Tarih

Tiridey soyılğan qazaqtıñ qasireti

kerey.kz

 |  May 27, 2015

1912 -jılı Altaydı ata- meken köne baba jerimiz dep, mekendep jatqan Kerey qazaqtarına mäñgilik qasırettı oqiğa tuıldı. Adamdı ata salu, asa salu, wrıp öltiru,är türli täsilmen zorlap öltiru ber jağı eken. Adamdı etinen tiridey terisin sıpırıp twlıp jasap, irep soyıp öltiru oqiğası tuıldı.

Moñğol eliniñ sol kezdegi bileuşisi Boğdıhannaa (dın bası tegi tibettik) Moñğolyanıñ eñ batıs aymaqtarın retteuşi, arnayı ökil rwqsatın alğan Dambiyjansan (jendet) Altay taularına kelip sondağı mekendep jatqan Qobda betindegi qazaqtardı şekaradan wzaqqa, yağni moñğoldıñ işine qaray köşirip aparsaq, bwl qazaqtardı bileuge de qolaylı, bolıp oyıña kelgendi isteuge de taptırmas oray dep oylaydı. Moñğoldı bilegen din basşılarına qazaqtar şekaranıñ arğı, bergi jağınada köşip qonıp erkin jür, keybir auıldarı sol kezdegi qıtaydı bilegen çiñ patşalığınan şen- şekpen alğan el bileuşileride bar, sondıqtan key qazaqtı işkeri köşirsek, qıtay jağınan qauip joq deydi. Qazaqtardı bileuge de qolaylı dep sendiredi.

