Bügin «Azat» qozğalısı qwrılğanına resmi türde 25 jıl tolıp otır. Qozğalıs qwrıltayınıñ alğaşqı mäjilisi  1990 jılı, 30 mausımda Almatıda ötken bolatın. Ataulı datağa oray qozğalıs ardagerleriniñ biri, belgili jurnalist Jwmaş Kenebaydan şağın swhbat alğan edik.

- «Azat» qozğalısı öz maqsatına qol jetkizdi me? Qayratkerli büginde qayda jür? 

- Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısınıñ negizin qalauşı qayratkerleriniñ deni bwl düniede joq. Atap aytar bolsam, «Azat» qozğalısınıñ aqsaqalı Jağda Babalıqwlı, jeti törağanıñ işinen Säbetqazı Aqatay jäne Nwrbaqıt Qoyşıbekov, «Azat» gazetiniñ bas redaktoı Batırhan Därimbet.

Etnograf ğalım Maqaş Tätimov zeynette, Marat Şormanov käsipker, Güljihan Biboldinovanıñ qayda ekenin bilmeymin.

Sol jıldarı qozğalısqa belsene qatısqan Jasaral Quanışäli, Hasen Qoja-Ahmet, Ayswlu Qadırbay, Serik Erğali, Sağat Jüsip, Däuren Satıbaldı, Asqar Sırğabaev, Rahat Altay, Samat Saqalwlı, Gülşat Eru, t.b. azamattar din aman, ortamızda jür.

Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısı düniege kelgen jıldarı ärtürli qudalaulardıñ bolğanı ras. Däl qazir, yağni, büginderi sol qozğalısqa müşe bolğandardı qudalau turalı öz basım estimeppin.

Swrağıñızğa jauaptı tolığıraq beru üşin, erterekte jazğan maqalamınan üzindi wsınamın:  «Jwmaş KÖKBÖRİ.

Qazaqstannıñ azamattıq “Azat” qozğalısı 

Eñ aldımen «Azat» Qozğalısınıñ tarihi mañızı men onıñ qwrılu tarihına qısqaşa şolu jasap körelik:

Qazqstandağı twñğış sayasi wyım – «Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısında» bolğan nebarı eki jılğa jeter-jetpes uaqıtım, twtastay bir ğasırğa tatırlıq jıldarım bolğanın nesine jasıramın. «Azat» qozğalısı eñ aldımen Qazaqstan täuelsizdiginiñ qarsañında düniege kelip, qısqa merzimde el täuelsizdigin jüzege asıruğa ölşeusiz üles qosqan sayasi wyım bola bildi. Osı jıldar işinde «Azat» qozğalısı:

Eñ birinşi, «Qazaqstan» täuelsizdiginiñ deklaraciyası Jobasın düniege äkeldi, Qazaqstan halqın osınau wlı künge äzirledi,  «Odaqtıq şart» degendi boldırmay tastadı, «GKÇP» (bwl Tötenşe jağdaylar jönindegi memlekettik komitet degendi wqtıratın)   kezinde «Azattıqtar» halıq jağında jäe QR prezidenti jağında bolıp, töñkerisşilerdi aşıq moyındamadı. Oğan dälel «Azat» gazetiniñ «Bülikşiler» degen ortaq atpen tötenşe sanınıñ jarıq körui bolğan. QR Jaña Konstituciyasınıñ jobasın äzirlegen de osı «Azat» boldı.

Ekinşi, «Azat» – Qazaqstandağı twñğış demokratiya bastauında twrdı jäne demokratiyanı is jüzinde jüzege asıra bildi, qozğalıstıñ alğaşqı bölimşesi Şımkentte qwrılğan «Betbwrıs» wyımınan bastau aladı. Bölimşeniñ teñ törağaları: Şäken Orınbekov, İlesbek Bayjanov, Daniyar İliyasov, Äbilasan Şädenovtar boldı,

Üşinşi, Respublika Joğarğı Keñesi Parlamentinde qaralıp jatqan memlekettik til tartısında «Azat» öziniñ sonda deputat bolıp otırğan  teñ törağası  Nwrbaqıt Qoyşıbekov arqılı jäne sol künderi «Azat» qozğalısı belsendileri Ükimet üyiniñ aldında osı oqiğağa baylanıstı beybit mitingi ötkizip, qazaq tiliniñ memlekettik märtebege ie boluına zor ıqpal etkeni de jalğan emes,

Törtinşi, «Azattıqtar» «Qazaqstan Respublikasınıñ egemendigi turalı Deklaraciyanıñ» jaña nwsqasın äzirlep, onıñ qalay da der kezinde qabıldauına at salıstı,

Besinşi, «Azat», 1986 jılğı Almatıdağı äygili Jeltoqsan köterilisine sayasi bağa beruge ıqpal jasap, baqtı jäne tar qapasta otırğan Jeltoqsan qaharmandarın merziminen bwrın bosatıp aluğa bar küşterin jwmsadı, sol şaralardı jüzege asıru üşin Ükimet Üyi aldında «azattıq» azamattar aştıq ta jariyaladı.

Altınşı, Oral orıs kazaktarınıñ bassızdıqtarın der kezinde auızdıqtatqan da osı Qozğalıs bolıp, oğan «Azat» qozğalısınan 113 adam qatısıp, olardıñ aralarında: A.Zeynullin, O.Säulebay, J.Quanışäli, A.Qadırbaeva, N.Orazbaev, D.Satıbaldı, S.Erğali sındı qozğalıs belsendileri boldı,

Jetinşi, Beybit elge qırıq jıl qırğın jasap kelgen Semey yadrolıq poligonın jabauğa bir kisidey at salıstı, ol kezde Semeyde bolğan «Azat» belsendileri mınalar edi: Jambıl oblıstıq bölimşileriniñ basşıları: A.Sırğabaev, A.Üsibalieva, J.Abdullaeva, N.Älimwlov, Ş.Jaljanova, semeylikter: R.Altaywlı, S.Saqalwlı, G.Eruova, almatıdan:M.Esenäliev, A.Asılbekov, J.Kenebaylar boldı, Pavlodardağı Ermak basqınşınıñ (wyımdastıruşılar: A.Asılbekov, Bikeş Dürmenova, svetlana Qondıkerova, B.Därimbet, D.Satıpaldı, t.b., Almatıdağı Dzerjinskiy jauızdıñ eskertkişterin küşpen aldırdı «wyımdastıruşı Hasen Qoja-Ahmet, t.b.), t.b. tolıp jatqan elimiz ömirindegi asa mañızdı oqiğalarğa at salıstı, Qazaqstan täuelsizdigin bayandı etti. Qozğalıstan twñğış ret respublika parlamentine: Nwrbaqıt Qoyşıbekov, Asqar Sırğabaev, Jasaral Quanışäliniñ är qaysısı öz küşimen jeñiske jetip,  deputattar boldı.

Bwl jeti tarmaq – «Azat» qozğalısı uaqıt-uaqıtımen wlt igiligi üşin jüzege asıra bilgen eñ mañızdı sayasi şaralar bola bildi. Sonıñ nätijesinde «Azat» qozğalısı şın mänindegi wlttıq sayasi qozğalısqa aynaldı.  Bwl sol tws üşin ülken jetistik edi. HH ğasırdıñ basındağı qazaq memlekettiginiñ bastauında bolğan «Alaşorlda» Ükimetiniñ serkeleri: Älihan Bökeyhanwlı, Ahmet Baytwrsınwlı, Mirjaqıp Dulatwlı, Mwhametjan Tınışbaywlı, Halel Dosmwhametwlı, Jahanşa Dosmwhametwlı, Mwstafa Şoqay, t.b. wlt kösemderinen keyin sayasat sahnasınan «Azattıqtar» şıqqan edi.

Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısınıñ twñğış Qwrıltayı Almatı qalasında 1990 jıldıñ 30-mausımında saltanattı jağdayda aşıldı. Azamattıq «Azat» qozğalısınıñ jeti teñ törağası saylanıp, Qozğalıstıñ Jarğısı men Bağdarlaması bekitildi. Qwrıltaydı üş adam jürgizip otırdı. Olar: Qazaqstan KP Almatı qalalıq komitetiniñ bwrınğı ekinşi hatşısı Marat Şormanov, tarih ğılımdarınıñ kandidatı Säbetqazı Aqataev jäne Qazaq SSR Joğarğı Keñesiniñ deputatı, säuletşi äri qwrılısşı Nwrbaqıt Qoyşıbekov edi.

Qwrıltay barısında jeti adam teñ törağa bolıp saylandı: Mihail Esenäliev, Säbetqazı Aqataev, Marat Şormanov, Nwrbaqıt Qoyşıbekov, Sayın Şapağatov, Güljihan Biboldinova jäne Gennadiy Golovastikov. Al, Mardan Bäydildaev pen Maqaş Tätimov qwrmetti törağalar boldı. Säken Jünisov pen Dulat Isabekovterge «Azat» gazetin şığaru tapsırıldı (bwl eki jazuşı ol mindetti atqara almağan siyaqtı. Keyin, gazettiñ bas redaktorı bolıp – Batırhan Därimbet, orınbasarı bolıp, men, Jwmaş Kenebaev saylanğan edik…). 40-qa juıq azamat Üylestiru Keñesiniñ müşesi bolıp saylandı.

«Azattıñ» mına oblıstarda bölimşeleri boldı: Oñtüstik Qazaqstan, Aqtöbe (06.04.1991), Qızılorda (24.11.1990), Batıs Qazaqstan (08.12.1990), Jambıl (12.01.1991), Semey (29.06.1991), Mañğıstau (09.12.1990), Almatı qalalıq, Almatı oblıstıq jäne mına qalalarda: Kökşetau (19.01.1991), Pavlodar (30.03.1991), Soltüstik Qazaqstan, Jezqazğan, Qarağandı, Qostanay, t.b.

«Azattıñ» Aqsaqaldar alqasına: Maqaş Tätimov, Mardan Bäydildäev, Kamal Ormantaev, Ämina Nwğımanova, Jağda Babalıqov saylandı.

«Azat» qozğalısınıñ üni äri järdemşisi «Azat» gazeti boldı. Onı negizinen bas redaktor Batırhan Därimbet jäne men Jwmaş Kenebay  şığarıp twrdıq. Bwdan basqa «Azat» qozğalısın keñinen nasihattap twrğan «Azattıq» radiosınıñ Qazaqstandağı byurosınıñ bastığı Qiyal Sabdalin boldı. Keyin onıñ qasına Sayasat Beyisbay kelip, atsalıstı. Bwadan keyin Batırhan Därimbet pen men  ol radionıñ ştattan tıs tilşisi bolıp, habarlar berip twrdıq. Al, Almaniyanıñ Münh qalasındağı «Azattıq» radiosı qazaq böliminiñ direktorı Hasen Oraltay, tilşiler: Suat Şeruşi, Nwrkämal Pınar, Äbdulaqap Qara, t.b. azamattar Qazaqstandağı sayasi jağdaylardı jiti baqılap otırdı. Onıñ işinde bizdiñ «Azat» qozğalısına bastı nazar audarıp twrdı.

«Azat» qozğalısınıñ ömirindegi tağı bir aytulı oqiğa, 1991 jıldıñ mausımında Almatığa Türkiyadan jüz eludey kileñ bir «sen twr, men atayın» deytindey, qanı sorğalap twrğan wltşıl, türikşil azamattar şığıp, jolay Baku, Qazandı basıp, bizge taban tireuleri boldı. Ol toptı «Azattıq» radiosı qazaq böliminiñ direktorı Hasen Oraltay, ülken türikşil ğalım Twran YAzğan, Şaban Qarataş, Şerizat Doğrı, Erdoğan Asılüyje, Sıdıhan Wlışay, t.b. esimderi türik älemine jaqsı tanıs twlğalar bar bolatın. Üş kün olarmen birge bolıp, esten ketpes ğajayıp künderdi basımızdan keşkenimiz, Hasen Oraltay men Ämina Nwğımanova twñğış ret Medeu şatqalın küñirentip, «Alaş» marşın orındağanı, ol arada «Azattıq» radiosınıñ tilşisi Qiyal Sabdalinniñ bolğanı, Säbetqazı Azqatay, Marat Şormanov, Jağda Babalıqwlı, Hasen Qoja Ahmet, aqın Mwhtar Şahanovtıñ qonaqtardı arnayı kütip alğanı, Kompartiya ökilderi Tölen Äbdik pen Ğadılbek Şalahmetovtardıñ bizdiñ «Alaş» marşın orındağanımızdan şoşıp ketip, qaşa jönelgendiri, türik milletşilerimen jaqsı dostıq qarım-qatınas ornatqanımız, birneşe ret Türkiyada, Almaniyada bolğanımız, soğan kuä…»

Mine, Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısınıñ qwrılu tarihı qısqaşa osınday bolğan.

- «Azat» qozğalısın keyingi buın bile bermeydi, bwl osı qozğalıstıñ atqarğan qızmeti öz uaqıtındağı nauqan ğana bolıp qaldı degen söz emes pe?

- Bwl swraqqa joğarıda tolıq jauap berdim ğoy dep oylaymın.

- Kezinde tele habarlar jasap, türik äleminiñ birligin nasihattadıñız. Qazir bwl taqırıp qoğamda qozğala bermeydi. Siz nege toqtadıñız?

- Iä, «Türik danaları» attı avtorlıq telebağdarlamamnıñ 1992-2000 jıldar aralığında «Qazaqstan» telearnasınıñ tañğı «Tañşolpan» bağdarlamasınan nebarı jeti minut köleminde alğaş körsetile bastağanı belgili. Sol kezdegi «Tañşolpan» redakciyasınıñ bas redaktorı  Imanbay Jwbaevtıñ meniñ bwl avtorlıq telebağdarlamamnıñ köpşilik auditoriyasınıa keñinen tarauına qosqan ülesi ayrıqşa edi.

Al, 1994- 2000 jıldar aralığında «Türik danaları» attı avtorlıq telebağdarlamam apta sayın «Qazaqstan» jäne «Alatau» telearnalarınan twraqtı türde körsetilip twrdı. Osı jıldar aralığında barşa türik halıqtarınıñ ortaq wlı twlğaları: Işpaqay, Tomiris, Möde qağan, Atilla, Bilge qağan, Külteginnen bastau alatın bizdiñ wlı babalarımız sanalatın ayrıqşa twlğalar turalı är qaysısı otız minuttan qırıqqa juıq tele habar tüsirippin.

Bwl telebağdarlamanıñ köptegen habarlarınıñ düniege keluine Türkiya Respublikasınıñ Qazaqstandağı tötenşe  jäne ökiletti elşisi Qwrtılış Taşkent, elşiniñ keñesşisi Alladin Qorıqmaz, sol kezdegi «Azattıq» radiosı qazaq böliminiñ direktorı Hasen Orlataydıñ, qazaq ğalımdarı:  Mämbet Qoygeldi, Alma Qıraubayqızı, Marat Barmanqwlov, Ämir Moldabek jäne t.b. azamattardıñ qosqan ülesi ölşeusiz der edim.

1999 jılı «Alatau» telearnasınıñ kenetten jabıluına baylanıstı meniñ bwl telebağdarlamam öziniñ ömir süruin toqtatqan edi. Keyin marqwm Abdolla Altıy «Tañşolpanğa» bas redaktor bolıp kelgen künnen bastap, «Türik danaları» ıqşamdalğan türde efirden körsetile bastadı. Şamamen bir jıldan keyin «Türik danaları» efirden alınıp tastaldı.

Onıñ üstine bwl telebağdarlamanıñ avtorı äri jürgizuşisi mağan «pantürkist», «türikşil», «alaşordaşıl», «wltşıl» degen ayıptar tağılıp, meni de, meniñ telebağdarlamalarımdı da efirden körsetpeytin boldı.

Şamalauımşa qazir meniñ «Türik danaları», «Twlpardıñ twyağı», «Dara twlğalar», t.b. telehabarlarımnıñ deni televiziyanıñ negizgi qorında saqtaulı twrğan siyaqtı. Meniñ «Türik danaları» avtorlıq telebağdarlamam Türkiyanıñ elektrondı aqparat qwraldarında, Äzirbayjan telestudiyasında küni büginge deyin körsetilip kele jatqanın jaqsı bilemin.

-    Büginde «türikşildik» ideyası, dälirek aytqanda türik qandı wlttardıñ bauırmaldığı sayasi elitadan tıs qoğamda belsendi emes. Nelikten olay dep oylaysız?

- Qazaqstan täuelsizdiginiñ qarsañında bizder: Hasen Oraltay, Fädli Äli, Batırhan Därimbet, t.b. bir top azamat türikşildik ideyasın tu etip köterip şıqqanday bolğan edik. Amal qanşa, bizdiñ ol ideyamız wzaqqa barmadı. Qazirgi orısşıl, mäskeuşil biliktiñ qıspağına wşırap, aqırı qwrdımğa ketkendey bolğan. Biz Ziya Gökalıp, Nihal Atsız, Jüsip Aqşora, Gaspralı, Mirjaqıp Dulat, Mağjan Jwmabaywlı armandarın jüzege asıruğa qanşa tırısqanımızben onımızdan tükte şıqpadı. Meniñ avtorlıq telebağdarlamam “Türik danalarınıñ” negizgi maqsatı osı türikşildik ideyasın nasihattau bolğan.

Büginderi biz türikşildikti qoyıp, qazaqşıldıq ideyasınnıñ aşıq ayta almaytın qalge jetkendeymiz. Bwl, aşı da bolsa, aqiqat! …

-     «Azat» qozğalısı eldiñ bügingi ayaq alısın qalay bağalaydı?

- «Azat» qozğalısınıñ negizgi maqsatı Qazaqstan täuelsizdigi bolatın. Qozğalıs negizinen öziniñ tüpki maqsatın orındadı dep aytsa da boladı.

Al, Qazaqstannıñ  täuelsizdikke qol jetkizgennen keyingi ösu jolı negizinen sol mäskeuşildigimen erekşelenedi. Eger ğayıptan «Azat» qozğalısı qaytadan atqa minse, bügingi orısqwl biliktiñ wltsızdanu sayasatımen aşıq küreser edi dep oylaymın.

Qazaqstannıñ öz aldına el bolğan şirek ğasırğa juıq uaqıt işinde tek qana bir wltttı, biz qazaqtardı dini, tili jäne barlıq wlttıq qwndılıqtarı jağınan twqırtıp kele jatqanın eşkim joqqa şığara almasa kerek.

Şekten şıqqan mäskeuşildik, orısşıldıq, wltsızdıq qazaq halqınıñ ayağına twsau salıp otırğanın men joqqa şığara almaymın. Äñgimeniñ aşığın aytsam, täuelsizdikke qol jetkizgen qazaq halqı emes, keşegi qızıl kommunisterdiñ özderi nemese olardıñ wrpağı ğana siyaqtı äser etedi mağan. Qazaq wltınıñ şın täuelsizdigi äli de alda siyaqtı…

- Äñgimeñizge razmet! «Azattıñ» ruhı öskeleñ wrpaqtıñ qanında tulasın!

Aqan Bektas

Abai.kz