Qazaq şejiresi

«Kerey» jäne  «Kereyt»  etnonimderiniñ şığuı men zerttelui haqında

kerey.kz

 |  Jan 15, 2016

Tölegenwlı Qajımwrat

QR «Wlttıq muzeyiniñ» qor saqtauşısı

tkzhymurat@mail.ru Tel: +77028943137

Euraziya  keñistiginde “kerey” atauı ejelden beri bar. Venger  ğalımı  YU. Nemettiñ “Kereyt, kerey, girey” attı maqalasında, bwl etnonim  Altaydan Vengriyağa deyin taralğanın aytadı [1, 100 b]. Kerey qazaqta orta jüzde, kişi  jüz jetiruda  kereyt, nayman-matayda qara kerey bolsa, türkmende, özbekte, başqwrtta kereyli, kerey, gerey, krey atauları kezdese. Adam esimderi retinde: Kerey han, Kerey, Ahmet Kerey, Mahmwt Kerey, Qajıkerey, Kerey (hıley) atularımende tarihta belgili. Kerey etnimologiyasınıñ naqtı atauın beriu, oğan jüyeli taldaular jasau öte mañızdı bolıp otır. Negizgi derkterge süyene otırıp,tarihqa jañaşa közqarastarmen qarau arqılı  «kerey» sözi men onıñ şığuı jöninde jañaşa oylar qalıptastıru zertteuimizge negiz boladı. Taqırıpta negizinen kereyler jayında jazılğan negizgi derekter körsetiledi. Sonımen birge osı jayındağı zertteuşilerdiñ pikirleri men olardıñ twjırımdamalarıda qarastırılğan. Osı negizde «kerey» söziniñ zerttelu tarihınıñ mañızdılığın atap körsetu mañızdı.

Qazaqstan öz egemendigine qol jetkizip, täuelsiz, derbes memleket bolıp qalıptasqannan beri öz tarihın  qayta zertteudi qolğa ala bastadı. Nätijesinde köptegen mälmetterge qol jetkizdi. Solardıñ biri qazaqtıñ negizin qwrağan ru-tayplardıñ geneologiyasın zertteu bolıp tabladı. Osınıñ negizinde «Alaş tarihi zertteu ortalığınıñ» şığarğan «Qazaq ru-taypalarnıñ tarihı»  attı köp tomdıq negizinen bwrınğı zertteulerdiñ izin jalğastıruşı eñbekterdiñ qatarına jatadı. Bwl salanı zertteude otandıq jäne şeteldik ğalımdar köp ter tökti. Qazirgi tañda osı bağıtta köptegen is şaralar jaña bağıtta jäne jañadan qoldanısqa engen derekterge süyenu  arqılı taldanıp,zertteu ayırıqşa qolğa alındı. Endi osı jönindegi negizgi derekterge köñil bölsek.

Kerey atauınıñ qaydan şıqqanın, kereylerdiñ kim ekenin, qanday el bolğanın biz orta ğasırlıq  qıtay, parsı, arab, moñğol, türik jılnamalarınan, sonımen birge osı derekterdi negizge ala otırıp zerttegen orıs, nemis, francuz, qıtay, qazaq, japon t.b ğalımdardıñ eñbekterinen bile alamız. Qıtaytanuşı jäne tarihşı ğalım J.Oşannıñ aytuınşa, “Czinşi”(Czin patşalığınıñ kitabı) kitabında Kerey handığınıñ XII-XIIIğ.ğ aralığındağı sayasi tarihına qatıstı asa qwndı mälmetter bolsa, “YUan' çaobi şi”attı kitaptıñ bizge jetken nwsqası 1368-1399j qıtayşa eroglifpen jazılğan,bwl kerey handığın zertteudiñ biregey nwsqası, al  U guançenniñ  “si sya şu şi”attı eñbeginde kerey handığınıñ tañğwt elimen qarım-qatınası aytıladı.[2,4-5 b] Mwsılman derekteriniñ alatın ornıda öte zor. Onıñ işinde eñ bastıları A.Juveynidiñ “Tarih-i djahan-guşay”, F.Raşid ad-din “jamiğ at-tavarih”eñbekteri eleuli orın aladı. Sonımen birge M.Qaşqaridıñ, Tarih äl-maruazidiñ, Äbilğazınıñ eñbekteri ataladı. Ital'yan jihangezi P.Karpinidiñ “Moñğol tarihı”, francuz G.Rubruk “şığısqa sayahatı”, Marko Polonıñ “Sayahatnaması” qatarlı eñbekterinde taqırıpqa qatıstı derekter saqtalğan. Keyingi zertteuşiler osı derekközine süyenedi.

