Ötken beysenbide (mausımnıñ4-i küni) QR Parlamenti Senatınıñ otırısında Senator Mwrat Baqtiyarwlı (surette) Senat törağası Qasım-Jomart Toqaev pen äriptesteriniñ nazarın «Bayqoñır» ğarış aylağınıñ aynalasında tuındap jatqan ekologiya mäselesine audarıp söz söyledi. Aylaqtıñ älemde teñdesi joq jahandıq brend ekenin söz qıla otırıp senator bılay dedi:

Qwrmetti äriptester!

Osı öñirden saylanğan deputat retinde «Bayqoñır» ğarış aylağına baylanıstı qordalanıp qalğan bir-eki mäselelermen oy böliskim kelip otır. Bayqoñır ğarış aylağının eñ özekti mäseleleriniñ biri – ekologiya mäselesi. Ärbir wşırılğan zımırandarğa qarap jergilikti twrğındar janın şüberekke tüyip otıradı. Qızılorda oblısı, äsirese, Bayqoñır, Töretam, Aqay, Qarmaqşı öñirleriniñ twrğındarınıñ arasında ülken alañdauşılıq bar. Köptegen hattar da kelip tüsude. Bayqoñır ğarış keşeniniñ № 15, 25, 148-şi sınaq aylaqtarında soñğı 30 jıl boyı «Proton» zımırandarın sınaqtan ötkizu barısında geptilmen lastanu deñgeyi orasan zor bolğandıqtan, bwl ara ömir süruge qauipti aymaqqa aynaldı.

«Rosaviakosmostıñ» bwrınğı bas direktorı YUriy Koptevtiñ aytqanına süyensek, ğarışqa wşırılğan 250 zımırannıñ ärbir onınşısı jerge qwlap tüsken. Geptil otınımen negizinen Bayqoñır ğarış aylağınan wşırılğandıqtan, Qazaqstan jerine 2500 tonna geptil tögilgen. Geptildiñ asa ulı cianit kislotasınan da altı ese ulı ekenin ğalımdar däleldep otır. Elimizde geptilmen lastanğan jer kölemi ökinişke qaray, jıldan-jılğa keñeyip keledi. Qazir lastanğan jer aumağı Qızılorda oblısınan basqa Qarağandı, Qostanay aymaqtarına da jetti. Mısalı, 1999 jılı «Proton» zımıranı Qarqaralı öñirine qwlağannan keyin Qarağandı men Qostanay oblıstarınıñ 50 mıñday twrğını medicinalıq zertteuden ötkizilgen. Zertteu nätijesinde Qarqaralı, Jañaarqa, Wlıtau audandarı halqınıñ 87 payızı ärtürli aurularğa şaldıqqanı anıqtalğan.

Qızılorda oblısındağı bala tuu jasındağı qız-kelinşekterdiñ 73 payızı anemiyalıq, qan azdığı sırqatına wşırağan. Sonımen birge, qan-tamır jüyesi men jürek auruları jäne psihikalıq auıtqular, sonday- aq jüyke aurularına şaldıqqan adamdar sanı jıldan-jılğa köbeyip keledi. Geptil uınan zardap şekken aymaqtardağı azamattardı medicinalıq tekseruden ötkizu men zertteu jobaları da joq. Aurudıñ taralu kartasınıñ da bolmauı jäne apat bolğan aymaq twrğındarın der kezinde şınayı aqparattandırudıñ dwrıs jolğa qoyılmauınan osı öñirdegi halıqtıñ üreyi men qorqınışın seyilte almay otır. Asa ulı giptel otınımen wşatın «Proton» zımırandarınan bas tartudın bir jolı osı hattamada körsetilgen «Ankara» wşıratın keşendi salıp ülgeruimiz kerek. Jergilikti twrğındardın densaulığı men ömiri, ekologiyalıq qauipsizdigi birinşi orında twru kerek dep esepteymin.

Özimniñ jeke pikirim, ökinişke oray Resey tarapınan «Bayterek» ğarış zımıran keşenin qwruğa baylanıstı naqtı wstanımı joq siyaqtı. Olar keşendi iske asıruğa asığar emes. Onıñ üstine olar qazir «Bayqoñırdı» auıstıru üşin Qiır Şığıs «Vostoçnıy» ğarış aylağın twrğızıp, «Angaranı» sonda paydalanbaqşı, demek olar kosmosqa «Bayqoñırsız» şığuğa wmtılıp jatır. Demek Resey barlıq kommerciyalıq wşırulardan basqa federal'dıq-ükimettik wşıruların jaña kosmodromğa köşiredi. Jaña men Talğat Amankeldiwlına joba jüzege aspağan jağdayda oğan kim jauap beredi degen swraqqa bir «Alla» biledi degen jauap aldım. Sonda bir «Alla» biledi dep, 223 mln. dollardı şaşa saluımız kerek pe? Kelisimde Resey memlketiniñ jauapkerşiligi bolu kerek, bolmağan jağdayda biz ne isteuimiz kerek? Jalpı «Bayqoñırğa» qızığuşılıq tanıtıp jürgen memleketter barşılıq. Ekonomikalıq twrğıdan kelgende damığan infraqwrılımı bar tiimdi «Bayqoñır» ğarış aylağın elimizge qarjı qwyatın biznes jobağa aynaldırudıñ da joldarın izdestiru qajet. «Bayqoñır» halıqaralıq ğarış ortalığına aynaluına tolıq mümkindigi bar. Bwğan Franciya, Kanada, Indiya, Oñtüstik-Şığıs Aziyanıñ damığan elderin üleskerlik qatıstıru arqılı tartuğa boladı.

Abai.kz