Keyin mıltıq, sayman kömegin alıp bes jüz äskerimen qazaq auıldarın birinen keyin birin basıp alıp, toptastırıp Dorvod dalayhanıñ dambi ölettiñ hoşunına (eldi-meken) qaray zorlıqpen köşirip ayday bastaydı. Qazaq kereyleri qaşanda erkindikti añsağan, öz degeni bolmasa özgege jöp- jökim bas igen be? Keybiri qarsılasamız dep twyağı qalmay qırılıp jattı, olar qarsılasqan sayın tisin batıra tüsti. Sol kezdegi moñğol qazaqtarınan el bilegen bilerdiñ biri şeruşi ruınıñ Qılañ bastağan top aydauğa öz erikterimen qosıladı. Alayda Dambiyjansınğa sol qazaqtardıñ qarsılası qattı soqqı boldı. Bes jüz äskermen şayqasıp, üş jüzi ğana qaldı. Keyin ol ayuandıq äreketke köşe bastaydı. Qarsılasqan adamdı qoyıp, malına deyin qırıñdar, ayamañdar- degen tapsırma beredi
Sonımen Dambijansınıñ bir top äskeri Qaraqas rulı Aqınbektiñ auılında köşire bastaydı. Jastarın ayamadı wrıp- soğıp kempir şaldardı da tez jürmediñ dep tayaqtıñ astına aladı, mine sonı körip qattı qorlanğan Aqınbek qolına 12 taspa qamşısın alıp äskerlerge qarsı wmtıladı, olar qamşımen bwnıñ qolınan ne keledi -dep tayap kelgen 4 äskerdi ap- sätte- aq qamşımen bir-bir wrıp sespey qatıradı, qanışer äskerler kirpikterinde qozğay almay jan täsil etedi. Qalğan äskerler esterin tez jıiıp alıstan şalma laqtırıp wstamaq bolğanda qolınan qamşısın tıstamağan Rıs tağıda arpalısıp jürip 2 äskerdi wrıp öltirdi. Sol kezde top basşısı Aqınbekti ayağınan atıp eseñgiretip barıp, top äsker qaumalap jürip wstap bayladı.
Bwl habardı estisimen Dambiyjancan qarsılasqan jigitti auılınıñ aldında tiridey terisin sıpırıñdar-dep bwyıradı. Birazdan qazaqtıñ arıstanday azamatı qolındağı qamşısın qasarsıp qısqan qalpı twlıp bop etinen terisi tiridey ayırılıp, sıpırıladı. Endi qarsılasqandarıñdı osılayşa soya berem dep eldi qorqıtıp aydau üşin terini adamşa keptirip twlıp jasap, bosağasına ilip qoyadı.
Blog – KhanagatNurbol: Jalama aydağan jıldar. Soyılğan qazaq.
… Dambijansınnıñ tağı bir jauızdığı sol kezde qazaqtarmen birge moñğoldıñ wsaq rularınıñ biri uranhay wltimen qazaqtardan 15 boyjetkendi tartıp alıp baylarğa tartu etip äsker jäne qaru almaq boladı. Biraq jolda sırqattanıp qalğandıqtan baqsı -bälgerdiñ äytuimen eñ swlu qız degen uranhay wltınıñ qızınıñ basın şaptırıp sonıñ qanına qolın malıp twmauınan ayığudıñ jorağasın istetkenin küni- büginge deyin aqsaqaldar kürsine aytadı. Al ana 15 qızdı qazaq-uranhaydıñ añşı jigitteri baspalap jürip jauızdardı birin qaldırmay qırıp barıp, qwtqarıp qaladı.
Ja lama qazaqtardı batıs Moñğoliyadan quıp Resey men Qıtay jerine tıqsıra tüsti. Däl osı kezden mwsılman men budda ara qatınastarında tüytkildi mäseleler payda bola bastadı. Ja lamanıñ din jolındağı eñ qatal ayuandığı mwsılmandardı zorlıqpen pwtqa tabındırudan bastaldı. Mwsılman dindarları Smayl (Qalmaq) Tölenbaywlı, Şıbarayğır ruınıñ azamattarı Twrap Kitapbaywlı (1898-1949), Mwratbay Şiñkewlı, Botağara Şäku ruınan Arsalañ Beldemşewlı (1865-1922) qatarlılardıñ basına temir noqta salıp Münjigtegi Şar ceh pwthanasına qaray aydadı. Qazaq jastarın äsker qatarına küşpen tartıp, jasöspirimderdi Şivert kürenine (hüree) şav' nemese şäkirt lama därisine jügindirip, töbelerine şını töñkerip aydar qoyğızdı.
Aydağan köşke kedergi boladı, jüre almaydı eken- dep qırıq balanı Uvs ölkesindegi Qızıl beldiñ üstine qayıs arqan men baylap qaldırıp aştan it qwsqa jem qıldırıp öltirdi…
Auıldı sabalap aydağanda jas balalardı tura köşke kedergi boladı dep anasınan tartıp alıp öltirip otırıptı…
Äyteu jeter jerge jetti, endi aytqandarıñ bolsın- dep soñğı birneşe kün eş bir kisi qarsılaspağasın özderi de şarşağan äskerler säl bosañsıp demaluğa kirisken küni tünde barlıq qazaq qoparıla äskerlerge tap berdi. Key bir jigitter äyelşe kiinip alıp wyimdastırıp, Körimbäy bastağan jigitter kiiz üydiñ uığınan nayza istep äskerlerdi kindiginen şanşıp kökke tik kötergende şırıldağan äskerdiñ jan ayqayı soğıstıñ bastalu belgisi edi. Tañ atqanşa özderine tisin batırıp, ayuandıq, zwlımdıq pen aydap köşirip kelgen äskerdiñ birin qaldırmay qırğan qazaqtar, tañ ata kelgen jaqtarına qayta köşip Qobda betine mekendeuge attanadı. Biraq osı jolı qazaqtar üşke bölinip, Qılañ bastağan şeruşi ruı mañdaydağı jazmışın tosıp Altay-Qobda betine barıp mekendeymiz desedi.
Al Sügirbay bastağan 300 otbasını budda dinine kirgizemiz- dep kelgen 33 äskerdiñ birin qaldırmay qırıp saldı da wltımızdı saqtau üşin qayda köş deseñde köşemiz biraq basqa dindi qabıldamaymız babalardan jalğasqan islammen qalamız Reseige köşip jan sauğalayıq- dep bir tobı qazirgi Şüy, Qos-ağaş qazaqtarına, kezindegi nayman ruına barıp panalaydı.
Qılañmen ergen toptıñ jartısı Şinjyañğa köşe ketedi. Al Qılañ tobı Qobda betine kelgen soñ moñğoldıñ astanasına din bası el bileuşisi Bogdhanğa bolğan jäydi bayandap hat joldaydı. Özderiniñ moñğol eline degen adaldıqtarın bildirdi, jäne bolğan oqiğanı dwrıs tüsinuge tırısuın ötinip, sol kezdegi bar qazaqtıñ atınan Qobdadağı orıs konsuli arqılı hat jiberedi.
Bwl oqiğa bolğan jer moñğoldıñ batıs aymağınıñ biri Uvs jerindegi *örög nuur*- degen jer edi. YAğni qazaqşa Örikti köl. Sol aydalğan jwrtpen birge bolğan barın öz közimen körgen şeruşi ruınıñ küyşisi Seiitjän bwl köl Örikti köl emes “ölikti köl” boldı, sondıqtan esten ketpes qasıretti wrpağımız mäñgilik wmıtpay sabaq ala jürsin dep *Örikti köl *küyin şığarğan edi. Al şeruşi ruınıñ batırı Qılañnıñ arman maqsatı orındalıp moñğolyadağı qazaqtar jeke wlttıq aymaq bop ornap sondağı az qazaqtıñ arıstay wldarı men qızdarı wzaq jıldardıñ qatal tağdırdıñ sınağınan aman ötip bir el bolıp beybit ömir sürude.
Al Qılañ şinjyañdağı qalıñ maldı, manjurğa bağınuşı adamdı moñğolğa bağındırıp äketip, manju biliginen bas tartqandıqtan manju äkimşiligi artına tüsip timiskilep jürip ne bir tıñşı, qanışer jauızdarın jiberip jürip Qılañnıñ basın şapqızğan edi…

massaget.kz