Moñğol tarihın zertteu Europada XVIII-XIXğ bastaldı. Eñ äueli francuz ğalımı J.Degin'di, ekinşi francuz ğalımı K.Dossonıñ äygili eñbegi 1824j baspadan şıqtı. Ağılşın ğalımı H.Hovors 1888j “Moñğol tarihı” eñbegi jarıq kördi. Bwlardıñ izin jalğastıruşı kerey etnogenezin zertteuşi şığıstanuşı P.Pel'on boldı. R. Grusse öziniñ “Dala imperiyası”, “Moñğol imperiyası”, “Şıñğıs han jahandı jaulap aluşı” attı eñbekterinde kerey  handığınıñ tarihına qatıstı asa qwndı mälmetter jazdı. Sonımen qosa L.Gambi, E.Bloşe, F.Oben, J.Rişar, L.Bazen, keyinnen Dj.A.Boyla, Moule eñbekterimen jalğastı.  Resey ğalımıdarı N.YA.Biçurin, P.I.Kafarov, A.M.Pozdnev alğaş bolıp qıtay derekterin audara bastadı. Keñes ükimeti kezinde olardıñ jolın jalğastırğan S.A. Kozin “YUan' çao bi şi” kitabın audarudı odan äri jalğastırdı. Mwnday jwmıstıñ qatarın B.I.Pankratovta atqardı. Kereylerdiñ etnogenezine qatıstı asa qwndı pikirdi G.N.Potanin alğa qoydı. Patşalıq reseyde äygili ğalım V.V.Barto'd eñbekterinde de kerey atauı kezdesti. B.YA.Vladimircov, V.V.Radlov, N.A.Aristovtar kereylerdiñ tili men şığu tegi turalı altınğa bergisiz mälmetter keltirdi. Bwlardı L.N.Gumilev, E.I.Kçanov, A.Q.Kamalovtr jalğadı. Elimizdiñ qıtay tanuşı ğalımdarı qıtay derekterin tüp nwsqadan paydalana otırıp jekelegen däuirlerge qatıstı derekterdi jinaqtay bastauı 60 jıldardan bastaldı. Olardıñ qatarına YU.A. Zuev, A.Ş.Qadırbaev, K.Ş.Hafizova, A.Q.Kamalovtar boldı. Kereylerdiñ etnogenezi,tili,tarihi mäseleleri turalı otandıq ğalımdardıñda ülesi zor. Olardıñ qatarına Ş.Qwdayberdiwlı, M.Tınışbaev, S.A. Amanjolov,  Ş.Ualihanov, Ä. Marğwlan, M.Amanjolov, S. Mwqanov, M. Mwqanov, H. Arğınbaev, V.Vostorov. M.Aqınjanov, B.Ejenhanwlı, Z.Qinayatwlı, N.Mıñjan, sonımen birge Nwrmağambetwlı, A.Abdrahmanov, J.O.Tektiğwldardıñ qazaq tu-taypalarınıñ etnonimin zerttedi jäne kereylerge qatıstı kölemdi eñbekter jazdı. Bwl zertteuler otandıq tarih ğılımın alğa jıljıttı. Mwnday zertteulerden japondıq  ğalımdarda qalıs qalmadı. Olar  ötken ğasırdıñ birinşi şireginde aralasa bastadı. Zertteuşilerdıñ alğaşqılarınıñ biri bolıp Maeda Naunori tabıldı.Ol öziniñ “X ğ toğız tatar”, “moñğol taypasınıñ bas köterui jäne kereyler”attı maqalalarında kereyler turalı aytsa, Murakami Masacugudiñ “Moñğol imperiyası qwrıludıñ aldındağı köşpendi taypalar”degen eñbegi men Sakuray Masuonıñ “Kerey turalı zertteu”degen eñbegin körsetuge boladı.[2,6-7b]Bwl eñbekterden türki jäne moñğol taypaları jayındağı negizgi mağlwmattardı ala alamız. Sonımen birge “kerey”taypası jayındağı, olardıñ etnogenezi men ömir sürui jönindegi  soñğı boljamdarmen  twjırımdar aytılğan. Osı ğalımdardıñ aytqan oyların qaray otırıp biz jaña oylar tuındatamız.

Kerey etnoniminiñ şığuı jöninen jäne qoldanıluı jağınan bizgedeyin san qilı ataumen tildik jäne dıbıstıq  jağınan özgeriske wşırap kelgen  belgili bir taypa atuı nemese sol taypanıñ köseminiñ atımen baylanıstı boluı mümkin. Al türki tarihına bajaylay qaraytın bolsaq köptegen taypalar men rulardıñ, wlttar men  halıqtardıñ attarı sol etnostıñ  özin  qorşağan tabiği ortağa, geografiyalıq nısanğa baylanıstı bolıp keledi [3.54b] Orhon – Enisey jazbaların zerteuşilerdiñ biri Qarjaubay Sartqojawlınıñ “Ana tili” aptalığına wsınğan qoljazbasında Kerlin özeni jäne ol öz basın alatın «Kentay» tauına qatıstı pikir keltirgen. Onda köne türki jazularıda bwl qos jer atı “keyre” türinde körinis brgenin aytadı. Al Kerlin alqabı ejelden kereylerdiñ tüp-tegi toğız bayırqular mekendep kele jatqan jer deyi.Olar birde “Toğız bayırqu”, birde “Toğız oğız”, birde “toğız kereylik”, odan soñ “kereyler” bolıp özgergen siyaqtı deydi.[4,32b] Kereyt söziniñ tübiri “ker” jäne “eyt” affiksterinen qwralğan. Orta ğasırda qazaq halqında “ker” sözi jii kezdsedi. Mısalı,türki halqtarınıñ bärine tän epos “Keroğlı”, Jambıl obılısındağı Şu-Kerbwlaq, Mongoliya men Qıtaydıñ teritoriyasındağı Kerulen (ker-olen) özeni, Almatı obılısındağı Kerbwlaq auılı. Al ayt jäne eyt qazaq tilinde söz tudıruşı jwrnaq retinde kezdesedi. Mısalı,az-ayt,mol-ayt, köb-eyt, keñ-eyt,t ar-ayt t.b. Ker söziniñ orısşa naqtı mağnası “vısokomerie”dep aytıladı. Qazaq tilinde jeke admğa,twlğağa keradam dep minezdeme beredi, al ol degenimiz “parasattı, joğarğı deñgeydegi,a qıldı adam” degendi bildiredi [5.216b] “Kerey” termini şığuı jayında ğalımdardıñ pikirleri är türili jäne jan jaqtı bolıp keledi. Qıtaylıq derekter kerey etnoniminniñ “kele”, “kayle”, “kele-i”, “cele”, “celi-i” degen transkripiyalar wsınılğan. Bwl transkripciya “kerey” degen sözdiñ artı qosımşasız jazılğan qıtayşa transkripciyası. Soğan qarağanda qıtay derekteri bwl mälmetti kereylerdiñ öz auzınan estip transkripciyalağan. Qıtay derekterinde kerey elin “sarı el” dep te atağan. Mwnı tañğwt  molalarınan tabılğan “sarı tatar eli” degen jazular jazılğan eskertkişterdiñ sınıqtarı anıqtaydı. Kerey etnoniminiñ tübiri bolğan “keri” degen sözdiñ türik-moñğol tilinde “dala”degen mağnası bolğan. Moñğoldıq ädebietter onı “heer”dep jazğan. Sol siyaqtı “sarı” söziniñ de “dala” degen mağnası bar[2,14b] Al parsı tlinde“käre”(kere)degen söz kezigedi, mağnası “sarı may”[6,323 b] XIIIğ. jariyalanğan Arab-türik sözdiginde “kereyağ”sözi keltirilgen, orısşa audarması-“slivoçnoe maslo”,qazaqşa-sarı may retinde keledi [7,142b].M. Aqanov: “Kerey taypasın yağlaqar (mağnası may,  parsışa:kere) men siır (wd) rularınıñ qosndısınan qwralğan ‘etnos dep qabıldağan orındı. Olay bolsa “kereyt” atauı da eki sözdiñ-kere+wd-birikken termini” deydi [8,23-27b] Är türli derekterde “kerey” atauınıñ berilui on şaqtı atalım ekeni körinedi. Mısalı: ke-le (Biçurin), kile (N.Mıñjan), heereit(Ş.Ualihanov), kereit, kerey, herey (G.E.Grumm-Grijemaylo), kirey (özen N.A. Aristov), kerlin (özen Ä.Nwrmağambetwlı), hereyt (V.V.Bartol'd), kari (Berezin), heret (Raşid ad-din) dep keltiriledi [9,51 b] “Kereyttiñ mağnası- «qara», «baran» degen. Bir kisiniñ jeti balası bar edi, barlğıda qara boldı, sondıqtan onı kereytter dep atap ketti” – deydi Äbilğazı öz şejiresinde. [11.41.b ]Sonımen birge osı eñbektegi derek közderiniñ biri bolğan Raşid ad-dinniñ “jamiğ-at tauarih” attı eñbeginde de “kerey”sözin “ker”, “qara” dep atay kele  “kerey” taypa atauı ekenin, odan tek handar şıqqan ru ekenin jäne basqa taypalar osı ruğa bağınğanın aytadı [12,14-128 b]   Orta ğasırlıq jazba derekterde – «Mañğoldardıñ qwpiya şejiresi», «Moñğoldardıñ altın tarihı» siyaqtı kitaptarda «kerey» atauı «kereyt» türinde de berilgen. Al  «Iuan patşalığınıñ tarihında», «kile»,  «hıle»,  «kleyi»,  «hleyı» dep jazılğan. Al mwndağı  «Hıley» atauı adam atı retinde  «Tañ patşalığınıñ köne tarihında» kezdesedi. Onda Hıleydi Kerinniñ balası Hıley qağan atanğan [13,157 b] Parsı jäne türki şığarmaları «jamiğ-at tauarih», «Şejirei turki» siyaqtı kitaptarda «kereyt» türinde kezdesedi. Köne türki tilinde «t» qosımşası köpşe türdegi qosımşa retinde «lar», «ler» retinde qoldanıladı. YAğni, «kereyt» – «kereyler» degen söz. Sonımen qatar Z.Qinayatwlı «kerei» bwl «kereyt» söziniñ tübiri, al «t» Moñğol-Tuungusşa köptik jalğauı ekenin aytadı [14,46 b] “Kerey” atauınıñ naqtı qanday mağna beretinin döp basıp aytu qiınğa soğadı. Degenmende Raşid ad Din men Äbilğazınıñ “Kerey” sözi “Qara” jäne “baran” degen tüs ataularına oray olardıñ aytqandarımen kelisuge boladı. Sebebi bwl sözdiñ tüp tamırı “ker” atauınan şığıp otır. “Ker” qara men swrı tüsterdiñ arasında qalıptasqan “keri” tüsimen säykes keledi. Onday ataular qazaq halqında: ker bie, qwlager (qwla keri),  ker ayğır t.b  Halıq ertegisinde Ker qwla attı Kendebay esimderi kezdesedi. YAğni kerey (Hıley) tarihta belgili bir twlğa atauına säykes şıqqan. Olardıñ tüsteriniñ qara bolğanın bayqauğa boladı. Olardıñ şığuı jayında derekter san qilı jäne är türli bolıp keledi. Moñğol tarihşısı G.Suhbaatardıñ aytuınşa,elyan' (hereed) atauı hwndar men sänbilerdiñ arals nekesinen tuılğandarğa beriletin bolğan delinedi [9,214b] Qıtay trihşısı B.Sayşaal “hanzulardıñ kereytterdi “henli” dep atauınıñ tüp törkininde olardıñ qañlılarmen tuıstıq qandastğınıñ sırı joq pa? degen joramal wstanadı [9,216b] Kereyttiñ üysin tekti ekeni jayındağı boljam tarihta jañalıq emes. Bwl