«Dünieniñ törine tırmısqandar törden orın aladı, tırmıspağandar esikte qaladı. Esikte qalmay, törge tırmısalıq», — dep barşa Alaş jwrtına ündeu tastağan Alaş qayratkerleri 1913 jıldıñ 2 aqpanında «halıqtıñ közi, qwlağı häm tili» bolsın dep, «Qazaq» gazetin şığardı. Bwl gazet qazaqtıñ twñğış basılımı edi. Ärine, gazetti wyımdastırıp, şığaruşılar qatarında Älihan, Ahmet, Mirjaqıp sındı arıstar bolğan. Biraq olarğa qiın-qıstau zamanda qarjılay kömek berip, demep, sın sağatta ünemi qoldap otırğan demeuşileri boldı emes pe? Nege solar jayında aytpasqa? «Alaş» dep jürgeli, mine, 99 jıl boldı. Bizdiñ bügingi jwrt HH ğasır basındağı qazaqtıñ aq jürek, aq adal “Atımtay jomarttarı” jayında jarıtıp eşteñe bilmeydi jäne merzimdi basılımdarda bwlardı köp nasihattamaydı. Osınday kemşiliktiñ ornın toltıru maqsatımen jeke mwrağatımızdağı qwjattardı «söyleteyik» dep şeştik.

Millet halin oylap, qızmet etudi moyındarına alğan Alaş qayratkerleriniñ talaptanğan är isine Qwday sätin salıp, «ämin» dep qol jayıp, «äup» dep küş qosıp, «Alla» dep iske kirisken qazaqtıñ oyanu ğasırı basındağı mecenattarı kimder edi?

Keñes däuirinde ömir sürgen adamdardıñ tüsinuinşe, «bolıs», «bay-bağlan», «bay-manap» degen sözder qarapayım halıqtı qanap, olardıñ üstinen kün körip otırğan bir «qwbıjıq» siyaqtı bolıp körine me, qalay özi?! Socialistik solaqay ideologiya qazaqtıñ bay-bağlandarın «qwbıjıq» etip körsetudi jaqsılap meñgerip, jas wrpaqtıñ sanasın kädimgidey uladı emes pe? Sonıñ bir jarqın mısalı — Qwnanbay qajı. Ataqtı Äuezovtiñ «Abay jolı» roman-epopeyasındağı «Qwnanbay» obrazı socialistik keri ideologiyanıñ qwrbanı bolğanı büginde köpke belgili. Mine, sol siyaqtı qazaq dalasında qanşama däuletti azamattar bolğan, biraq 1928-1930 jıldarı qazaqtıñ barlıq bay-bağlandarınıñ mülki tärkilenip, wrpaqtarı jazıqsız quğın-sürginge wşırap, keybiri atılğan, sottalğan, keybiri Altay auıp, bosıp ketken edi.

Alaş qayratkerlerin qarjılay qoldap, dem berip otırğan ötken ğasır basındağı däuletti azamattardı endigi jerde «bay-manap» emes, «Atımtay jomart», «aq jürek» dep atasaq, qanday ädemi estiledi! Däuletimen wltqa qızmet etu jolında attarı şıqqan qazaqtıñ aq jürek qaltalı azamattarınıñ köbi «Qazaq» gazetiniñ jarıq köruine septigin tigizgen. «Qazaq» tötenşe şığındarğa wşırap, hali auırlağanın bayqağan azamattar azdı-köpti kömek beristi. Bwlar kömekterin ärqaysısı ayrıqşa är uaqıtta jibergen edi. Biz olardıñ bärin jariyalamasaq ta, mümkindiginşe birazınıñ atı-jönderin jariyalauğa tırıstıq. Kömek beruşiler: Esenqwl qajı Mamanwlı — 100 som, Ğaynijamal Esenqwl qajı jamağatı — 100 som, Täñirbergen qajı Twrısbekwlı — 429 som, Aytmwhamet Twrısbekwlı — 100 som, Qoja Ahmet Mamanwlı — 50 som, Baymwhamet Twrısbekwlı — 50 som, Qwdaybergen Twrısbekwlı — 50 som, Qwdaybergen Twrısbekwlı — 20 som, Egeubek Jienbaywlı — 10 som, Ğ.Älibekwlı — 150 som, Hwsayın Ükenwlı — 25 som 50 tiın, Jolımbet Twrımbetwlı — 25 som, Ernazar Jauqaşarwlı — 20 som, mwğalim Nığmetolla Küzembaywlı — 15 som, Nwğman Qanatbaywlı — 5 som, Ömiräli Pänteşwlı — 5 som, Tilegen Badıraqwlı — 5 som. Barlığı: 1274 som, 40 tiın» dep gazet basqarması alğıstarın bildirgen. Endi tarihi derekke jüginer bolsaq, gazet patşalıq sayasatqa qarsı maqalalar jariyalanğanı üşin 4-5 märte ülken ayıppen jabılğan. Sonda onıñ qayta aşıluı üşin tölenetin qarjını (är kezderi 50, 1500, 2000, 3000, 4550 som ayıppwl tağılğan) wltımızdıñ auqattı aq jürek azamattarı tölegen edi. Joğarıda aytılğan gazet basşılarınıñ alğısı osı sözimizdiñ däleli bolmaq.

