Mwnay eksporttauşı elder mwnay öndirisin 2016 jıldıñ qañtarındağı körsetkişke deyin azaytu jaylı kelise almay, köpşilik ümiti aqtalmadı. Säuirdiñ 17-si – jeksenbi küni OPEK, Resey jäne tağı birneşe el ökilderiniñ Katar astanası Dohadağı otırısı altı sağattan köpke (jiınnıñ özi altı sağatqa keşigip bastaldı) sozılıp, biraq olar äldebir şeşimge kele almay, tek tağı bir märte kezdesuge uağdalasıp tarqastı. Şının aytqanda, «halıqaralıq sankciyalardı alıp tastağannan keyin mwnay öndirudi özimizge qajet kölemge jetkizgen joqpız» dep kezdesuge kelmeytinin aşıq mälimdegen Irannıñ äreketine baylanıstı «kelissöz sätsiz ayaqtaluı ğajap emes» degen boljam kezdesu bastalmay jatıp aytılğan bolatın.

Batıs Sibirdegi mwnay kenişteri. 25 qañtar 2016 jıl.

Key derekterge qarağanda, Irannıñ mwnday mälimdemesi onsız da dayın kelisimge qol qoymay qitığıp, däl kezdesu bastalar sätte birneşe özgeris engizudi talap etken Saud Arabiyasınıñ birden şamına tigen. Er-Riyad «mwnay öndirisin azaytu kelisiminiñ şarttarı bärine ortaq boluı tiis, al Iran kelispese, Saud Arabiyası da öndiru kölemin azaytpaydı» dep mälimdegen.

Ekonomist Oleg Çervinskiy Azattıqqa bergen kommentariinde mwnay öndiruşi elderdiñ juıq arada äldebir kelisimge kelu mümkindigi joq dep sanaydı.

- Mwnay öndiruşi elderdiñ jazğa josparlanğan kelesi kezdesuinde mwnay öndirisin azaytuğa qatıstı twşımdı kelisim jasalatınına ülken kümänim bar. Birinşiden, Iran faktorın eskeru qajet. Ekinşiden, mwnay öndiruşi tağı bir iri el – AQŞ bwl bastamağa qatıstı pikirin äli jariyalağan joq. Mümkin, jazda deklarativti sipattağı äldebir qwjatqa qol qoyılatın şığar, biraq mwnay öndiru kvotasın orındaudıñ tiimdi mehanizmi jasala qoyuı ekitalay, – deydi Oleg Çervinskiy.

Qazaqstan kezdesuge baqılauşı el retinde ğana qatıstı. Qazaqstan energetika ministrligi dereginşe, säuirdiñ 10-ı küngi esep boyınşa, elde täuligine 216 mıñ tonna mwnay öndirilgen, al ekonomist Oleg Çervinskiydiñ sözinşe, bir täulikte älemde 96,5 million barrel' mwnay öndiriledi, onıñ 1,7 million barreli – Qazaqstannıñ ülesi. Mwnday jağdayda qazaqstandıq delegaciya şeşuşi dauısqa ie bola almas edi, sondıqtan energetika ministri Qanat Bozımbaev kelissöz barısı jaylı reseylik BAQ-qa kommentariy berumen şektelip, köbinese mediapersona boldı. Doha kezdesuinen keyin Qazaqstannıñ energetika ministrligi men özge şeneunikteri resmi mälimdemeler jasağan joq.

TAĞI QWLDIRAU

Dohadağı sätsiz kelissözderden keyin mwnay narığı kütkendey reakciya körsetip, säuirdiñ 18-i küni tañğı saudada Brent markalı mwnayı altı payızğa arzandadı, biraq keyin 42,67 dollar bolıp twraqtadı. Ekonomist Almas Çukinniñ pikirinşe, mwnday qwbılular äli ayaqtalmaydı.

Mwnay kompaniyası jwmısşıları. Qızılorda oblısı, 21 qañtar 2016 jıl.

- Äli bwdan da göri küştirek reakciya boladı, qazir Kuveyttegi ereuil (säuirdiñ 17-si küni Kuveytte jeti mıñğa juıq mwnayşı biliktiñ jeñildikterdi qısqartu josparına qarsı narazılıq akciyasın bastağan, – red.) äser etip twr. Biraq tayau künderi OPEK narıqqa ıqpalınan ayırıla bastağanın jwrttıñ bäri wğadı, al narıqta artıq öndiru probleması saqtaladı, – deydi Almas Çukin Azattıqqa bergen kommentariyinde.

Ekonomistiñ pikirinşe, kelissöz qorıtındısına qaramastan, mwnaydıñ bir barreliniñ keyingi aylarda 30-40 dollar şeginde twraqtağan bağası aldağı eki jılda osı küyinde qaluı mümkin. Al bir jağınan, keyingi kelissözder sätti ayaqtalğan künniñ özinde mwnay bwrınğı bağasına orala almaydı.

- Biz endi bir barrel' 80 dollardan asatın bağanı eşqaşan körmeymiz. Bwl tipti kimniñ qanşa mwnay öndiretinine de baylanıstı emes. Biz örkeniet damuında mwnaydıñ mañızı tömendegen ciklğa kirdik. Kezindegi kömir siyaqtı mwnay däuiri de ötip baradı, – deydi Almas Çukin.

Mwnay bağasına ile-şala teñge de arzandadı. Düysenbi küni KASE-niñ tañğı sessiyasında wlttıq valyutanıñ dollarğa şaqqandağı bağamı birden 5,38 punktke tüsip, bir dollar339,79 teñge boldı. Seysenbi küngi tañğı saudada teñge poziciyasın säl nığaytıp, ortaşa bağam 338,64 teñgege tüsti.

Sayasatker Aydos Sarımnıñ pikirinşe, mwnday qwbılmalı jağday halıq arasında deval'vaciyalıq boljamdı tağı küşeytui mümkin.

- Bärin kütuge boladı. Deval'vaciyağa türtki bolatın jağday äli rettelgen joq. Sondıqtan qazir bayqausız jasalğan kez kelgen mälimdeme deval'vaciyalıq köñil-küydi qozdıruı mümkin, – deydi ol Azattıqqa.

«REFORMA JASAU MÜMKİN EMES»

Doha kezdesuiniñ sätsiz qorıtındısınan keyin «Ekonomikası mwnay bağasına täueldi elder «jaña jağdayğa» qalay beyimdeledi?» degen bastı swraq payda boldı. Reseyde mwnay bağasınıñ arzandauına baylanıstı bes trillion rubl' basıp şığaru kerek degen wsınıstar aytılıp jatır. Mwnday gipotezanı «Dojd'» telearnası efirinde ekonomist Mihail Krutihin wsındı.

Al Qazaqstanda Dohada sätsiz ayaqtalğan kezdesuge baylanıstı eşkim resmi mälimdeme jasağan joq, sondıqtan Azattıq söylesken sarapşılardıñ pikirinşe, bilik qazirgi jağdaydı saqtap qalu üşin ğana äldebir qadamdar jasap, iri reformalar jaylı oylanuı mümkin.

Sayasattanuşı Aydos Sarım.

- Mına jağday reforma jürgizuge türtki bolsa dep oylaysıñ. Biraq mwnıñ qalay jwmıs isteytinin körip otırmız. Mwnay bağası säl qwldıray bastap edi, bilik biznespen sanasa qaldı. Al bağa säl twraqtala qalıp edi, qazaqstandıq şeneuniktiñ eşteñege qwlqı bolmay qaldı. Sondıqtan reformalar bäri şegine jetip, tözim äbden tausılğanda barıp bastaladı, – deydi ol.

Ekonomist Aydar Älibaevtıñ pikirinşe, mwnay narığında bolıp jatqan jağdaydı Qazaqstanda reforma jürgizu mümkindigimen baylanıstırudıñ mäni joq, öytkeni mülde özge deñgeydegi özgerister engizilui tiis.

Ekonomist Aydar Älibaev.

- Mwnay bağası öse me, joq pa – mañızdı emes, qazirgi sayasi bilik twsında elde reforma jürgizu mülde mümkin emes. Mwnay 10-15 dollarğa deyin arzandasa, azamattardıñ aldındağı äleumettik mindettemelerin eskerip, özgerister jaylı oylanuğa bilikti ömirdiñ özi mäjbürleydi. Biraq bwl olardıñ reforma jürgizuge degen nietine bäribir äser etpeydi,- deydi ekonomist.

Ekonomikalıq şoluşı Denis Krivoşeevtıñ pikirinşe, elde reforma jürgizetin eşkim joq.

- Qazir tolıp jatqan ekonomikalıq bağdarlamalar jazıp jatqan adamdardıñ äreketi mülde iske alğısız. [Şeneunikter] problemanı tüsinbeydi, olar tek «işip-jeuge» bolatın wlttıq qor bar ekenin ğana biledi, – deydi ol.

«QOĞAM ILLYUZIYADAN ARILĞAN»

Sırtqı faktorlarğa qatıstı qazirgi jağday – mwnay bağasınıñ qwldırauı, ekonomikalıq dağdarıs, saylaudı erte ötkizu siyaqtı sayasi oqiğalar Qazaqstannıñ ahualı osığan wqsas bolğan 1990-jıldardıñ ayağın eske tüsiredi. Biraq Azattıq sarapşıları eki kezeñ sırttay wqsas bolğanımen, köp ayırmaşılığı bar – 1999 jılı qoğamnıñ bolmısı mülde bölek, tipti añğaldau bolatın dep sanaydı.

- 1990-jıldardan özgeşeligi – qazir biliktiñ qolında ekonomikanı demeytin qomaqtı qarjı bar. Ol – wlttıq qor men BJZQ-nıñ (Birıñğay jinaqtauşı zeynetaqı qorı. -Red.) aqşası. Mwnay bağasınıñ qwldırau auırtpalığın sol aqşa azaytıp twr. Onıñ üstine, 1990-jıldardı liberaldıq romantizm zamanı dep atauğa boladı. Ol kezde qazaqstandıqtardıñ köbi jaña ekonomikalıq jağdayğa batıl beyimdeluge tırıstı. Al qazir birdeñe aşu, biznes bastau abıroysız is bolıp qaldı. Odan da memlekettik nemese kvazimemlekettik aqşanı böluge qatısı bar qwrılımğa, wlttıq kompaniyağa nemese biznesti tekseretin organdarğa jwmısqa kirgen jaqsı, – deydi Oleg Çervinskiy.

Onıñ bwl pikirin Almas Çukin qostadı:

- Qazir jağday mülde basqa. Qoğam eseñgirep otır. Bwğan deyin jetken biigiñnen tömen qwlau jaman. 1999 jılı biz onşa biikten qwlağan joqpız, elimiz Sovet Odağınıñ küyregen ekonomikasınan endi ğana şığa bastadı. Qazir biz jan basına şaqqandağı 12 500 dollar JİÖ-den (jalpı işki önim – Red. ) altı mıñ dollar deñgeyine deyin qwldırap baramız. 12 mıñ dollarmen Europanıñ kedey elderi deñgeyine jetip qalğanbız, al altı mıñmen Qırğızstan deñgeyinen eki ese ğana joğarı twrmız, – deydi ol.

Aydos Sarımnıñ payımdauınşa, qazirgi kezeñ ben 1990-jıldardıñ ayağındağı zaman arasındağı negizgi ayırmaşılıq – «ol kezde jwrt reformalardan äldebir ümit kütken, al qazir biliktiñ sayasi qimıldarına eşkim män bermeydi». Ekonomist Aydar Älibaevtıñ aytuınşa, qazir qoğam memleket damuına qatıstı «kez kelgen illyuziyadan arılğan».

Azattıq radiosı