Wlı halıq osığan deyin birneşe ret bodandıq tepkisin körse-de, olardıñ boyınan tabılatın batırlıq, äskeri maşıq, soğıs taktikası men strategiyasına degen wqıptılıq äli qayran qaldırıp keledi. Qazaqtıñ wlttıq tarihında el tağdırın şeşken wlı şayqastardı şamamız kelgenşe tizbelep köreyik.

Bwlantı-Bileuti şayqası 

«Aqtaban şwbırındı Alqaköl swlama» qasiretinen keyin qazaqtıñ eñsesin köterip, bedelin kötergen wlı soğıs – osı Bwlantı-Bileuti şayqası.

Şayqas 1727 jılı Bwlantı men Bileuti özenderiniñ ortasındağı taqtayday tegis keñ jazıqta ötti, soğısqa eki jaqtan 100 mıñday sarbaz qatıstı. Keñ äri tereñ oylastırılğan äskeri taktika men strategiyanı şeber jüzege asıra bilgen qazaq qolı keudesi basılmay twrğan joñğarlarğa küyrete soqqı berdi, olardı tas-talqan etip jeñdi. Söytip, bwl soğıs «Bwlantı-Bileuti şayqası» dep atalıp, wlt tarihına altın äriptermen jazıldı. Bwl şeşuşi şayqas turalı tarihtıñ bilgiri, halıqtıñ süyikti jazuşısı Mwhtar Mağauin bılay dep jazadı: «Älbette, qazaqtı qazaqtan basqa eşkim-de saqtap qala almaytın. Eger Bwlantı men, Añıraqaydağı jeñister bolmasa, Qazaq Ordası osıdan üş jüz jıl bwrın mülde tozıp qwrıp bitken, Noğay Ordasınıñ kebin kieri anıq-tı. Toqtau körmegen Joñğar qalmağı endi birer serpinnen soñ Edil qalmağımen toğısar edi. Sarıarqadan ayırılğan soñ qazaqtıñ barar jeri, basar tauı qalmas edi. Handıq sadağa, halqınıñ özi qwrıp keter edi» (M. Mağauin. Qazaq tarihınıñ älippesi. – Almatı, 1995 jıl).

Añıraqay şayqası 

Bwlantı-Bileuti şayqasınan keyin äskerdiñ eñsesi köterilip, sayasi jäne äskeri birlikke qol jetkizgen qazaq qolı 1728 jılı Balqaş pen Şu boyına qaray jıljıp, wrısqa äzirlene bastadı. Bwl kezde joñğarlar qazaq jerin twtastay ielenbekşi edi. Qazaqtardıñ äreketin sezgen olar da Şu men Balqaştıñ oñtüstiginde ülken şep qwrdı. Üş jüz jasaqtarı şeşuşi şayqas aldında Hantauında, Swñqar tauında (keyin bwl jer Äbilqayır tauı ataldı) jinaldı. Şayqas soltüstigi Balqaş, oñtüstigi Otar dalası, batısı Şu, şığısı Kürtige deyingi aralıqtağı jerlerde ötkendigin osı öñirlerde jii kezdesetin qazaq, qalmaq qorımdarı däleldeydi.

Añıraqay şayqasında alğaşqıda poziciyalıq, küşterdi barlau soğısı boldı. Eki jaq ta öñirdiñ taulı, jıralı bederlerin öz maqsattarına wtımdı paydalanıp, jauın az şığınmen köp qıruğa tırısıp baqtı. Qalmaq jağınıñ qaru-jarağı basım edi. Mıltıqpen birge özderinde qwyılğan, Reseyden satıp alınğan ärtürli qaşıqtıqqa atqılaytın zeñbirekteri-de boldı. Qazaqtar bwl kezde zeñbirekke qarsı wrıs täsilderin meñgergendigin bayqattı. Köptegen qazaq batırları soğıs önerin jetik biletindigin körsetti.

Qırıq künnen astam bolğan bwl şayqasta qazaq qolı iri jeñiske jetken.

Şağan jäne Şorğa şayqastarı 

1752–1754 jıldarı qazaq äskerleri joñğarlardı Tarbağatay jotasınıñ oñtüstigi men soltüstiginen tıqsıra quıp, Balqaş, İle jäne Qaratal özeni boyındağı joñğarlardı ığıstırdı. Oñtüstik jasaqtıñ qolbasşısı Qabanbay batır, Qaraköl, Narın, Wrjar, Qatınsu, Alaköl, Barlıqtı joñğarlardan bosatıp, soltüstik jasaq Bögenbay batır äskerimen kezdesti. Baspan-Bazar, Şorğa, Mañıraqtağı şayqastan keyin, Zaysan, Marqaköl, Kürşim jerleri azat etildi. 1750 jılı seksen kündik Şorğa soğısında qazaq-qalmaqtan on mıñdağan jauınger qatısqan jan alısqan wrıs boladı.

Şığıs öñirde bolğan eki iri şayqas tarihta qaldı. 1735 jılı Şağan şayqasında Qabanbay aqboz atımen jau äskerine basa-köktep kirip, jeñispen oralğanda Abılay han: «Batır! Sen – meniñ qaytudı bilmeytin almas qılışımsıñ. Sen bügin öziñdi öşpes dañqqa bölediñ. Büginnen bastap seniñ atıñ bükil qazaqtıñ jauğa qarsı küresindegi wranına aynaladı. Sağan endi – Daraboz (teñdesi joq, birinşi) degen jaña esim beremin», – deydi.

Şorğa şayqasınıñ nätijesinde Joñğarğa qarağan Tarbağatay öñirin qazaqtar iemdendi.

e-history.kz