Qazir memleketşildikti az oylaytın, el turalı söylegende qisınsızdıqqa jii jol beretin sabazdar otandıq din tarihın bwrmalap tüsindirip jür. Ärine, ökinişke qaray! Keñestik qiın jıldarı danışpan Mwhañ – Mwhtar Äuez amalsız aytqan «Abaydıñ dini – aqıldıñ dini» degen tezisti qate dolbarlağannan şıqqan «din basqa, aqıl basqa» degen beydaua payım qazaq qalalarındağı minberli orındardan jıraq ketpedi. Tayauda almağan atağı, otırmağan qızmeti qalmağan aqsaqal jasındağı bir akademik osılay dep twr. Bwl – ğılım sözine parodiya ğoy.

Tağı da birer mısal. Nege ekenin bilmedik, abaytanudıñ qazirgi qaysıbir mamandarı Şığıstı, dana aqınnıñ dinşildigin auızğa ala otırıp, «Qazaq jerine islam küşpen kelgen, ol eski jädigerlikterimizdi tügel joydı» dep, tüyeden tüskendey qoyıp qaladı. Däl osı söz sanamızğa «äke-şeşem beker üylengen, men odan da jaqsı adamdardan tuatın edim» degendey bolıp qabıldanadı. Qazaqstan filosof-ğalımdarınıñ maqala-eñbekterin qarañız: «täñirşildik din» degennen köz sürinedi. Bayıptap köriñizşi, aytalıq, ertedegi türik däuirinde babalarımız bir mezgilde kökke, ayğa, künge, otqa, suğa t.b. tabındı. Sonda, «täñirşildik din» qayda? Qazir bärimizdiñ közimiz aşıq, mwnı ğılımda «pwtqa tabınu» nemese «mäjusilik» deydi. Sol kezden auısıp, Abayğa jetken Täñir sözdik wğım retinde Allanıñ balama atauı ğana bolıp twr (parsıdan engen Qwday sözi siyaqtı).

Otandıq gumanitarlıq ğılımnıñ tisi bata almay jürgen äygili Qarahan däuirindegi islamdıq türik qwndılıqtarın bılay qoyğanda, Asan qayğıdan Abayğa deyingi körkem sözimiz, ruhaniyatımız din quattaytın ğılımmen, tanımmen suarılğan. Alayda, el qorğau, qilı jorıq pen küres, otarşıldıq azap däuirinde «oypañ jerge on otau, qırañ jerge qırıq şatır» tigip, meşit-medreseniñ şuağın şaşatınday, dindi bilik pen aqıldıñ jolbasşısı etetindey uaqıt boldı ma?.. Söyte twra, «mwsılman men käuirdiñ arasın ötip bwzıp din aşqan» alaş balası az şıqpağanına tarih kuä. Alayda şındıqtıñ atı – şındıq, Kökbay aqınnıñ deregine qarağanda, hakim Abay «Mısırdan töte jolmen oqu şıqtı, Sol qaşan keledi dep şöldeuşi edi». Bwl – äu bastağı ğılımı men bilimi mıqtı islamğa qaytu jäne onı jañaşa serpiltu (jäditşildik) jolı edi. Qazaq dalasına bwl soqpaq Qırım tatarı Ismayıl Ğaspıralınıñ (Ismail Gasprinskiy) «Tärjimanı» arqılı tartıldı. Alaş qayratkerleri Batıs pen Şığıstı teñ twtqan, ğılımi islamdı ömiriniñ mänine aynaldırğan Ismail Gasprinskiydiñ şekpeninen şıqtı.

Alaş köşbasşısı Älihan Bökeyhan 1910 jılı  imperatorlıq Reseydiñ  köptomdıq tarihnamasında jariyalağan «Qazaqtar» attı eñbeginde mınanday mälimet keltiredi: Aqmola oblısınıñ bir mwsılman azamatı  dinimizdi tügenşe degen svyaşennik qorladı dep Ombı Arhipastırına arız jazadı. Al, bwl dini orın: «Batıl arızqoy qazaq Türkiyada emes, pravoslav-hristian dinindegi Reseyde twratının wmıtqan eken. Özgerissiz qalsın!» degen qarar qabıldaydı. Älihan büy deydi: «Men qazaqtarğa L.N.Tolstoy turalı aytıp berip edim, olar qobdiınan älgi qarardı şığarıp, «sirä, Tolstoyıñız orıs emes, mwsılman şığar, äytpese, orıs dinine pikirin bildire almas edi» dedi».

Ä.Bökeyhan eñbeginen  qazaqtar twñğış ret patşa ökimeti sayasatına qarsı proklamaciyanı (1905 jılğı Peticiyadan äldeqayda bwrın) 1902-1903 jıldar şamasında jazğanın bilemiz. «Qazaqtıñ birinşi proklamaciyasında orıs ökimetiniñ islam dinine  jasap jatqan zorlığı men hristiandandıru sayasatına bir kisidey qarsı twruğa şaqırdı. Bwl ideya proklamaciyada jalañ aytılmay, orıstandıru sayasatına baylanıstı naqtı faktilermen däleldengen. 1902 jıldan endirilgen «krest'yan naçal'nigi» jüyesine, eldegi resmi mektepterdegi arab tili men jazuın qoldanuğa tıyım salınuına qarsılıq bildirgen. Ötiniş qanağattandırılmağan soñ, halıq proklamaciya avtorları aytqan imansız şaralardıñ jüzege asatınına közi jetken», – dep  körsetedi Älihan. Osı zertteuinde Ä.Bökeyhan 1903 jıldan bastap dindarlar quğındaldı, kitaptarı tärkilendi degen keyingi Saduaqas Ğılmani  jazbasın tolıq rastaytın dälel keltiredi.

Alaş balasına ülgili Nauan hazirettiñ tarihi ornın orıs üşin  Lomonosov qanday bolsa, qazaq üşin sonday degen Älihan: «Proklamaciyağa baylanıstı qazaqtıñ äygili igi jaqsıların, moldaları men jañaşa oqığan mwğalimderin alğaş ret sayasi twrğıdan  resmi tintidi. Kitaptarı, hat-jazbaları tärkilendi. Biraq, olardı 2-3 jıldan soñ azattıq künderi qaytarıp berdi. Naurızbay (el onı qwrmettep sıpayı atpen Nauan deydi) Talaswlı şäkirtterimen birge jer audarıldı», – dep jazadı. Kürdeli kezeñniñ ziyalıları, Ä.Bökeyhan pikirinşe, 1905 jılı 17 säuirdegi «Senim tözimdiligi turalı» Jarlıqtan soñ közqaras-twjırımdarın aşıq bildire bastağan.  Qayratker wlt oqığandarın ekige böledi: biri – «batısşıldar», olar orıs ädebietin oqıp öskender, batıs mädenietimen halqın ağartqısı jäne körkeytkisi kelgender, dindi ekinşi kezekke qoyuşılar, 17 säuir jarlığına ümit artuşılar; ekinşisi – «türikşilder» (tyurkofil'der), bwlar – dindi birinşi kezekke qoyuşılar, ğılım-bilim men dindi birtwtas dep qarauşılar, dindik birlik pen wlttıq birlikti teñ köruşiler. Älihan osı eki toptıñ soñğısınıñ qatarı köp dep körsetedi. Bwğan qosımşa ol: «Qazaq dalasındağı orıstandıru sayasatınıñ osı kezge deyin jalğasıp kelui mwnda batıs ağartuşılığı men mädenietine salqın közqaras tuğızğan», – deydi.

Joğarıdağı Ä.Bökeyhan oylarınan mınanday twjırım jasauğa boladı: birinşi, 1905 jıldarı, tipti biz şarttı türde mejelegen  1911 jılğa deyin qazaqtıñ oqığan qauımı (Älihan da bir sözinde şığısşa oqığandardıñ esepke alınbay jürgenin eskertedi) äri-säri küy keşken, izdengen; ekinşi, basımdılıq tabiği türde Şığıs, yaki, islam jağında bolğan. Osı twjırımdı mısalmen de däleldeu qiın emes.

Mwsılmandıq ağartuşılıqqa tüsinispenşilikpen qarağan Ä.Bökeyhannıñ sayasi-qoğamdıq qızmeti men sanalı ğwmırındağı äriptesteri men pikirlesteriniñ işinde Ä.Baytwrsınwlı men M.Dulatwlınıñ ornı bölek. Endi, osı twlğalardıñ alğaşqı «Oyan, qazaq» pen «Qırıq mısal», keyingi  «Masa» men «Azamat» kitaptarın  alıp qarayıq. Mwnıñ qay-qaysısı da halıqtı ağartuğa, oyatuğa bağıt wstağan. Eşqaysısı dinsiz de ömir süremiz demeydi. Qayta dindi saqtaudı wlttı  saqtaumen  teñ qaraydı. Ahmettiñ «Masa» eñbegine engen «Jiğan-tergen» öleñinde: «Moldalarda ne ğamal?..» – degen swraq bar. Swraqtıñ däl osılay qoyıluı jäne oğan qaytarılğan jauap A.Baytwrsınwlınıñ islamğa äl-Marjani, I.Gasprinskiyşe qarağanın, jäditşildiktiñ qazaq nwsqasın qalıptastıruğa jwmılğanın körsetedi. Al, M.Dulatwlı «Ülkenimiz qadimlıqqa jazılıp, Jädit degen partiyada jas boldıq», – dep bwl ağımdı qoldau qajettigin aşıq aytadı. Äytkenmen de, osı qayratkerlerdiñ jäditşildiginde dabıra da, daqpırt ta joq, tüsindiru ıñğayındağı dabıl jäne öz halqınıñ jağdayına säykes is bar. Bwlardıñ jäditşildiginiñ zayırlığı basım.

Jäditşildikti üyrenu negizinen tikeley I.Gasprinskiy eñbekterin jäne Qazannıñ jañaşa oqığandarınıñ gazet-jurnaldarda jariyalağan maqalaları men  jazğan oqulıqtarın  paydalanu arqılı jüzege astı. Däl qazirgi küni Qazaqstan Ğılım akademiyası Ortalıq Ğılımi kitaphanası men Wlttıq kitaphana qorında I.Gasprinskiydiñ “Hodja-i sıbyan” attı älippesi (Baqşasaray, 1892 jäne 1902), “Adäb-i Şarkiya ua adäb-i ğarbiya” attı estetika turalı kitabı (jılı  körsetilmegen), “Kutib-hana-i jädidä” attı bibliografiyalıq-anıqtamalıq sipattağı eñbegi (Baqşasaray, 1902), “Mäşhür paytählär” attı tarihi-jağrafiyalıq anıqtamalığı (Baqşasaray, 1901), “Mubad-i tämäddän islamiyan Rus” attı Resey mwsılmandarı mädenietiniñ   tarihı turalı zertteui (Baqşasaray, 1901), “Mir Ali Şer Nauai” attı ğwmırbayan oçerki (jılı belgisiz), “Nasihat tibbiya” attı därigerlik (medicina) haqındağı jiğan-tergeni (jılı belgisiz), “Tatar hayatidan meñ iknçe kiça” attı kitabı (Baqşasaray, 1907), “Tarih äğlämät ua ihtiräğät” attı iri twlğalar men oqiğalar turalı eñbegi (jılı belgisiz), “Türkstan ğaliması” attı ğwlamalar jöninde tanımdıq eñbegi (Baqşasaray, 1900), “Hukämay-i islam” attı mwsılman filosoftarı haqında, “Hukämay-i yunan” attı grek filosoftarı turalı eñbekteri (jıldarı belgisiz), “Kırık edi hädis şärif” attı jinağı, “Hatunlar düniyası” attı kitabı (Baqşasaray, 1905), “Kadinlar” (hatun – ataqtı äyel, kadin – jalpı äyel delingen) attı kitabı, “Krılov tämsilätidän tärjumälär” attı audarması, “Zoräki tabib” attı 3 aktili komediyası, “Dar-ur-Rahat musulmanları” attı körkem şığarması (bir zertteuşiler povest' dese, endi, bireuler roman deydi) saqtalğan. Naqtı  aytuğa bolatın närse: osı eñbekter äuelgiden Qazaqstan jerine jetken (keybir kitaptarda Qızıljarlıq mwsılman azamattarınıñ  möri basılğan), yağni, kitaphana keyin  satıp, yaki, auıstırıp alğan dünieler emes.

I.Gasprinskiydiñ osınau oqulıqtarı, tanımdıq kitaptarı, ağartuşılıq audarmaları jäne Reseylik türik düniesindegi alğaşqı häm bağıtı jüyeli «Tärjiman» gazeti – qayratkerdiñ «Orıs mwsılmandığı», «Orıs–Şığıs kelisimi» eñbekterinde aytqan arman-müddesiniñ üdesinen şıqqanın körsetedi. Mısalğa äygili «Türkistan ğwlamasın» («Türkstan ğaliması. Turkstända etişin ğafan ua maşayıq din bağzaları», Baqşasaray: Tärjiman, 1900) alayıq. Osı kitabınıñ alğısözinde I.Gasprinskiy: «Biz Türkistanda tuıp-ösken ğwlamalar turalı bilmeymiz. Keybireuler «mwnıñ keregi ne?» dep qaraydı. Oqığan azamat bwlay demese kerek. Sol üşin Türkistan men Maurenahrda tuğan ataqtı ata-babamız turalı mälimet berudi közdedik. Europa ğılımı ösip örkendedi, biz qalıp qoydıq. Sondıqtan, kemistikti toltırıp, mağlwmat berudi qaladıq», – dep jazadı.

Endi asa körnekti ağartuşı toptastırğan Türkistannıñ tarihi twlğalarına köz salıñızdarşı:
Türkistannıñ asa bilgirleri
Şah Nağışbänd
Şayıh Nädjimeddin Kubra
Ğabdul Halıq  Ğajdauani
Ğali Ramadini Bwhari
Ğaziz Näsifi
Şayh Ibragim Bädahşani Nahşäbandi
Şayh Masğwt Bwhari
Muaiaddin Jwmdi
Mäuläna Şayh Saddridin Kunui
Izbasarları
Äbilqasım Mwhammäd bin  Ğwmar Äzzamhajari
Mäuläna Käşiği Säbzauari
Mäuläna Jamaliddin Äbu Ğabdulla Bälhi
Mäulänä Şayıh Şağabuddin
Äbulläyas Samarqandi
Äbi Hafas Ğwmar Ännasfi
Imam Äbumanswr Matridi
Mäuläna Şayıh Ğäli äs-Samarqandi
Äbu Hafiz Ğwmar  bin Ishah  bin Ahmad äl-Ğaznaui
Hafizuddin Äbulbärakat  Ğabdolla bin Ahmad bin Mahmwt än-Näsfi
Türkistannıñ ataqtı hadistanuşıları
Äbu Ğabdulla Mwhammed bin Ismağil äl-Bwhari
Mwhammed bin Ğaysa Termezi
Ibraїim Şäkistani
Äbu Ğabdurahman Ahmad bin Şwğayıp än-Näsai
Ismağil bin Müsilim Şäkani
Imam Ahmed bin Hannbal
Äbu Mwhammad Ğabdulla  bin Ğabdrahman Dirami
Äbu Bäkir Şaşi (Täşkendi)
Äbu Bäkir Ahmed bin Mwhammed äl-Horezmi
Türkistanda tuğan söz öneri bilgirleri (ideologtar)
Äbu Mansur Matridi
Mäuläna Bahai Horezmi
Äbulilyas Samarqandi
Mäuläna Ğabdulla bin Masğwt Bwhari
Ğabdulla  bin Ğwmar  bin Ğaysa Abu Said Däbusi
Sadru Şariha Ğabdulla bin Masğwt  Harum
Ämir Kätip ibn Ğwmar äl-Ğamidi
Türkistannıñ ädebiet ğalımdarı
Äbu Nasır Ismağil  bin äl-Hamadi äl-Jauhari
Sirajdin YUsup Äskaki
Ğwlama Mahmud Ğaznaui
Äbu Ğabdulla Mwhammed bin  Ğali Termezi
Äbu Ibraїim Farabi
Mäuläna Hasan Säbzauari
Raişddin Utuat Bälhi
Nasır bin Ğabdusağit bin -Ğali äl-Matarazi
Äbilqasım Bälhi
Türkistannıñ ataqtı şayırları
Hakim Sänäi Ğaznaui
Şah Badahşani
Sağir Fariabi
Fataul Horezmi
Kämaladdin Jwmandi
Şäukat Bwhari
Swltan Hwsayın Bayğara
Ğali Şir Nauai
Äsireddin Ahastaki
Seyfuddin Esfarani
Maqtwmqwli
Mäuläna Lwtfi
Äbulfattah Bästi
Ämir Hwsrau Dählaui
Mwhammed Salih
Türkistannıñ  hakimderi men täbipteri (däriger-emşi)
Ibn Sina
Farabi (Mwhammed bin Mwhammed bin Uzlah bin Tarhan) atı   Äbunasır
Hoja Fahreddin bin Äuhadi Säbzauari
Hakim Äzrahi Maruai
Bädreddin Samarqandi
Näjibuddin Äbu Hama Samarqandi
Ğabdraman  äl-Hasan äl-Hatan äl-Marzaui
Äbdi Ibrahim Gurgani
Şarif Şarafuddin
Äbulğabbas Ahmed bin tabip Sarhaji
Türkistan ğarışşıları (astronom)
Äbu Mahşar Bälhi
Mwhammed bin Mwsa äl-Horezmi
Ahmed bin Ğazir Färğani
Mwhammed bin Mwhammed Jağmini
Mäuläna Ğali Qwsşı
Şamsuddin Samarqandi
Äulat Şah Temurden  Wlığbek
Mwhammed Hodjandi
Ğali ibn Majur jäne onıñ wlı Abulhasan
Ğabdulla bin Sağil äl-Farğani
Äbu Rayhan  äl-Biruni äl-Horezmi
Türkistanda tuğan  tarihşılar men jağrafiyaşılar
Ğiyasudin Mwhammed
Hafiz Abru
Jamaledin Ğataulla Nizaburi
Äbu Sağit Samğani äl-Maruazi
Ahmed bin at-Tabip as-Sarhi
Ğali Qwsşıı
Ğabdurazah Samarqandi
Äbu Jağpar Mwhammed Mwsa äl-Horezmi
Mir Ğabdulkärim Bwhari
Türkistannan şıqqan  islamnıñ fikh (şariğat turalı ilim) ğwlamaları
Äbu Matfah Balhi
Käkim as-Şaid Äbul Fazıl Mwhammed bin Mwhammed Ahmed äl-Marua
Äbul Qasım Safar Balhi
Şämsul Ima Sarahi
Fahruddin Ğali YAzdaui
Burhaniddin Mir Ğanani
Nädjumuddin  Äbu Hafiz Ğwmar bin Mahmwt Ahmed än-Nasfi
Zeynuddin Gätabi Bwhari

Mine, osı twlğalardıñ biz keltirgen wzaq tiziminen  I.Gasprinskiydiñ qanşama izdengenin bayqauğa boladı. Ärine, ol esimderdi qwrğaq atamay, bwlardıñ nendey is atqarğanın jäne Şığıs ğılımında qanday ornı barın jazdı. «Orıs mwsılmandığında» aytqanday, I.Gasprinskiy türik jwrtına qarıştay damuğa negiz, yaki, qwnarlı topıraq barın jaqsı añğarğan. Bizdiñşe, HH ğasır  basındağı jäditşe medreselerde ağartuşınıñ «Türkistan ğwlaması» sındı tanımdıq eñbekteri şäkirtterge oquğa wsınılğan. Azamattıq tarihımızdan mälim jay, Abayğa deyin de, odan keyin de qazaq oqığandarı özine etene Şığıstı meñgeruge wmtılğan, mwnıñ dürildegen şağınıñ üzilip qalğanına ökiniş bildirgen. Ğılımnıñ eki düniege de qajettigine imanı sengen. Mwnı Abay: «Ğılımsız ahiret te joq, dünie de joq. Ğılımsız oqığan namaz, twtqan ruza, qılğan qaj eşbir ğibadat ornına barmaydı»,-dep tüyindegeni mälim. I.Gasprinskiy atağan ğwlamalardıñ barlığı derlik din men ğılımdı ajıratıp qaramağandar, yaki, birjaqtılıq oyına da kirip şıqpağandar edi. Dälirek aytsaq, dinge aqılmen kelgender-tin. Şäkärim qajı Qwdayberdiwlı:
Taza aqılmen tappağan din –
Şın din emes, jındılıq, – deydi. Sonımen birge, osı oyşıl aqın birjaqtılıqqa wrınğan zamandas keybir «dindarlar men oqığandardıñ» qateligin döp körsetedi:
Moldalardan din swrasañ,
Sandıraqtap sandalar.
Pänşilermen bas qwrasañ,
Jan, qwday joq, der twraq.
Biz haqiqat elegine
Osı ekeuin elesek,
Tükke twrmas keregiñe,
Ekeui de qaljıraq.
Endi, bayıptay beriñiz: biz I.Gas­prinskiy deregindegi ğwlamalardıñ 15-20 payızın bilemiz be?.. Bügingi qazaq 60-jıldardıñ basında ğana atın estip, börkin aspanğa atqan Äbu Nasır äl-Farabi osı tizimde jür. Keyde «aqın Mağjan äl-Farabidı qaydan bilgen?» dep jatamız-au… HH ğasır basındağı din häm ruhaniyat mäselesinde otarlauşı men otarlanuşı qarım-qatınasın Ahmet Baytwrsınwlı da zerdelepti. Ağartuşı büy deydi: «Hükimetke (patşalıq – D.Q.) keregi – jwrttıñ bäri bir tilde, bir dinde, bir jazuda bolu, är halıqqa keregi – öz dini, tili, jazuı saqtalu». Aqañnıñ «dinmen baylanısqan jazu din joğalmay, joğalmaydı» degen twjırımdaması bar. Mwnı bügingi tanımğa jatıq etip aytsaq, bizdiñ mıñdağan jılğı dünietanımımız, ädebietimiz, tilimiz islammen suarılğan, odan ayırılu – bärinen ayırılu, onı tüsinbeu – ömir süru mänisin tüsinbeu. Osı orayda danışpan ağartuşı qazir de kökeykesti pikir aytadı: «Qazaq dinge naşar küyden ötken, endi, qazaqtı basqa dinge audaramın deu qwr äureşildik». A.Baytwrsınwlı söziniñ bügingi şındığına mısal da keltiruge boladı. Äne bir jıldarı «täñirşildik dindi» jañğırtamız degenderdiñ äreketinen eşteñe de şıqpadı. Öytkeni, ol negizsiz, jüyesiz, qwr sandıraq bir närse edi… Biraq, ökiniştisi, ondaylar özderi ğana adaspay, jas buındı tüsiniksiz jolğa saluı mümkin ğoy.

