, qwmayday soğadı. Tas şaynağanday bop men otırmın. Tüni boyı asqazanımdı tüyregen mazasızdıqtan arıla almay, twrıp kettim. Şal da oyanıp namazın oqıp, attanuğa qam jasadı. Keterinde atı-jönin, twratın auılın tağı bir qaytalap aytıp, kete bardı. Añırıp men qaldım. Janımdı iektegen beymazalıqtan arıla almağan soñ, bir jorğanı jetekke alıp, şaldıñ auılına tarttım. Jetekti beldeuge baylap, sälem berip üyge kirdim. Aq saqal şiraq qimıldap, bäyek bop jatır. Şay işildi, äñgime aytıldı. Biraq soyılğan jılqı turalı men de, şal da jaqkirisin aşpadıq. Attanıp kettim. Jol boyı keñsirigim aşıp, ömiri şekpegen temeki degen päle oyımdı böle berdi. Tauıp şektim. İşim keñigendey sezindim. Sol küyi qaltadan tastamaytın boldıq qoy bwl boqtı. Äy, sol şaldıñ kisiligi esime tüsse özimnen özim wyalam…».
Osını jazıp otırğan men de temeki şegip otırmın. Qaşan, qayda, ne üşin şekkenimdi esime tüsire almadım. Bizdiki sol asqınğan näpsiniñ jeligi bilegen jaman ğadetimizge tıyım sala almaytın älsizdik ekenin moyındauğa moynımız jar bermeytin qwlıqsızdıq qoy. Ortam da solay. Nesin jasırayın. Näpsini bağındıruğa, keşirimge üyrenbegenbiz. Şırıldağan qazaq janınıñ swlulığı ömirge kelip-ketkenin eşkim sezbeytin qarapayım jandardıñ keudesinde bwlqınıp jüredi eken ğoy. Men onı atağı şıqqan jazuşı nemese aqın, basqa da twlğalarda ğana bolatın asıl qasiet şığar dep oylaytınmın. Oñbay qateleskenimdi keyde sezem. Qazaqtıñ toñ jürmegen dalasında bir-birine qalamdarınan qarğıs jaudırıp, kisilik tanıtuğa jürekteri daualamaytın solardı qoyşı degiñ keledi. Olardiki de körkem şığarmada ğana ömir süretin, oydan jasap alğan ädemi keyipkerlermen jwrttı aldaytın sauattı qulıq sekildi.
Şaldan tizerlep twrıp keşirim swrağım keledi. Keşire alsa…

              Irısbek Däbey, aqın