turalı kezinde N.Aristov, G.Potanin, G.Grumm-Grjimaylo, Ş.Qwdayberdiwlı, Ä.Marğwlan eñbekterinde  jäne Şıñjanda  “Qazaq şejiresinde” de aytıladı. Kerey şejiresin zerttegen G.N.Potanin kereylerdi sarı üysinnen taratıp, dilinderdiñ şığıs tarmağımen tuıstastıradı [13,670 b] Al Grumm-grjimaylo: Kereyler “Joñğar üysinderiniñ wrpağı boluı äbden mümkin” deydi [14,423 b] Atalğan eñbeginde Abaq kereydiñ 12 atasınıñ şığu tegi turalı A.Beloslyudovtıñ (“Zap. Semipalat. Pod' otdela 3. – Sib. otd. i russk. Eograf .. obş.,”,1915X, s.8)  belgilep alğan mınanday hikyat keltiredi. Kerey söziniñ şığu tegin Naymannıñ inisi Abaqtıñ 12 wlınan taratadı. Olardıñ altauı qalmaqtardıñ qolınan qaza tauıp wrpaq qalmağan soñ, jesirlerdi küyeuge şığarıp,olardan tuılğan balalardı Kerey bolmay twra, kerey atalıp ketken körinedi. [15,44 b] Kerey wrpaqtarı moñğol arasında qazirge deyin kezdesedi [16,8 b]Potanin öziniñ “Tangutskoe-Tibetskoe okraina Kitaya i Central'naya Mongliya.t1”attı eñbeginiñ 103 betinde Ihi jäne Baga-Hereit (Ülken jäne Kişi kereit) eki rudıñ atı ataladı [15..45.b] M.Tınışbaev bolsa monğol tarihşısı Sanan-Sesenanıñ eñbegine süyene otırıp Şıñğıshan kezinde moñğoldar üş topqa bölingen: 1) Eke-mongol (wlı mongoldar); 2)Cu-mongolı nemese tatarlar (mañğıt,wñğıt,çurıt); 3)kerei boğannın atap körsetedi [17,48 b] Jalpı alğanda kereylerdi  moñğoldanğan türki tektes taypalardıñ qatarına jatqızuğa boladı. Sebebi olar antropologiyalıq beynesi jağınan moñğol näsildilerge jatsa, tildik qwrılımı jağınan türkilerge jatqızuğa boladı.Biraq moñğoldar men türkilerdiñ bir halıqtar ekenin aytuşılarda bar.Degenmende monğoldar men türkilerde köşpeli tayplar, al kereyler ekeuiniñ arasınan şığuı äbden mümkin deuge boladı.“Kerey” jäne “Kereyt” taypalarınıñ şığuı jönindede pikirtalastar jetkilikti. Solardıñ birazına toqtalsaq. «Kereyler kereytterdiñ  tikeley wrpağı emes ,sebebi özbek arasında da, qazaq arasında da  Kereit, Kerey degen eki taypa bar. Kerey(Hireid) attı taypa Kundrov tatarları jäne altaylıqtar  men uranhaylıqtar arasında kezdesedi. Al Buryattrdıñ arasında halha jerinen XVIIIğ basında Baykaldıñ  arğı jağına qonıs audarğan Ubur-Kerey degen ru bar» dey kele: «Söz soñında aytar bolsaq», deydi-Z.Qinayatwlı: qıtaydıñ  «Czin'-Lyao-YUan'-San'-Şi-YUy-Cze» («Lyao,Czyan,YUan' äuleti tarihında kezdesetin  jat ataular turlı anıqtamlıq sözdik») – te Kerey men Kereytterdi bir tektes halıq dep eseptemeydi. Imperator Eñke-Amgulañ (Cyan'-Lun') mekemesiniñ rwqsatımen ğılımi komitet bastırıp şığarğan bwl anıqtama Kereylerdi Cuy-lin', al Kereytterdi Ke-Le(Here) dep bir birin ajıratıp atağan» deydi [15,15 b]Qorta kelgende “kerey” “kereyt” ataularınıñ tübiri bir degen twjırımğa keluge boladı.

Birinşiden, eki ataudıñda besinşi äripine deyin birdey ataluı, al “t” jwrnağı monğol – tungustarda köptik jalğauı ekeni joğarıda aytıldı.

Ekişiden, Z.Qinayatwlınıñ aytqan sözdiginde “kerey” “kereyt”  atauları bölek taypalar retinde kezdese berui mümkin. Sebebi bwl sözdik jazılmay twrıp kereytter kereylerden bölinip şığıp “kereytter” degen köpşilik atau alğan bolatın.

Üşinşiden, kereyler jäne kereytter är halıqtıñ qwramında kezdesedi. Bwlay boluınıñ köbine ülken soğıstar äser etken. Äsirese Şıñğıs hannıñ jorıqtarı jäne jürgizgen sayasatı.

Söz soñında aytar bolsaq Kereyler men Kereytter qazirde ömir sürip kele jatqan qazaq halqınıñ negizin qwrağan taypalardıñ biri retinde aytıladı jäne biregeyi bolıp sanaladı.Olardıñ bir tektes ekenin bir-birine wqsaytındığın olardıñ tili, dini, salt-dästüri, antropologiyalı beynesi t.b. anıqtay tüsedi. Jalpı alğanda ekeuide köşpendilikpen aynalısqan, al köşpendilerdiñ tübi bir türki halqı. Joğarıda aytıp ketkenimizdey «Kerey» nemese «Kereytter» hundardıñ kezinen bastap öz jalğasın tapqan. Kereyler qazaq handığı twsında da auqımdı el bolıp qazaq handığın qwrağan taypalardıñ biri bolğan. Sonımen birge Joñğar şapqınşılğı kezinde de alğaşqılardıñ  biri  bolıp  joñğırlarğa qarsı wrıs salğan bolatın. Sebebi kereyler qonıstanğan aumaq joñğarlardıñ şekarasında boldı. Täuke hannıñ twsında üş jüzdiñ piri, ruhani jetekşisi Kereytterden bolğandığı tarihtan belgili. Eñ bastısı qazaq ru-taypalarınıñ  tübi bir ekenin este wstau, onı keleşek wrpaqqa däripteu. Osı arqılı elimizdiñ täuelsizdigi mäñgilik bolıp, bosağası qataya tüseri dausız. «Elimizdiñ bolaşağı jastardıñ qolında» degendey, olrdıñ bir jwdırıqtay jwmıluıda tegimizdiñ bir ekenin biluden tuındaydı.

Paydalanılğan ädebietter

1. Andreev N.G. Opisanie Sredney  ordı kirgiz-kaysakov.-Almatı: Ğılım,1998.- 280st
2. Oşan.J. Kereyhandığıqıtayderekterinde(X-XIIIğ) t.ğ.kaluüşindayındalğandissertaciyanıñ avtoreferatı-Almatı.2010j
3. Qaydar Ä.,Orazov. M. Türkitanuğakirispe. – Almatı: “Arıs” .2004-360b
4. MenNan'. Kerey wlısımen tañğıt memleketiniñ qarım-qatınasıturalı // Qazaqörkenieti. “Qaynar” universiteti.2005j.№1.32b
5. Daniyarov.K. Istoriya oteçestva.-Almatı:Il'-Dan,2000-540 b
6. JemeneyIQazaqşa-Parsışajäneparsışa-qazaqşa  sözdik,-Almatı,1994.-368b
7. KurısjanovA.K.Issledovanie po leksike starokıpçakskogo pis'mennogo pamyatnika XIIIv. “Tyurksko-arabskogoslovar”-Alma-ata.1970.-234 b
8. AqanovM. “Kerey”,“Aşamaylı” jäne “Abaq” etnonimderituralı//Qazaqtarihı.№3.2007.
9. BaysarinaQ.Kereyler:Etnikalıq tarihı.-Semey.-1998j.-51b
10. Qazaqmemleketiniñtarihı(ejelgijäneortağasırlıqkezeñ).Monografiyalıqzertteuler.-Almatı: “Adamar” JŞS,2007.-432b
11. Äbilğazı.Türik şejiresi. -Almatı:Ana tili.2006 j.-200 b
12. Raşid ad-din.Sbornik letopisey.t.1,kn.1.-M-L.,1952.s14-128
13. Mıñjan N. Qazaqtıñ köne tarihı.Almatı:Jalın,1994.-400b
14. PotaninG.N.Severo-Zapadnaya Mongoliya.vıp.2.1881.s.670
15. Grumm-GrjimayloG.N.Zapadnaya Mongoliya i Uranhayskiy kray.T.3.vıp.2.-L.,1930.s.423
16. QinayatwlıZ. Mañğoliyadağıqazaqtar.Almatı.Dün.jüz.qazaq.qauım., 2007. 2 – kitap. 256 b
17. Razumov.SosnovskiyI. Naselenie,znaçenie roda u inorodcev i lamaizm v  Materialah komissii dlya issledovaniya zemlevladenieya i zemlepol'zovaniya v Zabaykal'skoy oblasti .VI,s.8.
18. Tınışpaev M. Istoriya kazahskogo naroda: Uçebnoe posobie.-Almatı: «Sanat»,1998,-224 b

kerey.kz