Wlt ziyalıları din qayratkerleri men qızmetkerlerine de ayrıqşa qaradı. 1925-1927 jıldarı Qazaqstannıñ Halıq ağartu ministri bolğan Smağwl Saduaqaswlı 1920 jılı bılay dep jazdı: «Qazaqtıñ moldaları bir jağınan dindi üyretse, ekinşi jağınan balalarğa hat tanıtudı üyretti (soñğı jwmıs üşin orıstarda uçitel' degender boluşı edi). Qısqasın aytqanda, orıstıñ poptarı men qazaqtıñ moldaların bir közben ölşeuge bolmaydı. Olay bolsa, orıstar poptarın jamandaydı, biz de moldalardı jamandayıq deudiñ qisını joq». Osı tanım-tüsinik bügingilerdi de oylantuğa tiis. Mäselen, 1917 jılı Alaş Ordanı jasaqtaytın qwrıltayda, sol kezge deyin 4-5 kitap şığarğan, mañızdı mäseleler boyınşa kelissözge birneşe märte imperiya astanasına barğan aqın, dindar Ğwmar Qaraştıñ qazi bolıp saylanuı da osınday tanımmen oraylasıp jatır.

Biz Alaş qayratkerlerin keremet dintanuşılar demeymiz. Olardıñ özindik missiyası boldı, söyte twra adamzattıñ dwrıs häm ornıqtı damu zañdılığın bilgendikten, kötergen mäselesiniñ retine qaray iman men dästürge adaldıqtı ärkez eske salıp otırdı. Qanşa zayırlı bolsa da dinsiz memlekettiñ bir büyiri tömen tüsip twratının jii eskertti.

Dihan QAMZABEKWLI,
professor

«Aqiqat»