Är jıldarı «Qazaq» gazetiniñ paydası üşin gazettiñ qwrıltayşısı — «Azamat» seriktestigine Aqmoladan Mänten molda Bolaqov 10 som, atbasarlıq Äbuällis Kenjebaev pen Äbuhasan Añsağaev 15 som, şalqarlıq Ermwhamet Satıbaldıwlı 4 som, Qajı Dosmayıl Qaşqınbaywlı Qostanay uezindegi talapker, er köñildi jigitterdiñ basın qosıp, 20 som aqşa jiıp bergen. 1913 jıldıñ 10-15 qaraşasında Verhniy Oral ueziniñ Nasledniski degen qalasında jıldıq järmeñke ötken. Oğan Qostanay ueziniñ 4-5 bolısınan kelgen közi aşıq, el namısı bar mırzalar bas qosıp, «Qazaq» gazetine Jetiqara bolısınan Maqan Swltan balası — 5 som, Qajı Ötebay qajı Qondıbay balası — 10 som, upravitel' Ahmet qajı Qondıbaywlı — 10 som, Seyitjan qajı Qondıbaywlı — 10 som. Osılayşa, tizim jalğasa otırıp, jartı som bergender de jazıladı. Barlığı: 115 som, 71 tiın tapsırğan.

«Dünieden bir sabaq jipten jiılsa, jalañaşqa köylek» degen maqal bar. Qazaq oquşıları üşin qazaq dalasınıñ är jerinen bir sabaq jiptey qarjı jiılıp, «Qazaq» gazetiniñ redakciyasına tüsip twrğan. Öytkeni «Qazaq» gazeti “qazaqtıñ är jerde oqıp, bilim alıp jatqan oquşılarına järdem berip twrayıq” dep qazaq azamattarına qolqa tastağan. Mısalı, Qazan universitetiniñ studenti Bazarbay Mämetov öziniñ alğıs-tileginde Kölbay Töleñgitov — 20 som, Nwrtay mırza — 20 som, Ahmetbay Ğabdolsartov — 10 som, Äbdiqadır Kösebaev — 5 som, Täñirbergen Twrısbekov — 10 som t. b. biraz jomart jandardan barlığı 130 som jinalğanın jazadı. Al Ufadağı «Ğaliya» medresesiniñ tülegi Şermwhamed Qıpşaqbaywlı swltan Sälimgerey Jantöringe barıp: «Atañız qazaqqa basşılıq qılğan, qazaq işinde tuıp-ösken, qazaqtıñ arın arlağan. Siz de bwl künde medrese «Ğalie» salğızıp, din islamğa biigirekte noğaylarğa qızmet qılıp jatırsız. Atajwrtıñız qazaqta ne medrese joq, ne din ğılımınıñ, dünie ğılımın bilgen kisi joq, bwl basşılıq qılıp jatqan jaujürek, birli-jarım orısşa oqığandarımız. Mine, men Russiyada 11-12 jıl oqıdım, noğay medreselerinde oqılatın närselerdi bitirdim. Endi Stambwlğa barıp türikşe üyrenip, az-maz oqığan pänderimdi keñeytip, dünie ğılımınan habardar bolğım keledi. Bwl maqsatıma jetu üşin 4-5 jıl oqu kerek, bwğan aqşa kerek, siz meni jiberiñiz», — degen eken. Şäkirt ötinişin Sälimgerey mırza maqwl körip, öziniñ qarjılay qoldauımen onı Stambwlğa jibergeni jayında «Qazaq» gazeti arnayı jazğan edi.

Kiim men tamaqqa mwqtaj qazaq oquşıları üşin Qapal-Arasan bolısınan ağayındı Qwdaybergen, Täñirbergen, Aytmwhamed, Baymwhamed Twrısbekovter jäne Esenqwl qajı Mamanwlı, Twrsın Babaywlı 2 somnan, Swltanqwl Twrısbekwlı, Barlıbek Sırtanwlı, Beyseke Qali balası, Äbdirahman Şirbaywlı, Ibrahim Abaywlı wzın-sanı 31 som 80 tiın aqşalay oquşılarğa järdem berilgen.

Alaş qayratkerleri qazaqtıñ keybir «ısırapşıl» salt-dästürlerin sınap, keyip otırğan. Daraqılanıp aqşanı tekke şaşpay, onı qayırlı maqsatta jwmsauğa ündegen. «Qazaq» gazetiniñ 1914 jıldıñ 10 jeltoqsanındağı №89 sanına şıqqan «Aqmeşit» habarlamasında: «Aqmeşit uezine qarağan Şaştı Qıpşaq marqwm Şoqay Torğay balasına as berildi. Şaqırğan eldiñ bir şeti Qazalı, bir şeti Taşkent boldı, mıñğa jaqın jwrt jiıldı. Astıñ bar rashodı 5 mıñ somnan astı. Bäygege 57 at şauıp, 17-ne bäyge tigildi. Bas bäygege 80 som aqşa, eki qara tigildi. Orınsız ketken 5 mıñ somğa Şoqay atına bir medrese saldırsa, Şoqay atı mäñgige qalar edi. Qazaqtıñ äli künge qazaqşılığı qalmağandığı ğoy», — dep Zäkir Ğaysin keyigen eken. Mine, sodan beri arada ğasır uaqıt ötse de, bizdiñ qazaq bwl dertinen ayığa qoymadı. Kerisinşe, şetelden änşi şaqırıp, jırtılıp, jarısıp toy jasaydı emes pe? Ğaysinniñ habarlamasınıñ astına «Qazaq» gazeti mınaday pikir beripti: «Şoqay marqwmnıñ Peterburg universitetinde oqıp jürgen, bitiruine jalğız gosudarstvenni ekzameni qalğan Mwstafa degen student balası da bar, biraq köpten boyğa siñgen jwrt räsimin jalğız öz äkesiniñ twsında qalay toqtata alsın, jüre-jüre jiñişkerip qaladı da». Tağı birde gazet basqaruşıları Torğay uezi, Qaratorğay bolısı, №5 auılınıñ qadirli aqsaqalı, süyegi qıpşaqtıñ kedel ruınan, Sarı Qoşqar batırdıñ nemeresi Aytqoja Ayapbergenwlı 76 jasında dünieden ötkende, qazaqtıñ saltı boyınşa janaza räsimine 17 iri qara, 40 wsaq qara baylanıp, janazağa jinalğan üş auılnay elge 15 şapan, 120 som aqşa, 30 somdıq taza zattay mülik ülestirgeni jayında «Sarılardıñ» saltı osınday eken» dep maqala jazıptı.

«Qazaqtıñ» dini salt-joralar jayındağı pikirinen keyin qaytıs bolğan adamnıñ pidiyasın qarjılay nemese zattay kömek retinde oquşı jastarğa berilui bir retke tüsken sıñaylı. Mısalı, Seyitbattal qajı dünieden ötken soñ, onıñ wrpaqtarı qazaqtıñ oqu quıp jürgen studentterine 200 som aqşalay kömek körsetken. Onıñ 50 somın Tomski universitetiniñ studenti Asılbek Seyitwlına, Ufadağı «Ğaliya» medresesiniñ Bekmwhamed Hwsayınwlı, Hayrolla Ibragimwlı, Sadıq Tökebaywlı, Nığmet Manaywlı, Şahmardan Ğwmarbalası, Ğaysa Toqtarbekwlına, Orınbordağı «Hwseynie» medresesiniñ Elemes Şärmenwlı, Zıyayğay Ahmetwlı siyaqtı tarıqqan şäkirtterine 20 somnan ärqaysısına «Qazaq» gazetiniñ basqarması bölip bergen.

1913 jıldıñ 24 qaraşasında Torğay oblısına belgili Jağalbaylı ruınan Derbisäli qajı Berkimbaywlı seksenge qarağan şağında dünieden ötken edi. Marqwmnıñ ösieti boyınşa qazaqtıñ oqıp jatqan jastarına 3 mıñ som sadaqa, Orskidegi «Jämiğat Heyrie» paydasına bir at, bir siır jäne bir qaşar berilgen eken.

1914 jıldıñ 18 şildesinde Twrısbek qajınıñ kenje balası Baymwhamet mırzanıñ jamiğatı Fatima hanım Öteuli qajı qızı jiırma jasında dünie saladı. Pidiyasınan 50 som aqşanı Omski gimnaziyasınıñ şäkirti Dinmwhamed Ädilwlına beripti. Gimnazist Ädilwlı bir sotqar balanıñ kesirinen emtihanın jiberip alğanı üşin oqudan şığarılğan bolatın. Onıñ qaytadan oquğa kiruine 300 somday ötemaqı swrağan. Biraq onıñ ata-anası kedey bolğandıqtan, «Qazaq» gazeti aq jürek azamattarğa Ädilwlınıñ jağdayın aytıp, kömek berudi swrağan eken. «Qazaqtıñ» ötinişin eskerip, Ädilwlına Mwhamediyar Twnğaşin — 5 som, Rabiğa Twnğaşina — 5 som, Ahmet Baytwrsınwlı — 5 som, Bädrisafa Baytwrsın kelini — 3 som, Hayreddin Bolğanbaywlı — 1 som, Mirjaqıp Dulatwlı — 2 som, Ğaynijamal Dulat kelini — 2 som, Ğabdolkärim Toqtabaywlı 10 som berip, järdemdesse, Oral oblısınıñ İlbişin şaharındağı qazaqtıñ oqığan basşı adamdarınan Ğabidolla mırza Älibekwlı mwqtaj oquşığa kömek berip, nietteseyik dep el arasınan 25 som 40 tiın aqşa jinağan. Aqşalay kömek bergender de köp bolğan.

Alaş qalasındağı «Twñğış» mektebine jaña parta jasatu maqsatında Qarajan Ükibaev pen Aqım qajı Añdamasov qwrban terisinen tüsken 60 som aqşanı mektep paydasına bölgen eken. Al Torğaydağı qazaq medresesinde 1914 jıldıñ 26 qañtarında Payğambarımızdıñ tuğan künin meyram qılıp, tilek tileuge jinalğan jwrt 661 som aqşa jinap, onı kömekke zäru şäkirtter men medreseniñ tüzeluine beripti.

«Qapal qazaqtarınıñ kisi süysinerlik häm basqalarğa ülgi boluğa layıq is» dep köpşilikke gazet arqılı jariya bolğan mınaday bir derek bar. Qapal ueziniñ aqsaqaldarı qazaq ziyalılarınıñ bastauı boyınşa 1913 jılğı aytta qwrban şaludıñ ornına mwqtaj qazaq studentterine järdem üşin kisi bası 5 somnan jinap beruge qaulı qılısıptı. Jinalğan 50 som aqşanı Kölbay Toğıswlı özi layıq körgen Varşavadağı mal därigerlik institutınıñ studenti Jänek Soltanaevqa jibergen.

Qarğa tamırlı qazaqtıñ mäñgilik kiesi Alaş mwratına aqtıq demi tausılğanşa qaltqısız qızmet etudiñ öşpes önegesin qaldırğan aq jürek erlerdiñ tau twlğaları uaqıt ötken sayın asqaqtay tüse bermek (Sağımbay Jwmağwl) dep osı jerden sözimizdi tüyindey twrayıq, «Alaş — wlttıñ temir qazığı» aydarımızdıñ kelesi köterer mäselesi — «200 som roman bäygesin tigemin. Jazuşılar, bügingi twrmıstı romanğa arqau etiñder» degen Esenqwl qajı Mamanwlı, aq jürek Maman – Twrısbek qajı äuleti jayında bolmaq.

Mwrağat derekterine qarasaq, HH ğasır basındağı tamaq pen kiimge mwqtaj bolıp, tarıqqan qazaq oquşıları «Wltına qızmet etetin baylardı Alla köbirek bersin, däuletiniñ eki düniede igiligin körsin» dep dwğa tilep, «Qısılıp twrğanda demeu boldı, Täñiri jarılqasın!» dep alğısın aytqan eken. Biraq bügingi künde de ruhaniyat salasında eñbek etip jürgen köp talanttı jastar kömekke zäru ğoy. Mına maqalanı oqığan adam bir ret bolsa da oylansa eken.

islam.kz