BAS MÜFTI: RAQIM AYI – RAMAZAN QWTTI BOLSIN!
kerey.kz
2016 jıldıñ 6 mausımı – qasietti Ramazan ayınıñ birinşi küni!
Erjan qajı MALĞAJIWLI,
Qazaqstan mwsılmandarı dini
basqarmasınıñ törağası, Bas müfti
RAQIM AYI – RAMAZAN QWTTI BOLSIN!
Asa qamqor, erekşe Meyirimdi Allanıñ atımen bastaymın!
Qwrmetti mwsılman bauırlar, otandastar!
Barşamızdı qasietti Ramazan ayına aman-esen jetkizgen Alla Tağalağa sansız şükirler bolsın. Sizderdi mübärak Ramazan ayınıñ keluimen qwttıqtaymın!
Ramazan – on eki aydıñ swltanı, berekeli de keşirimi mol ay. Kündelikti tirşilik qamımen jüretin pendeniñ jüregine bwl ayda iman nwrı qwyıladı. Öytkeni, oraza adamdı taqualıqqa tärbieleydi. Sabırlıq, qayırımdılıq, meyirimdilik, bauırmaldıq sekildi adamdıq asıl qasietter artıp, iman küşeyedi. Ramazan – Allanıñ meyirimi tögilip, jwmaqtıñ esigi ayqara aşılatın, imandı küşeytuge mümkindik berilgen berekeli ay. Bwl – Jaratuşı Iemizdiñ wlı sıyı äri nığmeti.
Sauaptar eselenip jazılatın ayda jasalğan qayırlı istiñ qaytarımı adam balası üşin qwpiya-sır. Tipti, auız bekituşige beriletin sıy men sauap, qwrmet pen marapat payğambarlar men periştelerge de belgisiz.
Qwdsi hadiste Alla Tağala: «Oraza – tek Men üşin. Onıñ sıyın (sauabın) Özim ğana beremin…» – dep orazanıñ qadiri men qasietin, mäni men mañızın bayandağan.
Şarapatı men şapağatı mol ayda künäli isterden bas tartıp, sauap jinauğa, işki düniemizdi tazartuğa, Jaratuşınıñ razılığına bölenuge asığayıq!
Ramazannıñ qadirin jaqsı tüsingen sahabalar orazağa altı ay qalğan sätten bastap: «Rabbımız, bizdi Ramazan ayına aman-esen jetkize gör!» – dep dwğa etken. Pendeniñ osı ayda wstağan orazası, qosımşa qwlşılıqtarı, özgelerge jasağan qayırımdılığı, barlıq sauaptı amaldarı eselenip jazıladı.
Oraza – kündiz tek işip-jeuden özin şekteu degen söz emes. Oraza – ruhtıñ azığı, tänniñ şipası. Ramazan jan men tändi ruhani tazartatın, mwsılman üşin ülken sabır mektebi. Auzı berik jandar ädep bilmes pendelerdiñ özine jasağan keybir oğaş is-äreketterin körip, twrpayı sözderin estise de: «Men orazamın», – degen bir auız sözben näpsisine toqtau salıp, sabır saqtaydı. Al sabır iesine beriletin sıy – jännat.
Densaulığına baylanıstı nemese kärilik jetip oraza wstauğa şaması jetpegen adamdar auız bekitken kisilerge auızaşar berse, ol da – ülken sauap. Payğambarımız Mwhammed (Allanıñ oğan salauatı men sälemi bolsın): «Alla Tağala eñ bolmasa bir tüyir qwrma, tipti bir wrttam sumen bolsa da qamqorlıq jasağanğa sauap jazadı…» – degen.
Biıl mausım-şilde aylarına twspa-tws kelgen Ramazanda auız bekituge künniñ ıstığı kedergi keltirmeydi dep senemiz. Sebebi, orazanı ruhani twrğıdan sezingen jan Allanıñ teñdessiz sıyınan şet qalğısı kelmeytini haq.
Raqım ayı – Ramazan qwttı bolsın! Qasietti ayda wstağan orazamız, jasağan dwğa-tilekterimiz, qwlşılıq-ğibadattarımız, ärbir qayırlı amaldarımız qabıl bolğay! Alla Tağala otbasımızğa amandıq, jwmısımızğa bereke-birlik näsip etkey!
Täuelsizdigimiz bayandı, elimiz aman, jwrtımız tınış bolğay! Äumin!
QMDB: NAMAZ UAQITTARI ÖZGERDİ
Biılğı Ramazan ayınıñ qarsañında Almatı qalasındağı V.G.Fesenkova atındağı astrofizikalıq instituttıñ kömegine jügine otırıp, QMDB Şariğat jäne pätua bölimi jaña namaz uaqıttarın jasap şığardı.
Bwğan deyin Qazaqstan aumağında namaz uaqıttarı özge elderdiñ astronomiyalıq esepterine säykes jasalıp kelgen bolatın.
Bügingi tañda QMDB-ğa qarastı barlıq dini-tanımdıq sayttar men portaldarda atalmış jaña namaz uaqıttarı körsetilgen. Osı rette, namaz uaqıttarın jäne oraza kestelerin tek QMDB-nıñ resmi muftyat.kz saytınan alu qajettigin eskertemiz.
Jalpı älemde namaz uaqıttarın zerttep, belgileumen aynalısatın tanımal birneşe mekeme bar. Olar:
1. Düniejüzilik mwsılmandar ligası (MWL), 18°/17°;
2. Islam ğılımdarı universiteti, Karaçi (UIS) 18°/18°;
3. Egipet islami zertteuler ortalığı, Kair (UGAS) 19,5°/17,5°;
4. Soltüstik Amerikalıq Islam qauımdastığı (ISNA) 15°/15°;
QMDB-nıñ Şariğat jäne pätua bölimi jäne V.G.Fesenkova atındağı astrofizikalıq institutı jaña namaz uaqıttarın esepteude Soltüstik Amerikalıq Islam qauımdastığınıñ (ISNA) astronomiyalıq esepteui men jergilikti jerdiñ «şığıs boylığı» men «soltüstik endigi» koordinattarın negizge aldı. Sebebi, atalmış mekemeniñ astronomiyalıq esepteuleri elimizdiñ basım köpşilik eldimekenderiniñ jağrafiyalıq beldeulik jağdayına jäne astronomiyalıq erekşelikterine say keledi.
Sonday-aq, soltüstik endigi 48°-tan joğarı beldeude ornalasqan elimizdiñ keybir soltüstik, batıs, şığıs öñirlerdegi jazğı namaz uaqıttarın jasau barısında jağrafiyalıq beldeulik erekşelikteri säykes keletin, yağni soltüstik endigi 48°-tan joğarı beldeude ornalasqan Reseydiñ, Tatarstannıñ ozıq täjiribeleri paydalanıldı.
Tömende ärbir namaz uaqıtına qatıstı şariği häm astronomiyalıq esepteuler negizindegi mälimetter berilgen.
Añdatpa
Parız namazdarmen birge qosa oqılatın sünnetter, ütir, tarauıh jäne ayt namazdarı üşin uaqıttıñ kirui – şart. Parız namazdar: bamdat (tañ), besin, namazdıger (asır, ekinti), aqşam (namazşam) jäne qwptan namazdarınan twradı. Jwma namazı besin namazınıñ ornına ötedi. Uaqıtı kirmey eşqanday namaz oqılmaydı. Uaqıtınan keyin oqılğan namaz “namazdıñ qazası” bolıp sanaladı. Namaz parız adamğa namazdıñ uaqıttarın bilu asa mañızdı. Onıñ uaqıttarı Qwran men sünnette kelgen.
Bamdat (tañ) namazı
Ekinşi tañnıñ atuınan künniñ şığuına deyingi mezgil – bamdat namazınıñ uaqıtı. Ekinşi tañ – tañğa qaray şığıs kökjieginiñ bozaruı. Bwl uaqıtpen bamdat uaqıtı kirip, qwptan namazınıñ uaqıtı şığadı. Osı sätten bastap oraza wstaytındar üşin ğibadat uaqıtı bastaladı. Sol sebepti bwnı «şınayı şapaq» dep ataydı. Bwnıñ aldında birinşi tañ bar. Bwl – şığıs
kökjieginiñ ortasında joğarığa tikeley köterilgen, eki jağı qarañğı beyne bir sozılğan sımday jayılğan jarıq. Bwl jarıq az uaqıt işinde joğalıp, ornın qarañğılıq basadı. Osıdan keyin ekinşi tañ atadı. Osı birinşi tañğa, tañ uaqıtınıñ kirgenin körsetpegendikten äri jalğan jarıq bolğanı üşin «jalğan tañ» dep ataladı. Bwl tañ – tünniñ jalğası. Bwl uaqıtta qwptan uaqıtı şıqpaydı da, tañ namazı kirmeydi de. Oraza wstaytındar osı uaqıtta işip-jeulerine boladı. Bwğan mına hadis dälel:
Allanıñ Elşisi (s.a.u.) bılay deydi: « Tañ (şapaq) ekeu. Birinşisi – bamdat namazın oquğa bolmaytın, biraq işip-jeuge bolatın jalğan şapaq. Ekinşisi –işip-jeudi haram, tañ namazın oqudı adal etken tañ şapağı». «Tañ namazınıñ uaqıtı – ekinşi tañnıñ atuınan künniñ şığuına deyingi mezgil»[1]. Kün şıqqannan bastap, tüski uaqıtqa deyingi mezgilde – eşqanday parız namaz mindettelmegen aralıq uaqıt. Bamdat namazın aynala körinip jarıq bolğan kezde oqu – mwstahab.
Al astronomiyalıq esepterge süyensek, Kün kökjiekten tömen 15° ornalasqan kezinde tañ şapağınıñ bastaluımen tañ namazınıñ uaqıtı kiredi. Eger künniñ 15° -ğı ornalasqan jerinen tañ atu aralığındağı uaqıt 1,5 sağattan köp bolsa, onda tañ namazınıñ uaqıtı kün şığu uaqıtınan 2 sağat aldın kiredi. Künniñ şığuı matematikalıq twrğıdağı kökjiekpen alınıp, kün diskiniñ joğarğı basınıñ körinu uaqıtına säykes keledi.
Besin namazı
Besin uaqıtı – künniñ köktiñ eñ joğarı twsınan batısqa qaray aua bastağanda bastalıp, Imam Äbu Hanifa boyınşa besinniñ uaqıtı barlıq närseniñ köleñkesi, eki ese wzarğanğa deyin jalğasadı. Osı kezde besin namazı şığıp, asr (namazdıger) uaqıtı kiredi. Besin namazı uaqıtınıñ bastauına baylanıstı barlıq müjtähitterdiñ süyengen däleli mına ayat: «Kün batısqa auğannan, tün qarañğılığına deyin namaz oqı»[2].
Al astronomiyalıq esepterge süyensek, besin namazınıñ uaqıtı Kün diskiniñ aspan meridianınan tolığımen ötu uaqıtına säykes keledi.
Asr (Ekinti)
Asr uaqıtı – besin uaqıtınıñ şıqqan sätinen bastap, künniñ batuına deyingi mezgil. Bwğan hadis dälel: «Kün batpay twrıp, asr namazınıñ bir räkatına ülgergen adam, asr namazına ülgeredi»[3]. Müjtähitterdiñ basım köpşiligi boyınşa, asr namazın künniñ sarğayu uaqıtına deyin keşiktiru – mäkrüh. Öytkeni, Alla Elşisi (s.a.u.) bılay deydi:«Bwl uaqıtta oqılatın namaz – mwnafıqtardıñ (eki jüzdilerdiñ) namazı. Mwnafıq otırıp alıp, kündi kütedi. Kün şaytannıñ eki müyiziniñ arasına kirgen (bata bastağan) kezde, apıl-ğwpıl asr namazın tört bas oqıp, Allanı öte az eske aladı»[4].
Al astronomiyalıq esepterge süyensek, asr namazı Hanafi mäzhabı boyınşa kez kelgen zattıñ köleñkesiniñ wzındığı eki ese bolğanda kiredi. Bwğan tal tüstegi köleñkeni de qosu qajet.
Aqşam namazı
Aqşam (namazşam) namazınıñ uaqıtı – künniñ tolıq batuımen bastalıp, şapaqtıñ joğaluımen ayaqtaladı. Äbu Hanifa boyınşa, şapaq – aqşam uaqıtında batıstıñ kökjiegindegi qızıldan keyingi bozamıq. Äbu YUsup, Imam Mwhammed jäne Hanafilardan basqa üş mäzhab pen Äbu Hanifadan riuayat etilgen basqa bir riuayat boyınşa şapaq – kökjiekte payda bolğan qızamıq. Künniñ batuı kün diskiniñ joğarğı basınıñ kökjiekke batu sätine säykes keledi.
Al astronomiyalıq esep boyınşa künniñ batuı kün diskisiniñ joğarğı basınıñ kökjiekke batu sätine säykes keledi.
Qwptan namazı
Qwptan namazınıñ uaqıtı–qızıl şapaqtıñ joğalğan sätinen ekinşi tañnıñ atuına deyingi mezgil. Ekinşi tañ atqan sätte qwptannıñ uaqıtı şığadı. Bwğan ibn Omardıñ (r.a.) bizge jetkizgen mına hadisi dälel: «Şapaq – qızamıq. Şapaq joğalğan sätte, namaz oqu parız»[5]. Qwptan namazın tünniñ üşten birine deyin keşiktiru – mwstahab. Tünniñ ortasına deyin keşiktiru – mubah, sebepsiz ekinşi tañğa deyin keşiktiru – mäkrüh. Öytkeni, bwl uaqıtta adam namaz oqıp ülgermeui ıqtimal. Ütir namazınıñ uaqıtı – qwptan namazınan keyin bastaladı. Onıñ soñğı uaqıtı – ekinşi tañnıñ atuına az uaqıt qalğanğa deyin. Ütir namazın oyanuına kümän keltirgen adam wyıqtamay twrıp, al oyanatınına senimdi jan osı namazdı tünniñ aqırına deyin keşiktirse abzal. Tarauıh namazınıñ uaqıtı, tañdalğan közqarasqa qaray, qwptan namazınan keyin bastalıp, bamdat namazınıñ uaqıtına deyin jalğasadı. tarauıh namazı ütir namazınan bwrın oqıladı. Biraq qwptan namazınan bwrın tarauıh oqılsa, qayta oquğa tura keledi.
Astronomiyalıq esep boyınşa kün kökjiekten tömen 15° batqan uaqıtta tüngi namaz uaqıtınıñ kirgendigin bildiredi. Eger kün diskiniñ kökjiekke batuı men kökjiekten tömen 15°-qa ornalasu uaqıt aralığı 1,5 sağattan artıq bolsa qwtpan namazınıñ uaqıtı kün batqannan 1,5 sağat ötkennen keyin kirgen bolıp esepteledi.
Eskertu: arnayı esep jürgizilgen nükteden qwlşılıq atqarılatın orınnıñ är 30 şaqırımğa alıstauınan 1 minut qosıladı. Osını eskergen jön. Demek, 150 şaqırımğa deyin alıstau – 5 minut qosu qajettigin bildiredi.
QMDB, Şariğat jäne pätua bölimi.
ORAZA – 2016: MÄN BERER MÄLİMETTER
■ Ramazan ayı 2016 jıldıñ 6 mausımında bastaladı. Biıl mwsılmandıq ay küntizbesi boyınşa oraza 29 kün.
■ Osı jolğı oraza künniñ eñ wzarğan sätine säykes kelip otır. Tañnıñ atuı men künniñ batuı 17-18 sağatqa deyin sozıladı. Alayda künniñ wzaqtığı men şildeniñ aptap ıstığı otandastarımızdıñ oraza wstauına kedergi keltirmeydi dep senemiz. Öytkeni, Ramazan – jılına bir ret keletin, sauaptar eselenip jazılatın berekeli, qasietti ay. Mwsılman balası mwnday mümkindikter ayın jiberip almauğa tırısadı.
■ Bas müfti Erjan qajı Malğajıwlınıñ törağalığımen ötken QMDB Töralqa mäjilisinde ökil imamdardıñ birauızdan kelisuimen Ramazan ayında beriletin pitir sadaqa mölşeri 200 teñge bolıp bekitildi. Pitir sadaqanı Ramazan ayınıñ birinşi küninen bastap, oraza ayt namazına deyin beruge boladı.
■ Pitir-sadaqadan tüsken qarajat esebinen mügedekter men qarttarğa, jesir äyelder men jetimderge, äleumettik twrmısı tömen otbasılarına qayırımdılıq kömek körsetiledi.
■ Qasietti Qadir keşi – şildeniñ 1-nen 2-sine qarağan tün. Qadir tüninde meşitterde tañğa deyin ruhani bağdarlamalar wyımdastırıladı. Uağız aytılıp, Qwran oqılıp, jamağatpen dwğa jasaladı.
■ 5 şilde küni oraza ayt merekesi bastaladı. Oraza ayt künderi meşit aulalarına qazaq üyler tigilip, jamağat arasında wlttıq sport türlerinen (asıq atu, arqan tartu, qol küres, gir tasın köteru, t.b.) jarıstar wyımdastırıladı.
■ 5 mausım küni qwptan namazınan keyin meşitterde tarauih namazı oqıladı. Tarauih namazı 29 kün oqılıp, qasietti kitabımız Qwran Kärim tolıq hatım etiledi. Qwdayğa şükir, qazir öz elimizden jas qarilar şığıp, tarauih namazın oquda. Ötken jılı «Äziret Swltan» meşitinde 14 jastağı eñ jas qariımız, respublikalıq Qwran jarısınıñ Bas jüldegeri Dulat Bolatbekwlı tarauih namazın ötep, jamağattıñ alğısı men quanışına bölendi.
■ Jolauşılarğa, jükti, etekkiri kelgen nemese omırauda balası bar äyelderge, nauqas jandarğa oraza wstau – parız emes.
■ Saparda oraza wstamauğa boladı. Biraq basqa künderde sanın toltırıp, auız bekitedi. Eger sapar qiındıq tuğızbasa, abzalı – auız bekitu.
■ Jükti nemese omırauda balası bar äyelder eger densaulığı men säbiine ziyan keluden qorıqsa, oraza wstamay keyin qazasın ötese boladı.
■ Ramazan kezinde etekkiri kelgen nemese bosanğan äyeldiñ orazası bwzıladı. Mwnday jağdayda auzın aşıp, keyinnen wstamağan künderdiñ qazasın öteydi.
■ Ramazan ayı qarsañında Bas müfti Erjan qajı Malğajıwlı mwsılman qauımına Ündeu joldap, halqımızdı orazanıñ är küninde jaqsılıq jasap, qayırımdılıq is-şaralarğa atsalısuğa şaqırdı. Sonımen qatar, käsipkerlerdi twrmısqa qajetti zattarğa jeñildik jasauğa, jamandıqtıñ bastauı bolğan araq-şarap satpauğa ündedi.
■ Qasietti aydıñ qarsañında Almatıdağı Respublika sarayında, Astanadağı Beybitşilik jäne kelisim sarayında, oblıstardağı mädeniet üylerinde «Qoş keldiñ, Ramazan!», «Berekeli mereke», «Berekeli Ramazan» degen taqırıppen ruhani-mädeni, patriottıq keşter wyımdastırıldı.
■ Jıl sayınğı dästür boyınşa Ramazan ayınıñ qwrmeti üşin «Tegin taksi», «Tegin avtobus», «Qayırımdılıq – qayırlı is», «Barıñmen bölis», t.b. qayırımdılıq akciyalar wyımdastırıladı.
■ Tarauih namazdarınan keyin jamağat üşin meşit aulalarına arnayı avtobustar qoyılıp, twrğındar tegin jetkiziledi.
■ Elimizde auızaşar berudiñ qazaqı-mwsılmandıq merekelik mädenieti qalıptasa bastadı. Auızaşarlarda tek uağız-nasihat aytılıp qana qoymay, arnau, jır-tolğau, termeler orındalıp, ösietti öleñder oqıladı. Sonımen qatar, jılı lebizder men tilekter aytıladı. Oraza, imandılıq, birlik, izgilik turalı ğibrattı beynerolikter körsetilip, tağılımı mol, adam örisin damıtatın viktorinalıq swraqtar qoyıladı. Jeñimpazdar qwndı sıylıqtarmen marapattaladı.
Ağabek QONARBAYWLI,
QMDB Baspasöz böliminiñ meñgeruşisi
Pikir qaldıru