Балта Керей Итіке батыр

Balta Kerey Itike batır

| May 17, 2015

Atalarımız aytıp otıratın jaugerşilik zamanda qazaqtan köptegen batırlar şığıp, jaudan el men jerdi erlikpen qorğağan ğoy. Sol batırlardıñ birsıpırası wmıtılıp, attarı atalmay qaluda. Keybireuleriniñ attarı belgili bolsa da, olar turalı derekter az bolğandıqtan, baspa betine tüspeude. Sonday batırlardıñ bireui – jerlesimiz Itike batır Jandoswlı.
Endi osı batırdıñ kim bolğanın jäne onıñ atategin taratıp köreyik. Itike Jandoswlı 1759 jılı osı küngi Şal aqın audanındağı Konovalovka eldi mekeniniñ mañındağı auılda tuıp, 1831 jılı 72 jasında qaytıs boladı. Ol äueli auıl moldasınan, keyin Qazan qalasındağı medreseden oqığan. Onda dini bilimmen qatar arab, parsı, ejelgi türki jäne tatar tilderin üyrengen.
Itike Aşamaylı Kerey işinde Baltadan taraydı. Itike batırdıñ özi qwrastırğan şejiresin qazir Qızıljar qalasında twratın besinşi wrpağı, zeynetker Qayırbek Qamzawlı jinap tolıqtırğan. Osı şejire boyınşa Balta işinde Mwratalıdan – Öteuli, Öteuliden – Jandos, Jandostan – Itike, Aytuar, Qıpşaqbay tuğan.
Itike batırdan – Aulabay bi, Jaulabay, Jüsip tuğan. Aulabaydan – Jaqıp, Jarılğas. Jaqıptan – Ahmet, Mırzahmet, Moldahmet. Ahmetten – Saği, Bayjwman, Baldıraq, Qazi, Kämel. Mırzahmetten tuğan Qamza 1885 jılı tuıp, 1965 jılı 80 jasında dünie salğan. Qamzadan – Qayırbek, Jaswlan degen eki wl jäne Nwrjamal, Qayni, Qwsni attı üş qız qalğan.
Itike batır öz atalarınıñ ğana emes, Kereydiñ biraz atalarınıñ şejiresin de bilgen eken. Bwl turalı tarih ğılımınıñ doktorı, professor, qazaqtıñ etnikalıq, jüzdik, rulıq şejiresimen aynalısqan Marat Säbitwlı Mwqanovtıñ «Iz istorii proşlogo» (Almatı, 2000 j.) attı eñbeginde bılay delingen: «K HİH veku şejire kereev doşlo v edinstvennoy rukopisi. V pervoy çetverti HİH veka ee dopolnili obrazovannıe lyudi iz kereev, takie kak Tabey sın Barlıbaya, Şonke sın Mamanaya, Eseney sın Estemisa, zapisav rodoslovnıe iz ust Iteke batıra, Tlenşi batıra, Şakşak biya, Toksan biya, Kikbay biya i dopolniv svoimi svedeniyami».
Itikeniñ batırlığı HVİİİ ğasırdıñ 7080 jıldarı bayqaladı. Sol kezde Edil boyınan Qıtay jerine aua bastağan qalıñ qalmaq qolımen Abılaydıñ soñğı soğısı bolğanı tarihtan ayan. «Şañdı jorıq» atanğan osı soğıs turalı Şoqan Uälihanov öziniñ «Istoriçeskie predaniya o batı rah HVİİİ veka» degen eñbeginde: «Poslednee presledovanie bejavşih torgoutov v predaniyah naroda izvestno pod nazvaniem «Pıl'nogo pohoda». V etom pohode narodu bılo bez sçeta», – dep jazadı (Ç.Ç. Valihanov. Sobr. soç. v pyati tomah. Tom 1. – Alma-ata, 1984. – S. 221). Osı soğısqa jas Itike de qatısqan eken. Al negizinen ol öziniñ tuğan jerin qalmaqtardan, estekterden (başqwrttardan) tazartu kezinde batırlıq körsetip közge tüsken.

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq