Әлемдік деңгейдегі ғалымдар Шыңғыс ханды қазақ деп таныды

Älemdik deñgeydegi ğalımdar Şıñğıs handı qazaq dep tanıdı

| Dec 26, 2015

Älemdik deñgeydegi ğalımdar köptegen pikirtalastan keyin Şıñğıs han qazaq bolğan degen toqtamğa keldi. “Şıñğıs han şındığı” ğılımi bayqauınıñ qatısuşıları öz şeşimderin jariya etti.

chingiz_02

Bwl turalı express-k.kz-ke silteme jasap NUR.KZ habarlaydı.

Eñ üzdik zertteu jwmısın jürgizdi dep tanılğan Järken Bödeş öz esebinde ataqtı hannıñ ömirindegi eñ erekşe faktilerdi ortağa saldı.

Jas ğalımdardıñ Şıñğıs han qazaqtıñ köşpendi taypasınan şıqqan degen boljamın älemdik ataqtarı bar ğalımdar da qoldap otır. Mäselen, ukraindıq tarihşı Vladimir Belinskiy bwl toqtamnıñ şındıq ekenine tolıq senimdi.

Dälel retinde ol ğılımi twrğıdan rastalğan faktilerdi keltiredi: Şıñğıs hannıñ äkesi türki taypasındağı qiyattardıñ kösemi bolğan. Keyin ol kerey, merkit jäne naymandarmen birge Şıñğıs han imperiyasınıñ negizin qaladı deydi zertteuşi. Bwdan özge, moñğol bileuşileri han emes qoñtayşı atanıp kelgenderi de bwl toqtamdı däleldey tüsedi eken.

Ğalım moñğoldarda aq kiizge bileuşini otırğızu dästüri bolmağanın jäne bwl dästür qazaqtarğa tiesili ekenin alğa tarttı. Şıñğıs hannıñ şın esimi – Temudjin (Temerşin, Temuçin) de türkilik tüptamırğa ie deydi ol.

“Jaqında biz Qazaqstan, Resey, Özbekstan ğalımdarınan qwralğan ekspediciya wyımdastıramız. Bastı maqsatımız – Jetisuda düniege kelip, ömir sürgen Şıñğıs hannıñ qazaq ekenin däleldeytin faktilerdi jinau”, – deydi «Şıñğıs han» jurnalınıñ negizin qalauşı Ämire Arın.

Eske salsaq, bwğan deyin Qazaqstandıq jazuşı äri jurnalist Twrsınbay Jandäulet öziniñ “Şıñğıs han qazaq pa, moñğol ma?” attı maqalasında wlı qolbasşınıñ wltına qatıstı mäseleni kötergen bolatın.

Jazuşı “Şıñğıs han moñğol bolsın, türki bolsın, bäribir qazaqtan şıqqan” degen oyın jetkizip, biraz pikirtalas tudırğan.

Derekköz: NUR.KZ

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda