AŞIQ HAT
Qwrmetti, Nwrswltan Äbişwlı!
Siz jaña tağayındağan ministr E. Sağadiev bükil bilim, ğılım jäne mädeniet salasında reforma emes, töñkeris jasamaqşı. Al älemdik täjiribede bilim, til mäselesi jäne mädeniet evolyuciyalıq damu jolımen örkendeydi.
Ministrdiñ aytuı boyınşa, älemde joq 3 tildi mektep modeliniñ negizinde qazaq tili men ädebieti, Qazaqstan tarihı pänderin – qazaq tilinde, orıs tili men orıs ädebietin, düniejüzi tarihın – orıs tilinde, al jaratılıstanu pänderiniñ barlığın – ağılşın tilinde oqıtu közdelip otır. Kelesi 2017 jılğı oqu jılınan bastap jaratılıstanu pänderi joğarğı sınıptarda ağılşın tilinde oqıtıla bastamaq. Bwl ne degen asığıstıq, büginde mektepte ağılşın tilin jetik biletin mwğalimder joqtıñ qası, al keybir auıl, audan mektepterinde ağılşın tili üyretilmeydi. Sonda düniejüzi tarihı, geografiya, matematika, fizika, informatika, himiya, astronomiya jäne tağı basqa pänder mektepte müldem qazaqşa oqıtılmaytın bola ma? Bwl äreket onsız da müşkil qazaq tili men mädenietine jalpı, qazaq halqınıñ bolaşağına orasan ziyan keltiredi.
Ministr qazaqqa janı aşığan bolıp: «Qazaq mektepterinde oqığan jastardıñ äri qaray sapalı bilim aluınıñ şekteuli ekenin körip otırmız. Mısalı bizdiñ eñ joğarğı ağılşın tilinde däris beretin Nazarbaev universitetine, QMEBI, QBTU universitetterine auıl jastarınıñ tüsuine biraz qiınşılıqtardıñ bar ekenin özim kördim» deydi. Olay bolsa, auıl jastarı jaqsı biletin ana tilinde sol joğarğı oqu orındarında sabaq beru kerek, qazaq tilinde sapalı oqulıqtar şığaru qajet. Mekteptiñ maqsatı balalarğa jan-jaqtı bilim beru, tek ağılşın tilin üyretu emes. Oquşılar qay tildi jaqsı bilse, sol tilde oqıp, mamandıq aluı kerek.
“Ekinşiden, bizde orıs tilinde oqıtatın mektepter de bar. Onda köptegen qazaq jastarı oqidı. Şının aytsaq, sol qazaq jastarınıñ köbi qazaq tilin dwrıs bilmeydi, dwrıs tüsinbeydi. Osı sebepterge baylanıstı bizdegi bilim alu jüyesinde tepe-teñdik joq” – deydi Erlan Sağadiev. Ministr aytqanday, orıs mektepterinde memlekettik tildi dwrıs oqıtpaytını ras. Desek te, ministr birinşi kezekte Konstituciyada jazılğan memlekettik tildi oqıtudı jolğa qoyu kerektigin nege bilmey bilmey otır?
Täuelsizdik alğan twsta bizdiñ Ükimet «Qazaqtardıñ eldegi üles salmağı 44 payız, 50 payızğa jetken soñ ğana memlekettik tildi biludi talap etuge boladı. Sol sebepti, memlekettik til turalı mäseleni qozğamay tınış otırıñdar» degen-di. Arada mine, 25 jıl ötti, qazaqtardıñ üles salmağı 67 payızdan astı. Endi «orıs tilimen qosa ağılşın tilin de üyren» degen basqa sıltau tabıldı.
Mına türimizben juıq arada qazaq tiliniñ kösegesi kögermeydi degen söz. Kezinde Keñes odağınıñ twsında orıstardıñ elimizdegi üles salmağı 43 payızdı qwrağan, soğan qaramastan bükil halıq bolıp orısşa söylemedik pe?.. Qazirgi tañda, Iran elinde parsılardıñ ülesi 35 payızdı qwrağanımen, özge wlt ökilderi parsışa söyleydi. Basqa de TMD elderinde solay, biz ğana artta qalıp jatırmız. Kelimsekterdiñ jergilikti halıqtıñ tilinde söyleui – bwl düniejüzinde qalıptasqan ürdis. Tek bizde ğana qazaqtı, qazaqtıñ tilin eşkim mensinbeydi.
«Juas tüye jündeuge jaqsı» demekşi, täuelsizdik alğanımızğa 25 jıl ötse de, äli küni Prem'er-ministr, ministrlerdiñ, äkim-qaralardıñ köbi orıs tilinde söylesedi. Öz elin mensinbeytin şeneunikter Qazaqstandı tehnikası men elektronikası damığan Amerika, Franciya, Germaniya, Japoniya, Singapur siyaqtı eldermen salıstıradı. Al biz şikizat şığaruşı, mal şaruaşılığı basım elmiz. Är halıq öz deñgeyinde jwmıs isteu arqılı damidı.
Iä, ağılşın tili diplomattarğa, ğalımdarğa, biznesmenderge kerek. Al, «Ağılşın tilin üyrense boldı, älemdik bilim-ğılımğa, baylıqqa aparadı» degen söz barıp twrğan sauatsızdıñ sözi. Ağılşındar jaulap alıp, öz tilin küştep engizgen Afrikanıñ 20-ğa juıq bwrınğı bodan memleketteri, Aziyadağı Ündistan, Kambodje, Bangladeş, Şri Lanka, Indoneziya, Fillipin jäne t.b. elder damıp ketti me?.. Olardı damığan elder dey alamız ba? Joq, ärine.
Atalğan eldiñ halqı ağılşın tilinde ağıp twrğanımen äli künge aş-jalañaş kedeyşilikte ömir sürip jatır. Osındayda ğwlama Benedik Spinozanıñ: “Tek qwl ğana qojayınınıñ tilinde söyleydi” («Tol'ko rabı razgovarivayut na yazıke hozyaina») degen sözi qanı şığıp twrğan şındıq ekendigin moyndaysız. Ahmet Baytwrsınwlınıñ «Sözi joğalğan jwrttıñ özi de joğaladı» degeni osındayda jäne eriksiz oyğa oraladı.
Qwrmetti, Prezident mırza!
Öziñiz Jarlığıñızben bekitken 2011-2020 jılğa arnalğan tildi damıtu Bağdarlamasında orta mektep bitirgen azamattar 2020 jılı tolıq qazaqşa söyleydi dep jazılğan. Osını orındaudıñ ornına Erlan Sağadiev qazaq mektepterin jappaqşı. Bwl wsınıs müldem aqılğa sıymaydı. Sonda ministr qay halıqqa, qay memleketke qızmet etip jür? Eldi dürliktirmey bwnday qatelikti tüzetuiñizdi swraymız.
Älemde ğılım, bilim, jaña tehnologiya tek ağılşın tilinde emes, tehnikalıq progress, elektronika francuz, ispan, bengal, japon, käris, qıtay, italyan, nemis jäne orıs tilderinde jazıladı. Jaña ministr sonı da bilmegeni me?
Biz – san ğasırlar wstanğan tili men dini, salt-dästüri, ädebiet pen mädenieti qalıptasqan elmiz, sondıqtan da biz eşqaşan öz tilimizden ayırılmaymız.
Jwmamwrat Şämşi, jurnalist, Tarih ğılımdarınıñ kandidatı
Mwhtar Şahanov, aqın, «Memlekettik til» qozğalısınıñ törağası
Jangeldi Şımşıqov, Ekonomika ğılımdarınıñ kandidatı, professor
Mwhtarbay Ötelbaev, Fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, akademik
Bauırjan Isabekov, Ekonomika ğılımdarınıñ doktorı, professor
Serik Twrğınbekwlı, aqın, Alaş sıylığınıñ laureatı
Baqıtjan Tobayaqov, aqın, Jazuşılar odağınıñ müşesi
Slanqoja Qaraqıstıq, Aqın, kompozitor, zapastağı polkovnik
Bwl tizimge 500 adam qolın qoyıp, sizge wsınıp otırmız.
Abai.kz
Pikir qaldıru