KONSTITUCIYADAĞI KEMİSTİKTER
kerey.kz
Erteñ, 30-tamızda elimiz Ata zañ künin atap ötedi. Qazaqstan Respublikasınıñ 1995 jılğı Konstituciyasınıñ qoldanısta jürgenine 21 jıl bolıptı. Negizgi zañ elimizdiñ keñestik kezeñnen keyingi ötpeli uaqıtında öz mindetin orındadı. Eñ bastısı – twraqtılıq pen tınıştıqtıñ ornığuına, jaña jas memlekettiñ qalıptasuına, işki sayasatta qwqıq tärtibin nığaytuğa, sırtqı sayasatta – Qazaqstannıñ älemdik qauımdastıñ tolıq müşesine aynaluına mümkinik berdi. Ata zañımızdı maqtan körip, kädimgidey araqalanıp jürdik.
QR Konstituciyalıq keñesiniñ törağası Igor' Rogov 25-tamız küni jurnalisterge bergen swqbatında Prezidenttiñ memlekettik organdardıñ arasında keybir ökilettilikterdi qayta böluge baylanıstı özgerister engizu qajettigi turalı pikirine säykes keybir närseler jasalıp jatqanın aytıptı. Şınında da meniñşe Ata zañğa engiziletin, mindetti türde engizetin özgerister bar. Öytkeni bügingi 21 jıldıq biikten qarasaq, onıñ tolıp jatqan kemşilikteri közimizge wrıp twradı.
Eñ aldımen Ata zañımızdıñ añdatpasınan (preambulasınan) bastayın. Onda Qazaqstandağı memleket qwrauşı Qazaq halqınıñ qwqıqtıq ornı men Qazaqstan halqı aldındağı şoğırlandıruşı, wyıstıruşı, jauapkerşilik röli wmıt qalğan. Ğasırlar boyı el men jerdiñ täuelsizdigi, wlttıñ azattığı jolında qazaqtan basqa eşkim küresken emes. Bügingi Täuelsiz Qazaqstan – joñğar basqınşılığına qarsı üş ğasırlıq şayqastardıñ, üş ğasırlıq patşalıq Resey otarşıldığına qarsı 400-den astam köterilistiñ, keşegi Jeltoqsan qaharmandıqtarınıñ nätijesi. Ol preambulada atap twrıp körsetiluge tiis bolatın. Osı kemistiktiñ saldarınan Qazaq halqınıñ qwqıqtıq märtebesi büginde onda twratın diasporalardan da tömen qalıp otır.
Keñestik kezeñde elimiz Qazaq ASSR-i, odan keyin «Qazaq Sovettik Socialistik Respublikası» dep atalatın. YAğni atınan-aq wlttıq memlekettiliktiñ belgisi körinip twratın. Sol kezde-aq ol QAZAQ WLTI üşin qwrıldı. Täuelsizdik jıldarında bwl dästür jetile tüsui kerek edi. Mäselen, «Qazaq Respublikası» bolıp. Biraq biz täuelsizdikten keyin keri ketip baramız. Alısqa barmay-aq qoyalıq, 1993 jılğı konstituciyamızdıñ añdatpasında «..qazaq memlekettiliginiñ mızğımastığı negizinde…» (osındağı jäne arı qarayğı audarmalar resmi emes –M.T.) degen tirkes bolsa, arı qaray: «Qazaqstan Respublikası özin özi bilegen qazaq wltınıñ memlekettik forması retinde öz azamattarın teñdey qwqıqpen qamtamasız etedi» dep twjırımdaydı.
Aqiqatı da ädildigi de osı emes pe! Tamaşa formulirovka! Al qoldanıstağı 1995 jılğı Negizgi zañımızda qazaq halqınıñ konstituciyalıq, demokratiyalıq qwqıqtıqtarı jetildirilu ornına tipti mülde eskerilmey qalğan. Añdatpada «biz ortaq tağdır biriktirgen Qazaqstan halqı, bayırğı qazaq jerinde memlekettilik qwra otırıp…» dep sipay qamşılap kete beredi. Qwddı bir jer betinen joyılğan älde bir «bayırğı qazaq» halqı turalı habarlap twrğan tärizdi. Sondıqtan Konstituciyamızğa qazaq halqınıñ memleket qwrıltayşısı ekendigi turalı twjırımdı qaytaru qajet!
Jaqın körşimiz Özbekstan Konstituciyası: «…ÖZBEK memlekettiligin damıtu täjiribesine süyene otırıp» dep bastalsa, Ispaniya Konstituciyası «Ispan wltı» degen tirkespen bastalğan. Germaniya Konstituciyasında: «Jaratuşı Iemiz ben adamdar aldındağı jauapkerşilikti sezine otırıp, bükil älemdegi beybitşilik isine qızmet etuge qwlşınıspen birlesken Europanıñ teñ qwqılı müşesi retinde NEMİS HALQI öziniñ qwrıltayşılıq qwqığı arqılı özine osı Negizgi zañdı belgileydi» dep körsetken. Sonda özge memleketter konstituciyasında memleket qwruşı wlttıñ ornın körsetuge boladı da Qazaq halqınıñ öz Konstituciyasında öziniñ memleket qwrauşı wlt ekendigin, tarihı ornı men röli turalı körsetuge bolmay ma?!.
Qazaqstannıñ qazirgi (2016 j) qoldanıstağı Konstituciyası 1995 jılı jalpı halıqtıq referendumda qabıldanğan Negizgi zañnan jer men köktey mülde alşaq. 21 jılda Ata zañımızğa 59 (elu toğız!) özgeris pen tolıqtıru engizilgen. Erinbey sanap şıqtım. Bwdan özge baptarğa jasalğan Konstituciyalıq Keñestiñ otızşaqtı tüsindirmesi tağı bar. Demokratiyalıq qağidalar mültiksiz saqtalatın elderde (AQŞ, Germaniya, Franciya, Ispaniya, Daniya, t.b.) konstituciyaları özgermeydi. Ata zañğa Prezidentinen (monarhınan) bastap bäri bağınadı. Bizdegi özgerister men tüzetulerdiñ köptigine qayran qalmasqa şarañ joq.
Älemdik täjiribede referendumda qabıldanğan qwjattarğa Parlament tübegeyli özgeris engize almaydı. Mañızdı özgeris pen tolıqtırular köbine tek referendumda ğana jasaladı. Bizdiñ Konstituciyamızda Ata zañğa Parlament arqılı özgerister jasau qwqığı bärin büldirip twr. Sonıñ saldarınan elektorat Konstituciyağa jasalar özgerister men tolıqtırular turalı ol qabıldanıp ketken soñ ğana habardar bolıp jür. Parlament engizgen 59 (!!!) tüzetu men tolıqtırudan keyin qoldanıstağı Ata zañımızdı bükilhalıqtıq deuge de, demokratiyalıq deuge de auız barmaydı.
Sonday-aq qarapayım saylauşılardıñ Parlament deputattığına saylau men saylanu qwqığı qoldanıstağı Konstituciyamızğa is jüzinde qayta engizilui tiis dep oylaymın. Deputattardı Mäjiliske majoritarlıq jüyemen partiyalar arqılı saylau azamattardıñ saylauğa tikeley jäne töteley, jasırın türde dauıs beru qwqığın şektep jür. Keşegi keñestik kezeñde saylau twsında «kommunister men partiyada joqtardıñ blogı» deytini esimizde. Bizde partiyada joqtar qwqığı mülde eskerusiz qalğan. Üstimizdegi jılğı qañtar ayınıñ soñında ötken qwrıltayında «Nwr Otan» partiyasına 849 mıñ 647 adam müşe ekendigi aytılğan. Basqa 5-6 partiyanıñ ärqaysısın maksimum jartı millionnan dep eseptegende elimizdegi tirkelgen partiyalardıñ müşeleriniñ sanı 4 millionğa jetpeydi. 18 million halıqtıñ dauıs beruge qabiletti 9 millionınıñ teñ jartısı äldebir partiyağa müşe bolmağandıqtan konstituciyalıq qwqığın jüzege asıra almay qağıs qalıp jatır. Bwl da konstituciyalıq qiğaştıq.
Eki palatalı Parlament te Qazaqstanğa köptik qılatının ömir körsetip jür. Ädilet ministrliginiñ zañ qabıldaytın qos departamentine aynalıp bara jatqan Senat pen Mäjilis el üşin tağdırşeşti twstarda kesimdi sözin ayta alğan emes. Tayauda şielenisken şeteldikterge Jer satuğa baylanıstı dau Parlamenttiñ halıqtıq sipattan ayırılıp qalğanın körsetti. Senat janama saylau täsilimen, Mäjilis partiyalıq majoritarlıq täsilmen saylanıp jürgendikten ekeui de is jüzinde birin biri qaytalaydı. Prezident äkimşiliginiñ qaqpaqılınan şığa almaydı. Sondıqtan «Halıq qalaulısı» bolu üşin parlament saylauınıñ äldeqayda demokratiyalıq tikeley jäne töteley, jasırın dauıs beru jolı qaytarıluğa tiis. Äri Parlamenttiñ eki palatasınan göri özin özi deputattıqqa wsınu qwqığı saqtalğan şınayı demokratiyalıq jalqı palata äldeqayda tiimdi boları anıq.
Ata zañımızdıñ 51-babınıñ 1-tarmağında «Mäjilistiñ toqsan segiz deputatın saylau jalpığa birdey, teñ jäne töte saylau qwqığı negizinde jasırın dauıs beru arqılı jüzege asırıladı» dep tayğa tañba basqanday anıq jazılsa, al Qazaqstan Respublikasındağı saylau turalı Konstituciyalıq zañnıñ Saylau jüyeleri turalı 9-babınıñ 1-1 tarmağında «Sayasi partiyalardan Parlament Mäjilisiniñ deputattarı birtwtas jalpıwlttıq saylau okrugi boyınşa partiyalıq tizimdermen saylanadı» deydi. Mwnday konstituciyalıq qayşılıq qaydan payda bolğan? Qızıq bolğanda osı zañnıñ 37-babında «Sayasi partiyalarğa dauıs beruge arnalğan saylau byulletenine jerebemen ayqındalğan tärtippen sayasi partiyalardıñ atauları engiziledi» dep tüyindelgen. Saylau byulletenine partiyalardıñ atı jazılsa onda deputattardı teñ jäne töte saylau qalay jüzege aspaq? «Partiyalıq tizimdermen saylanu» qay partiya köp dauıs alsa sol partiyanıñ tizimindegi partiya müşeleri deputattıqqa ötetindigin bildiredi. Konstituciya men konstituciyalıq zañdarda (qalğan külli zañdarda da) qayşılıqtar bolmauğa tiis.
Ata zañımızdıñ memlekettik tilge qatıstı twsı da solqıldaqtıqtan şarşattı. Konstituciyadağı 7-baptıñ ekinşi tarmağındağı «Memlekettik wyımdarda jäne jergilikti özin-özi basqaru organdarında orıs tili resmi türde qazaq tilimen teñ qoldanıladı» degen norma alınıp tastaluı tiis. Qazaqstandağı qazaq halqınıñ sanı qazir 67 payızdan astı. Respublikanıñ 25 jasqa deyingi twrğındarı arasında qazaqtar 80 payızdan astam ülesti qwraydı. Sondıqtan orıs tiline jaltaqtıqtı qoyu kerek! Qazaqstanda orıs diasporası 3,5 millionday ğana. Germaniyadağı orıs diasporası 4 millionnan astam. Olar Germaniya Konstituciyasına orıs tilin resmi etip engiz dep jatqan joq qoy.
Öziniñ wlttıq memlekettiligin nığaytıp jatqan Özbek eli konstituciyasınıñ 4-babında «Özbekstan Respublikasınıñ memlekettik tili özbek tili bolıp tabıladı. Özbekstan Respublikası onıñ aumağında twratın wlttar men wlıstardıñ tiline, ädet-ğwrpı men dästürine qwrmetpen qaraudı, olardıñ damuına jağday jasaudı qamtamasız etedi» dep şaruanı op-oñay tındıra salğan. Bizge de tap osı formulirovka jarap twr.
Sot biligi salası da konstituciyalıq reformağa öte mwqtaj. Sot sud'yaları korpusın saylau da bükilhalıqtıq tikeley jäne töteley jasırın dauıs beru jolımen jüzege asırılğanı jön. Saylauşılar aldında jauap bermeytin sot sud'yası halıq pikirin qwlağına da ilmeydi. Sondıqtan öz qatarındağı korrupciyanı da tıya almay otır. Sotqa halıq senimi öte tömen. Bolmaşı närse üşin sot şeşimderi barlıq satılardan ötip Joğarğı Sotqa deyin şağımdalıp jatadı. Sottıñ ädildigine senim ornağan kezde azamattar tömengi sot satısınıñ biligine toqtaydı. Biz soğan jetuimiz kerek!
Sonday-aq, qoldanıstağı Konstituciya BWW 1948 jılı qabıldanğan «Jalpığa ortaq adam qwqıqtarınıñ Deklraciyasına», 1990 jılı qabıldanğan «Qazaqstannıñ memlekettik egemendigi turalı Deklaraciyasına» säykes boluğa tiis. Öytkeni, sol qwjattıñ soñğı babında Deklaraciya eldiñ aldağı Konstituciyasına negiz bolu kerektigi şegelengen. Eki qwjattı üñilip salıstırıp qarağan adamğa Deklaraciyanıñ keybir twjırımdarı Ata zañğa ilinbey qalğanın bayqauğa boladı.
Men zañger emespin. Biraq Ata zañımız turalı Otanımızdıñ qarapayım azamatı retinde öz pikirimdi bildirdim. Qoğam jetilu üşin onıñ zañdıq, qwqıqtıq negizderi de jetiluge tiis dep esepteymin. Eger osı künge deyin 59 tüzetu men tolıqtıru engizilgen bolsa men joğarıda aytqan mäselelerdi de Parlamenttiñ qoldanıstağı Negizgi zañğa engize saluına eş kedergi joq!
Pikir qaldıru