Afrikanıñ AllAfrica.com jañalıqtar saytı Malavi kölinen mwnay öndiruge 2014 jılı salınğan tıyım alınıp tastalğanın habarladı. Bwl turalı Malavi astanası Lilongva qalasında ötken baspasöz jiınında eldiñ sırtqı ister ministri Djordj Çaponda mälimdegen. Onıñ aytuınşa, Malavi kölinen mwnay men gaz öndirudi qayta bastauğa Qazaqstan men Gruziya mamandarı qatıspaq.

Sayttıñ jazuınşa, Djordj Çaponda Qazaqstan sırtqı ister ministri orınbasarı Erjan Aşıqbaev, Gruziya sırtqı ister vice-ministri David Djalaganiya jäne Marokko sırtqı ister ministri orınbasarı Zala Heddin Mezuarmen kezdesken. Afrika odağına müşe elderdiñ Efiopiyadağı 26-sammiti kezinde ötken kezdesuden keyin Djordj Çaponda «bwl elder mwnay öndiru salasında jinaqtağan täjiribe-bilimderin Malavimen bölisedi» dep mälimdegen.

Wlıbritaniyanıñ Financial Times gazeti mwnay narığındağı ahualdı taldağan «Qımbat mwnay däuiri ayaqtalıp, eski aksiomalar zamanı ötip baradı» attı maqalasında mwnay bağasınıñ arzandauınıñ ıqtimal zardaptarı turalı jazadı.

Baku irgesindegi mwnay kenişi janında oynap jürgen balalar. Äzerbayjan, 8 qaraşa 2005 jıl.

«2014 jılı bir barrel' mwnay bağasınıñ 100 dollardan tüsip ketui [qazir 30 dollarğa deyin arzandağan] twtınuşı elderdi zor quanışqa böleui tiis edi. Biraq mwnday şattıq bayqalmaydı. Ekonomikası toqırap, bosqındar nöpiri basıp qalğan Europa basqa şarualarmen äure. Al äri öndiruşi, äri twtınuşı el AQŞ ekonomikasınıñ ösimi bayau qalpında twr. Älemde ekonomikası eñ aşqaraq Qıtay bolsa qazir öz problemalarına şırmalğan. Mwnay bağası älemdik qor birjaların dürbeleñge salıp qoydı. Geosayasattıñ betalısı da retteler türi joq. Mwnay bağası tipti Irak, Siriya, Yemen, Liviyadağı wrıs-şayqastar qızğanına qaramastan tüsip baradı. Bwrın bağa twraqtılığın qırağılıqpen qadağalap otıratın Saud Arabiyası endi öniminiñ joğarı sapasın Iranğa qarsı qaru retinde paydalanıp jatır» dep jazadı Financial Times.

Maqala avtorlarınıñ pikirinşe, bwl faktorlardıñ bäri «oyın şarttarı özgergenin», sondıqtan «sayasatkerlerge geosayasat jaylı köbirek oylanu kerektigin» körsetedi. «Teoriyalıq twrğıdan qanday paydası bolmasın, mwnay bağasınıñ qwldırau auqımı men qarqını qaqtığıs twtandırğan küşterge tağı bir soqqı bolıp qosıldı». Ekonomikalıq jäne demografiyalıq qiındıqqa tap bolğan Resey odan äri älsirey tüsedi. Bwl Putinniñ aşuın üdete tüsui mümkin ekenin Siriyadağı jağday körsetip otır» dep jazadı maqala avtorları.

TMD ELDERİNDEGİ TAMAQ SAPASI

Amerikanıñ Kanzas qalasında şığatın InfoZine gazetiniñ jazuınşa, juırda klimattıñ özgerui, auıl şaruaşılığın damıtu jäne azıq-tülik qauipsizdigi mäseleleri talqılanğan konferenciyada TMD elderindegi tamaq sapasınıñ jayı da söz bolğan. Konferenciyada halıqaralıq azıq-tülik sayasatın zertteu institutı, Euraziya azıq-tülik qauipsizdigi ortalığı jäne düniejüzilik bank sarapşıları äzirlegen «2015 jılğı älemdegi tamaqtanu ahualı turalı bayandama» talqılanğan. Bayandama avtorlarınıñ mälimdeuinşe, tağam önimderi öndirisine salınatın är dollardıñ ekonomikalıq qaytarımı 16 dollar köleminde boluı mümkin ekenin däleldeytin derekterge qaramastan, älemde teñgerimsiz tamaqtanumen küres bayau jäne ol birkelki jürip jatqan joq.

Bayandamanıñ TMD elderine qatıstı böliginde odaqqa müşe elderdiñ köbi teñgerimsiz tamaqtanu türlerimen baylanıstı problemalarğa tap bolıp otırğanı jazılğan. Mısalı, Armeniya men Täjikstanda 5 jasqa deyingi balalar arasında boyı dwrıs öspey qalğandar, artıq salmaq problemasına duşar bolğan eresekter men qan azdığına (anemiya) şaldıqqan reproduktivti jastağı äyelder köbeyip keledi. Äzerbayjan, Qazaqstan, Qırğızstan jäne Özbekstan äyelderi anemiyağa qosa artıq salmaqtan zardap şegedi. TMD elderiniñ bärinde (Resey men Belaruspen birge) eresek adamdar arasında semizdikke şaldıqqandar sanı ösip bara jatqanı bayqaladı.

Soñğı 20 jıl işinde TMD elderinde, mısalı Qazaqstan, Qırğızstan, Täjikstan men Özbekstanda balanıñ boyı öspey, tejelip qalu problemasınıñ körsetkişi birşama azayğan edi. Biraq soñğı kezderi oğan kerisinşe ürdis bayqaladı. Mısalı, balalardıñ boyı öspey, tejelip qalu jağınan Armeniyada 1998 jılı 15 payız bolğan körsetkiş 2010 jılı 21 payızğa deyin köbeygen.

Anna KLEVCOVA