Kezinde bizdiñ babalarımız Qıtaylardı «jiırma tört şürşit», ündilerdi «on jeti deldir» dep atağan eken. Sonşama köp halıqtıñ tek jiırma neşe familiyadan qwralatındığın olar sol kezde-aq bilgen. Solardıñ bir böligi bolıp kelgen Altınhan eli ejelgi nayman-kerey handıqtarımen irgeles otırğandıqtan äri naymandardıñ sol kezde eñ ülken handıq ekendigin bilgendikten onıñ hanın «Dauañ» (ülken knyaz') dep, al Kerey hanın «Uañ» (jay knyaz') dep atağan. Qıtaylarda «Da» degen äripti «Day» dep te oqidı. Osılayşa «Dauañ» birtindep «Dayuañ» onan barıp «Tayan» bolıp qalıptasqan. Al Kerey hanı «Uañ» (jay knyaz') birtindep «Uañ han Twğırıl» bolıp özgergen. Onı tipti Evropanıñ missonerleri «Ivan pop» dep atap ketken.

1204 jılı nayman handığı küyrep, Şıñğıshan jağınan jeñilgennen keyin, Küşilik han qazirgi Qazaqstannıñ Oñtüstik öñirindegi Kidan (qaraqıtay) handığına kelip panalap, sol handıqtıñ biligin qolına alğan. Keşikpey şaşılğan naymandardı töñiregine toptap 1218 jılğa deyin däuren sürgendigi jwrtqa mälim. Demek, 15 jılğa tayau uaqıt osı handıq Küşiliktiñ bileuinde bolğan. Äbilğazı Bahadwr hannıñ jazğan estelikterine qarağanda Küşilikten Talosal, Älensal, Bayansal, Potogısal degen tört twğır qalğan. «Sal» degen sözge Äbilğazı «hanzada» dep tüsinik bergen. Sonımen birge Küşiliktiñ Asis attı qarındası jäne onıñ Abuğan, Abığaş, Eşmwhat attı wldarı, sonımen birge qol astında 2 mıñ adamdıq attı jasağı bolğanı jöninde de jazba derekter bar.

Şıñğıshan bilik jüyesindegi adamdardı tağayındauda han äuletine ayrıqşa män bergen. Nayman, Kerey, Jalayır, Wñğıt (uaq) taypa kösemderiniñ wrpaqtarın jerge qaldırmay bärine de layıqtı mänsep bergen.  Şıñğıs wrpaqtarı Orta Aziyanı bilegen kezde nayman Jolım bidiñ Merv öñirine, nayman Nazar bidiñ balıq öñirine, nayman Qobız bidiñ ejelgi Marı qalasına, nayman Tölegetay bidiñ ejelgi Özkent-Türkistan öñirine, nayman Janmwhamed bidiñ Şaybani han äskerlerine bilik jürgizui bizdiñ osı pikirimizdiñ kuäsi.

Özbekstandağı Samarqan qalasınıñ tübinde «Ökireş» jäne «Ökirek» attı eki qıstaq bar körinedi. Bwl qıstaqtardıñ bayırğı twrğındarı bizdiñ özbek qwramına kirgen nayman ağayındarımız eken. Köşpendi ömirdi  bastan keşpegen olardıñ aytuınşa «ökireş» – ülken bwqa degendi bildiredi. YAğni nayman hanı Innanig Bwqa hannıñ  wrpaqtarı degşen söz.

1999 jılı Pekinnen jarıq körgen «Torğauıt tarihı» degen kitap bar. Sol kitapta Qıtayda twratın «torğauıt» wlısı Kerey hanı Twğırıldıñ wrpağı ekendigi aytıladı. Olar – «Eki kere» «Bak kere» dep ekige bölingen. «Eki kere» – ülken Kerey, yağni Twğırıl hannıñ tike wrpaqtarı, al «Baq kere» – kişi Kerey, yağni Twğırıl hannıñ qauımınıñ wrpaqtarı dep tüsinik berilgen. Kitap: «Birinşi äulet – Marğwz han, ekinşi äulet – Qwrşaqwz han, üşinşi äulet – Uañ han Twğırıl, törtinşi äulet – Arsalañ, besinşi äulet – Ämeqwlan…» dey kelip, altınşı äuletten bastap Moñğol esimderi tirkelipti.

Däl joğarıdağıday jağday Küşiliktiñ ortalıq Qıtayğa bilik jürgizgen bir wrpağınıñ ömirinen de bayqauğa boladı. Tayan han ölgennen keyin Gorbasu hanım Şıñğıs hannıñ ayımı bolıp qala beredi. Ol öz şöberesi Küşilik hannıñ Sauıs attı bir balasın bauırına alıp tärbieleydi. Sauıs 25 jasqa şıqqan, yağni 1231 jılı  Ögedey han Altın han eline şabuıl jasaydı. Jastay jaqsı maşıq körgen Küşilik wlı Sauıs soğıs kezinde öziniñ erligi jäne asqan şeberligimen közge tüsip,  tümenbasılıqqa tağayındaladı. Äri ortalıq Qıtaydağı Hınan öñiriniñ ämirşisi bolıp belgilenedi. Biraq wzaq ömir süre almaydı. 1248 jılı  nauqastan dünie saladı.

Sauıstan Beden attı wl qalğan. Onı da äjesi Gorbasu jastayınan soğıs maşığına tärbieleydi. Erjetken soñ qol bastap jorıqqa attanıp,  jolbarıs atıp Qıtaydıñ YUuan handığı däuirinde «Jolbarıs atqan general» atanadı. Ol da äkesi Sauıstıñ ornın basıp, ortalıq Qıtayğa bilik jürgizedi. Jazba derekterde: 1229-1309 jıldar aralığında ömir sürgeni aytılıptı. Bedenniñ ülken wlı äkimşilik qızmette bolğan, ekinşi wlı Nanğaday ülken oqımıstı bolıp, balası Bolaniñ (Boranşı) ekeui nayman şejiresin jazıp şıqqan.

Sol kezdegi YUuan handığınıñ eñ äygili bädizşilerin tauıp: «nayman handığı qwladı, handarı öldi, wrpaqtarı sanaulı ğana, Ielu hanım (Sauıstıñ şeşesi) bir wlın jetelep tar jol tayğaq keşulerdi bastan keşirip aman qalğanına şükirlik etedi» degen sözdi tasqa oydıradı. Sosın, Sauıs pen Bedenniñ süyegi jerlengen Hıbi ölkesiniñ Damiñ audanına, osı qwlpıtastı ornatıp, wrpağına «töre» sözin familiya retinde qoldanudı wyğaradı. Bwl nayman ämirleriniñ qıtaylanuınıñ bastaması edi.

Älgi qwlpıtastı 1330 jılı säuirde ornatqan eken. Osıdan soñ olardıñ twqımı töre Şuguañ, töre Şuli, töre YUyçuan kete bergen. Bwlardıñ arasınan şıqqan ğalım äri aqın, qoğam qayratkeri töre YUyçuan bolğan. Bwl adam 1311-1382 jıldarı aralığında jasağan. 1342 jılı töre YUyçuan ordanı basqaratın wlıq bolıp tağayındaladı. Ol ordada twrğan kezinde patşalıqtıñ iri twlğaları qarlwq aqını Näyjan, qañlıdan şıqqan äygili hatşı qañlı Köke, wyğırdan şıqqan iri qayratker sardar Hayşiñşi, qıtay aqını Li gofıñ jäne sol kezdegi Qıtay astanası Hanbalıqtağı (qazirgi Pekin) basqa da ğwlama ğalımdarmen tanıs bolğan. Odan keyin bükil patşalığı boyınşa jır düldili Küñzi-Mıñzı tağılımınıñ asqan bilgiri, atanıp, Qıtay ädebieti däuiriniñ «asqar biigi» bolıp tanıladı.

1368 jılı YUuan handığı, yağni, Şıñğıs han äuletteriniñ biligi qwlap, ornına Miñ patşalığı keledi de bwrınğı biliktegi Batıs öñiri adamdarın ordadan alastaydı. Biraq töre YUyçuan bwl alastaudan aman qaladı. Jañadan patşalıq twğırğa otırğan Jou yuan jañ patşa töre YUyçuandı özine aqılşı etip tağayındaydı. Ol töre YUyçuannıñ wsınıstarı boyınşa bir qıdıru jaña zañ-jarlıqtar şığaradı, ükimet organdarına reformalar jürgizedi.

Osı mezgil işinde töre YUyçuan sol patşalıqtıñ bas sotı bolıp ta isteydi. Sol jwmıstardı oydağıday orındağandığı sebepti 373 jılı säuirde, ekinşi ret 1381 jılı naurızda patşa jağınan marapattaladı. «Ejelgi Qıtaydıñ ärqanday kitaptarın tüsindire alatın, Küñzi tağılımınıñ jüyrigi, sol zamannıñ asqan bilgiri» atanğan töre YUyçuannıñ öleñderin jinau, retteu  özi ölgen soñ 160 jıldan keyin bastalğan.

Belgili Qıtay ğalımı Huañşiñrin (1490-1540 j.j.) sol jwmıstı atqarıp, äri onıñ öleñder jinağın baspadan şığardı. Töre YUyçuan ömiriniñ aqırı öz ata-babaları jatqan ortalıq Qıtaydıñ bir qıstağına ötken. Bir halıqtıñ mülde qwrıp, eñ soñğı twyağınıñ jat jwrtta qalıp jalğızsırağan ömiri, onıñ jan düniesinde torığuşılıq, ümitsizdik tudırğan. Köne kitaptardan basqa ermegi, aqıl-keñes swrarlıq adamı qalmağan. Öz tağdırı turalı:

Tüstikke attandı qız tañ sögile,

El-jwrtqa qaray-qaray jan egile.

Köñil küpti, därmen az, asıl aru,

Kim ortaq bolar endi mwñ-şerine

***

Qolımnan kitap tastaman,

Oqimın wzaq tolğanam.

Har bolam dep zarlaman,

Bay-bağlandıq sadağam.

Eskiniñ sözi medetim,

Oqısam janım jadırar.

Ermegim osı – baylığım,

Osımen ünim qarlığar…

Demek, Küşilik hannıñ Hanbalıqqa, ortalıq Qıtayğa bilik jürgizgen besinşi wrpağı osılayşa  ömirden ötken. Osıdan keyin Qıtay jazbalarında naymandar turalı aytılmaydı. Tek sol kezde nayman töreleri tört rulı el, olardıñ qauımı 13 rulı elge aynalğandığı jazılğan. Qıtaydıñ Jilin ölkesi Jaulay özeni boyında «Näminçi» yağni nayman audanı degen audan atı osı uaqıtqa deyin saqtalğan. Osı öñirde naymannan şıqqan Temugı, Bwqatemir degen iri äskeri sardarlar bilik jürgizgendigi mälim. Bälkim bwl solardan qalğan iz şığar. Qıtay jäne Moñğıl derekterine qarağanda Jalayır Mwqalı qıtaydıñ bükil şığıs-soltüstigin bilegen. Onıñ wrpağı sol jerde – Ordos öñirinde qalğan. Şıñğıs hannıñ toğız örliginiñ biri kerey Sorhan sarı öz kezinde wyğırlardı bilegen. Wrpaqtardı solardıñ arasında qalğan. Qıtaydağı Oñtüstik ŞUAR-dıñ Merkit audanınıñ bayırğı twrğındarı bayağı Şıñğıs däuiriniñ merkitteri ekendigi, ol jerdegi «Dolandıqtar» atalğan halıqtıñ «Töleñgitter» ekendigi jöninde jaña zertteuler düniege kelip jatır. Olardıñ tili, salt-dästüri wyğırlardan göri bizge jaqın eken. Bwl künderi wyğırlasıp ketken sol merkitter men töleñgitter bälkim bayağı kerey Sorqan sarınıñ bilik jürgizgen eli boluı mümkin.

Zeynolla SÄNİK, zerteuşi

Ürimji qalası

namys.kz