“Abay” aqparat portalınıñ elektrondı poştasına halıqaralıq äyelder merekesiniñ tarihı turalı Toğaybay Nwrmwratwlınıñ maqalası kelip tüsti. Bwl meyram bizdiñ elde analar merekesi bolıp toylanıp keledi. Atalğan merekeniñ mañızı salt-sanamızğa siñisti bolıp ketti. Sondıqtan da, avtordıñ tım qattı ketken twstarı bolsa, oqırman qauımnan keşirim swraymız. Eger de Sizderdiñ aytar uäjderiñiz bolsa, onı da jariyalauğa dayınbız. 

Abai.kz portalı

Keñestik qandıbalaq kommunister qwrğan terrorlıq memleket öz qılmıstarın jasıru üşin ötirik tarih, ötirik mädeniet, ötirik adamdıq qasietterdi oylap şığardı. Bwlardıñ wlt bolmısı, adamdıq qasietten jwrday etetin ğılımi twjırımdamaları äli künge küşinde keledi.  

Aleksandra Mihaylovna  Kollontay – bwrınğı orıs armiyası generalınıñ qızı edi. Mektep betin körmey-aq, üyinde jürip ärip tanıp, oqıp üyrendi. On altı jasında ülken-kişi demey, erkek ataulınıñ kez-kelgenimen tösek qatınasına tüsip, külli elge «qızuqandı Şuroçka» atandı. Biraq ata-anası eñirep, jalınıp, soñınan qalmay jürip, Vladimir Kollontay degenge qosadı. Üyde otırıp şañırağına şattıq sıylap, qwldırañdağan balasınıñ tätti külkisin añsamaytın qatınğa otbasında otıru nağız azapqa aynaldı. Küyeuiniñ aldındağı äyeldik parazın öteu, erkek pen äyeldiñ eñ ıstıq näzik sezimin, mahabbatın, aq nekesin; «aqımaq, nadan  adamdardıñ äyelderdi otbasına baylap, qwl qılıp wstau üşin oylap tapqan qwytırqı isi» dep aşıq aytumen boldı. Onısımen qoymay, «bir erkekpen ğana tösekte jatu, ömiriñdi qor etu» dep, küyeui jwmısqa ketkende onıñ dosı Aleksandr Satkeviçpen aşıq türde aşınalıq jasadı. Köp uaqıt ötpey 1898 jılı bwl ekeuinen de jalığıp, şetelge ketedi.   

HIH ğasırdıñ ayağı HH ğasırdıñ basında Europada  Klara Cetkin men Roza Lyuksemburg degen äyelder jezökşelerdi qorğap, «olardıñ da adamdar siyaqtı memleketten kömek aluğa, saylanuğa, saylauğa qatısuına, zañdı qwjattaluına qwqı bar» dep, jezökşelerdi wrıp-soğıp, quıp taratılğan «8 naurız» künin «jwmısşı» äyelderdiñ «teñdik üşin küres» küni retinde atap ötu üşin, köşe jezökşelerin jıl sayın qayta-qayta mitingige alıp şığıp, batıs baspasözin şulatıp jatqan kez. Solarğa qosılğan Kollantay: «Resey damımağan, örkenietke jetpegen, äyelderdi qorlap wstaydı» degen maqalalarımen «küresker äyel» atanıp, qalağan erkekterimen «baqıttı» ömir keşip jatadı. Sonımen qatar Europada özderin «revolyucioner» atağan qaraqşı, alayaq, wrı-qarı, teroristik toptardıñ kösemderi Pol' Lafarg, Karl Kautskiy, Georgiy Plehanov, Vladimir Ul'yanov (Lenin) «Resey patşasın öltiremiz, ezilgen halıqqa bostandıq äperemiz» dep neşe märte patşağa, biliktegi ministrler men  ataqtı ziyalı jandarğa qastandıq ärket jasaumen aynalısqan toptıñ beldi müşesine aynaladı. Orıs imperiyası Kollantayğa Reseyge keluge tiım saladı. Reseydegi 1917 jılğı aqpan revolyuciyasın estisimen Peterborğa şwğıl oraladı. Mıñdağan jwmısşılar men soldattar aldında, «äyel bostandığı» turalı söylegen sözin sayqımazaq retinde qabıldağan tobır, ulap-şulap qolpaştap, aqırında soldattar onı, «bizdiñ Saşa «revolyuciyanıñ seks güli» dep «qoldan qolğa» alıp ketedi. Köp ötpey qırıq bes jastağı Kollantay, Baltıq flotınıñ  matrosı, jiırma segiz jasar sotqar Dıbenkonıñ oynasına aynaladı. Kollantay 1917 jılı Mäskeu qalasında zauıt jwmısşıları men qızıl äskerler aldında: «Äyelderdiñ bir erkekpen ğana nekege twrıp, oğan täueldi boluı – äyel bostandığın qorlau. Revolyuciyanıñ maqsatı äyelderge bostandıq äperu. Sondıqtan äyelder qalağan erkegimen bolıp, wnatpasa tastap kete aladı. Bala tuğısı kele me, kelmey me onı äyel şeşui kerek» dep ottaydı. Leninmen de tösektes bolıp jürgendikten Revolyuciyalıq ükimettiñ qwramına kirgen jalğız qatın boladı. Lenin onı äleumettik qamsızdandıru ministri etip tağayındaydı. Ministr bolısımen 1917 jılı 19 jeltoqsanda europalıq azğın, gomik filosofsımaq Freydtiñ ilimin negizge alıp, äyelder, erkekterge ekonomikalıq, jınıstıq täueldi bolmau üşin «Äyel teñdigi», «Nekeni bwzu», «Azamattıq neke», «Nekesiz tuğan balanıñ qwqığın zañdı tuılğan balamen teñestiru», «Nekeniñ küşin joyu», «Gomoseksual bolğandığı üşin jazalaudıñ küşin joyu siyaqtı zañdar jinağın dayındap oğan Lenin qol qoyıp, qabıldaydı.  «Tüsik tastau erkindigi» – «svoboda abortov», «Gomoseksualizm», «jastardıñ jınıstıq qatınastağı erkindigi» – «molodejnıe (seksual'nıe) kommunı», «balalardı wjımdıq türde tärbieleu» – «kollektivnoe vospitanie detey» siyaqtı erejeler qabıldaydı. Sonımen qatar Keñes Odağına «8 naurız halıqaralıq äyelder meyramı» degen merekeni engizedi. Reseydiñ esti äyelderi eşqaşan mitingige şığıp bwl kündi talap teken emes. 

