Сіргелі қазақтары | Kerey.kz/Керей.кз

Sirgeli qazaqtarı

| Apr 29, 2016

Umida AHMEDOVA

Osıdan 50 jıl bwrın 1966 jılğı säuirdiñ 26-sında Taşkent aymaq tarihındağı küşti jer silkinisin bastan keşti. Toğız baldıq zilzaladan qalanıñ ortalıq böligi tügelge juıq qirap qaldı. Tabiği apat kezinde onşaqtı adam ölip, eki million şarşı metr twrğınjay talqan bolıp, 300 mıñ twrğın baspanadan ayırıldı. Özbekstan astanasın qalpına keltiruge SSSR-diñ barlıq respublikaları qatıstı. Sol kezeñde qayta salınğan Taşkenttegi Sirgeli şağın audanında negizinen etnikalıq qazaqtar twrıp jatır. Azattıqtıñ fototilşisi juırda olardıñ twrmıs-tirşiligin körip qayttı.

Tügelin oqıñız

1966 jıldan keyin Sirgelide köptegen üyler qayta salınıp, jaña köşeler payda boldı. Qıpşaq köşesinde twrğan mına üy sol kezde salınğan.

Üy qwrılısına äsker de tartılıptı. Jergilikti halıq baspananıñ şwğıl türde bes jıl merzimge dep salınğanın, biraq sodan beri 50 jıl ötkenin aytadı.

Qıpşaq köşesin boylay aqqan su. Twrğındardıñ sözinşe, Sirgeli de, basqa da auıldar sulı jerlerde irge kötergen.

Sirgeli jwrtı äulie sanaytın Äşirmat Orazov attı şayqınıñ qabiri. 1961 jılı qaytıs bolğan şayqını auıl halqı işan dep bilgen. Bwl zirat qazir Sirgeliniñ ortasında şağın aral qwsap qalğan.

Sirgeliniñ Qıpşaq köşesinde twrğan aralas mektep. Oquşılar özbek jäne qazaq tilderinde oqidı. Jergilikti twrğındar bwl köşeniñ ornında bwrındarı Qıpşaq auılı bolğanın aytadı.

Sirgeli auılındağı mektep aulasında oynap jürgen oquşı qızdar.

Sirgelidegi aralas mekteptiñ oqu isi boyınşa meñgeruşisi Gülsara Twrdımwratova fizika jäne eñbek pänderinen sabaq beredi. Sınıp bölmesi onıñ oquşıları jasağan bwyımdarğa tolı.

7-sınıp oquşısı Arıstan Sattarov.

Qazaq tilinde oqitın 7-sınıp oquşıları Asliddin Salibaev pen Asqar Qapparov

7-sınıptıñ jäne bir oquşısı Äziz Äkimbekov

Äbibulla Orazov soñğı 10 jıl boyı Qıpşaq mahallası komitetiniñ törağası bolğan.

Äueli Sirgeli dep twtas şağın audandı emes, temir jol stanciyasın atağan. Bwl audan arqılı temir jol ötedi.

Sirgeli şağın audanındağı Sputnik qalaşığınıñ bir körinisi.

Sputnik qalaşığı twrğındarınıñ biri Rafik (sol jaqta) “bärimiz bir atanıñ balasımız” dep äzildep qoyadı. Mwnda da etnikalıq qazaqtar az twrmaydı.

Sputnikke kelgenimizde qaytıs bolğan otağasınıñ jılın berip jatqan üydiñ üstinen tüstik. Türli tüsti reñkpen boyalğan üydiñ aulasında twrğındar qoy soyıp, as äzirlep jattı.

Sirgeliniñ jastarı as berip jatqan bir üyge qazan äkelip, järdem qılıp jatır. “Wltqa bölinbeymiz” deydi sol jaqtağı jigit.

1966 jılğı jer silkinisinen soñ Sirgeli audanında salınğan jaña üyge köşirilgen özbek otbasılardıñ biri sumalyak attı wltıq asın pisirip jatır.

Sirgelide qazaqtardan bölek birneşe etnikalıq azşılıq ökilderi twradı.

Qazaq otbası twratın päterdiñ terezesi.

Şağın audandağı ağaştan salınğan üyler “Sputnik” dep atalıp ketken. Atau sol küyi özgermey qalıptı.

Tıp-tınış aulalardıñ ar jağında qala ömiri qaynap jatqanına senu qiın.

Zilzaladan keyingi baspana mäselesi arada 50 jıl ötse de, äli özekti küyinde qalğan. Äsirese orıs tildi Taşkent twrğındarı jii qonıs auıstırıp, päter izdeumen jüredi. Mınaday habarlandıru qabırğaları jii kezdesedi.

Azat Europa / Azattıq radiosı

Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til
Si Czin'pinniñ qıtay äskeri basşılığın “tazalauı” neni bildiredi?

kerey.kz

Rid STENDIŞ Resey prezidenti Vladimir Putin (oñ jaqta) elge saparmen kelgen qıtay generalı Çjan YUsyamen qol alısıp twr. 2017 jıl. Ötken aptanıñ ayağında Qıtaydıñ Ortalıq äskeri komissiyası törağasınıñ orınbasarı qızmetinen äri Qıtay kommunistik partiyası sayasi byurosınıñ müşeliginen bosatıldı. Äskeri basşılıqtağı mwnday joğarı şendi twlğanıñ ornınan alınuı Pekinniñ Tayvan'ğa qatıstı josparına, AQŞ-pen bäsekesine jäne aymaqtağı twraqtı oyınşı retindegi röline qatıstı birqatar swraq tuğızıp otır. 24 qañtar küni Pekin qızmetten bosatılğan general Çjan YUsya (Qıtay basşısı Si Czin'pinniñ köp jıldan bergi senimdi serigi bolğan) tergeuge alındı dep habarladı. Tosın şeşimnen keyin Si Czin'pin äskeri basşılıq şıñında jalğız özi qaldı. Qıtaydı zertteuşi sarapşılar mwnıñ bilik sabaqtastığına eleuli saldarı boladı deydi. Al Pekinniñ seriktesteri
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq