Tarih

Köktoğay köterilisi

kerey.kz

 |  Jun 20, 2015

Köktoğay köterilisi– Altay aymağı qazaqtarınıñ Qıtaybileuşilerine qarsı 20 ğ-dıñ 30 – 40-jıldarındağı qarulı köterilisi. Şıñjañ ölkesiniñ general-gubernatorı Şıñ Şısay öz üstemdigin bekemdeu üşin el işindegi közi aşıq, oqığan azamattarğa, din basılarına qwrıq saldı. 1938 j. qırküyekte Altay aymağınıñ Köktoğay audanındağı qaraqas ruınıñ täyjisi Qalel Nwrtazawlın, aymaqtıq ökimettiñ bas hatşısı Mänkey Mämiwlın twtqındadı. Jeltoqsan ayında dinbası Aqıt qajını twtqındap, kitaptarın tärkiledi. 1939 j. qırküyekte “Qazaq, qırğız qwrıltayın aşamız” degen sıltaumen Altay aymağınan 50-ge tarta adamdı Ürimjige şaqırıp aparıp, qamadı. Halıq qolındağı qaru-jaraqtı ökimetke alu üşin aymaq, audandarğa qwral jiyu komissiyasın jiberdi. Sarsümbe qalasına 700 adamdı şaqırtıp, el işindegi qarudı tügel tapsıruğa şaqırdı. Bastartqandardı qamauğa alıp, qinap moyındattı. Köktoğay aud-nıñ äkimi Şüy Erlin audan halqına qısım körsetti. 60 adamdı qamau turalı şeşim şığardı. 1940 j. aqpan ayınıñ birinşi jwldızında Aytuğan ükirdayı Esimhan Imanbaywlı bastağan Ayteke bi, Sayıp Qalelwlı qatarlı 30-day jigit bir tünniñ işinde Şüy äkimin qasındağı 7 adamımen qosa öltirip, qarulı köteriliske attandı. Köktoğay köterilisine Irıshan Noğaybaywlı bastağan Şiñgil audanı twrğındarı qosıldı. Eki audannıñ 1000-ğa juıq azamatı Qaraağaştağı Köksegen auılında bas qosıp, kök qasqa tay soyıp, qoldarın qanğa matırıp, ant işisti. Şıñ Şısay ökimeti köterilisşilerdi janıştau üşin Sarsümbe diviziyasınıñ üstine Ürimjiden tağı bir diviziya äsker, 3 wşaq, 3 brondı maşina, bir zeñbirek batareyasın jäne Keñes Odağınıñ Qwmıldağı attı äsker polkinen bir batal'on soldat jiberdi. Alğaşqı wrıs Şiñgildiñ Üşqız, Kümistiñ qwyğanı degen jerlerde boldı. Keñes soldattarı batal'onınıñ komandiri Aqteke bidiñ soyılınan mert bolıp, köterilisşiler jeñiske jetti, köp qaru-jaraqtı oljaladı. Eldi panalatuğaMoñğoliya ökimetinen baspana swraldı. Alayda moñğol äskerleri Bwlğın degen jerge köşip barğan bala-şağanı oqpen qarsı aldı. Köterilgen el-jwrt Bäytik, Qaptıq tauına barıp, jan sauğaladı. Bwl jerden mausım ayında qaytıp, Aral jaylauındağı elge barıp qosıldı. Jaz boyı Qıtay ökimetiniñ birneşe diviziya äskerine birneşe ret küyrete soqqı berdi. Qırküyek ayında ökimet delegaciya jiberip, köterilisşilerdi beybit kelisim jasauğa şaqırdı. Köterilisşiler mınaday 7 türli şart qoydı: din bostandığı, twtqındardı bosatu; saqşı bastıqtarın qazaqtan qoyu; ökimettiñ tıñşı wstamauı; audandarda äsker twrğızbau; ökimet jwmısına qazaqtardı molınan qatıstıru; alım-salıqtı jeñildetu. Bwl kelisimge 1940 j. 18 qazanda qol qoyıldı. Biraq ökimet bwl kelisimdi orındamadı. 1941jıldıñ basında “altın qazuşı” atın jamılğan qıtay äskerleriniñ sanı 1100-ge jetti. Twtqındağılar qaytarılmadı. Mausım ayında qaraqas ruınıñ basşısı Qalel Nwrtazawlı jäne onıñ wlı Raqat bastağan el tağı da köteriliske şıqtı. Köterilisşiler tağı da basımdılıq tanıttı. Biraq qazan ayında Altay tauına qar jauıp ketti de, on mıñdağan köterilisşilerdi artınan qar men mwz, aldınan jau qıstı. Köterilisşiler aqırı amalsız qaruların tapsırdı. Ökimet köterilis basşılarınan “Qalel Nwrtazawlı bastağan 16 adamdı Ürimjide kelisimge qol qoyadı” degen sıltaumen alıp ketti de, sol boyı abaqtıda öltirdi. Ospan Silämwlı qaruın tapsırmay, Qwbınıñ qwmına qaşıp ketken bolatın. Keyin ökimetten qorlıq-zorlıq körgender sonıñ töñiregine wyıstı. 1943 jıldıñ mausım ayında olardıñ sanı 400 adamğa, qaru-jarağı 150-ge jetti. Tamız, qırküyek aylarında olarğa Moñğoliya jäne Keñes Odağı kömek beretindikterin bildirdi. Qazan, qaraşa ayında Moñğoliya ökimeti olarğa Üşqız, Mayqantas öñirinen qonıs berdi. 1944 j. 23 aqpanda Moñğoliyanıñ prem'er-ministri marşal Çoybalsan barıp kezdesti. 1943 jıldan Altay baurayındağı köterilisşiler qosınınıñ küşi Şıñjañ ölkelik, Qıtay ortalıq armiyasınıñ birneşe jüz mıñ jauıngerin wstap twrdı. 1945 j. 6 qırküyekte Qıtay bileuşileri Altay aymağınan quıp şığarıldı. Keñes ökimeti 1944 j. qaraşadan Qwlja q-nda Şığıs Türkistan Respublikasın qwruğa kirisken. Alayda wzamay onı kommunistik Qıtayğa qosudı maqwl kördi. Qan tögip jürip alğan jeñistiñ bol'şevikterdiñ şılauına tüsip ketkenine köterilisşiler narazı boldı. 1946 j. jazda köterilis basşısı Ospan Silämwlı Altay aymağınıñ quırşaq gen.-gubernatorlığınan bas tartıp, jaña jasaq dayındadı. Keñes Odağı köterilisşilerdi janıştau üşin generalA.Polinov, F.Leskin basqarğan on mıñdağan soldattı Şığıs Türkistan formasın kigizip, şekaradan ötkizdi. 1948 j. qırküyek ayında Ospan batırğa kezdesken amerikalıq professor A.Dok Barnettiñ aytuınşa: “ol kezde Ospan batırdıñ qasında 15 mıñ qazaq türkisi bar edi….”. 1949 j. qırküyek ayınan bastap Altay köterilisşileriniñ aldınan tağı bir alıp küş Qıtay Qızıl Armiyası şıqtı. Söytip, Altay köterilisşileri Qıtay bileuşilerine, Keñestik Resey men kommunistik Qıtayğa qarsı 12 jıl soğıstı. 1951 j. aqpanda Qıtay Qızıl Armiyası Köktoğay köterilisin birjolata bastı.

Ospan batır

Uikipediya — aşıq enciklopediyasınan alınğan mälimet