Bwl zañdar men erejelerdi quana qoldağan Trockiy Leninge jazğan hatında: «Reseyde äyelderdi jınısına bölip qorlaytını, äyelder ekonomikalıq, jınıstıq qatınasta erkekke täueldi ekeni ras. Otbası da burjuaziya biligi siyaqtı «irip şirigen» institut. Biz bwnı joyuımız kerek» depti qanıpezer.  

«Molodaya gvardiya» jurnalına jınıstıq qatınas turalı doktrinasın jariyalap, soñına; «Komsomoldar men komsomolkalardıñ bir-birimen  jınıstıq qatınasqa tüsui – şöldegende işetin bir stakan su siyaqtı, şöliñdi basıp jüre beretin qarapayım bolu kerek» dep jazdı. «Novaya moral' i raboçiy klass», «Dorogu krılatomu Erosu!», «Lyubov' pçel trudovıh» siyaqtı azğındıqqa şaqıratın jüzdegen maqalalar jariyalap, kitaptar jazadı. Alğaşqıda halıq oğan, «aqımaq qatın» dep küle qaradı.  «Kollantayday ataqtı äyel bolamız» dep armandağan komsomol hatşısı, partkom hatşısı, komissar, bastıqtıñ hatşısı bolğan qızdar, kelinşekter bilim, ğılımımen, talantımen emes «jeñil jolmen» bilikke jetudi maqsat etti. Erkekterde köringen qatınğa «köz salıp» otbasın oyrandap, bala-şağanı jetim etip, qoğam bwzılıp, revolyuciyanıñ atına kir kelip, mazaqqa aynala bastağan soñ, halıq Leninnen Kollantaydı bilikten alastaudı talap etti. 1922 jılı Kollantaydı «genderlik sayasatımen» Norvegiya men Şveciyağa elşilik jwmısqa jiberdi. Arasında Meksikada elşi bolğan ol, älem boyınşa; «birinşi ministr – äyel, birinşi elşi – äyel» atandı. Üstine bılğarı ton, altın men gauharğa kömilip, wnatqan erkekterimen sayrañdap jürdi. 1930 jılğa deyin Keñes Odağı Kollantaydıñ  zañdarı men erejelerine; «Bizdiñ elde seks joq. Jastar boyındağı quatın sekske jwmsamauı kerek. Seks jastardıñ oqıp bilim aluına, jwmıs isteuine, socialistik qoğam qwruğa ziyan keltiredi» dep tıydı. Biraq «8 naurızı» ayaulı da asıl analarımızdıñ arın kirlep, äli meyram bolıp keledi. «8 naurız» turalı jalğan tarihtıñ sanamızğa siñip ketkeni sonşalıq kez-kelgen äyelge: «Bwl mereke eşqaşan «halıqaralıq» bolğan emes, öytkeni «jezökşeler küni» ekenin biletin şeteldikter onıñ «äyelder meyramı» ekenin moyındamaydı. Oqiğa bolğan Daniya eli mwnday «merekeni» estimegen de. Tek «teksiz kommunister» bilegen Keñes Odağında ğana toylanadı» deseñ «ötirik» dep betiñe baj ete qaladı. Ötirik pen jalğan qoğamda ömir sürgen jandardıñ şınayı şındıqtı qabıldauı ekitalay eken.

Men anamdı jıldıñ 364 küninde qwttıqtauğa barmın, tek 8 naurızda emes. Öytkeni jezökşelerdiñ boy köteruinen tuındağan «mereke» nege asıl da adal ayaulı analarımızğa tañıluı kerek? 8 naurızben «qwttıqtamasam bolmaydı» deytinder bolsa, onda Qazaqstanda 14 qañtardı «äyelder meyramı» dep jasap alayıq. Taldıqorğanda äyelder basqaratın «Kovçek» äleumettik wyımı  2008 jılı 14 qañtarda  jezökşe qızdardı köşege alıp şığıp, bükil älemge: «Qazaqstanda äyelder qwqığı ayaqqa basılıp jatır. Jezökşe qızdardı adam qatarına qospaydı, olardı policeyler wrdı-soqtı» degen siyaqtı bılapıttarmen eldi bılğap, teledidarğa swhbattar berip orıs tildi gazetter ayqaylap älemge jariyaladı. Bwl oqiğa men Daniyadağı 1914 jılğı «8» naurız oqiğası birdey. Bäribir jezökşeler emes pe? Taldıqorğandağı jezökşelerdiñ suretteri gazetterge basılıp, ekranğa şıqtı. Ata-anaları, tuğan-tuısı, eline «küresker qızdarınıñ» suretterin körsetip ärkimge maqtanğan şığar. Büytip ata-ana bolğanşa … Asıl analarımızdı sıylaytınımız ras bolsa, köp wzatpay el bolıp «analar merekesin» basqa künge auıstıruımız kerek.

Toğaybay Nwrmwratwlı

Abai.kz