ЖАЛҒАН ЕРЛІККЕ – ШЫНАЙЫ ФИЛЬМ?

JALĞAN ERLİKKE – ŞINAYI FIL'M?

| Aug 31, 2016

Internette «28 panfilovşı» fil'miniñ resmi treyleri şıqqanı jariyalanıp jatır. Tüsirilim panfilovşı-batırlar «şayqasınıñ» 75 jıldığına arnalıptı. 2009 jılı josparlanğan fil'm biıl 24-qaraşadan bastap körermenge jol tartpaq körinedi. Biraq ömirde bolmağan «28 panfilovşı» erligine fil'm tüsiru wyattı bılay qoyğanda, masqara emes pe?!

Şın mäninde 28 panfilovşı erligi oydan şığarılğan añız ğana ğoy. Bwl jöninde bwrınıraqta jazğanmın. İs jüzinde ol “Krasnoy zvezda” gazetiniñ ädebi hatşısı YU.A.Krivickiydiñ qiyalınan tuğan dünie. Daqpırt osı jurnalistiñ 1942 jılı 22-qañtarda «Krasnaya zvezda» gazetinde jariyalanğan «28 panfilovşınıñ ösieti» degen materialınan bastau alğan. 1942 jılı mausım ayında Batıs maydan komandovaniesiniñ wsınuımen 1942 jılğı 21-şildede Krivickiydiñ materialında atı-jönderi atalğan 28 jauıngerdiñ bärine tügel Keñes Odağınıñ batırı atağı berilgen. Kezinde bwl halıqtıñ jappay erlik ülgisi retinde stalindik ideologiyağa qajet bolıp twrdı. Sondıqtan jalğan qaharmandıqtı eşkim şwqşiıp zerttey qoyğan joq. Keyin ğoy 28-ge qatıstı nebir «qızıq» derekter siırdıñ japasınday su betine qalqıp şığa bastadı.

Alğaşında tügel «erlikpen qaza taptı» delinip jürgen 28 batırdıñ beseui: Vasil'ev Illarion Romanoviç, Şemyakin Grigoriy Melent'eviç, Şadrin Ivan Demidoviç, Dobrobabin Ivan Evstaf'eviç pen Kujebergenov Daniil Aleksandroviç tirilerdiñ qatarınan tabıldı. Masqara bolğanda bwlardıñ işinde «Keñes Odağınıñ batırı» atanğan Dobrobabin Ivan Evstaf'eviç satqın bolıp şıqtı. Har'kov garnizonı Äskeri prokuraturası jürgizgen tergeu materialdarı onıñ 1942 jıldıñ kökteminde nemisterge öz erkimen berilip, qızmet etkenin anıqtağan. Nemister uaqıtşa okkupaciyalağan Har'kov oblısı Val'kov audanı Perekop selosında policiya bastığı bolıp istegen. 1947 jılı qaraşa ayında Dobobabin qamauğa alınıp, sottaldı.

1942 jıldıñ mamır ayında Batıs maydannıñ ayırıqşa bölimi nemisterge öz erkimen berilgeni üşin 8-gvardiyalıq panfilovşılar diviziyası 1075 polki 2-batal'onı 4-rotasınıñ jauıngeri Kujebergenov Daniil Aleksandroviçti twtqınğa aldı. Ol öziniñ 1941 jılı Dubosekovo tübindegi şayqasqa qatıspağandığın, «qatısqan erlikterin» gazetten alğandığın aytıp bergen. Al jurnalist YU.A.Krivickiydiñ özi resmi tüsiniktemesinde 28-panfilovşınıñ erligi öziniñ jurnalistik qiyalınan tuğandığın jasırmay aytıp bergen.

1075 polktiñ bwrınğı komandiri Kaprov Il'ya Vasil'eviç bolsa Dubosekovo raz'ezdi tübinde 1941 jılı 16-qaraşada nemis tankilerimen eşqanday soğıs bolmağandığın, bwl oqiğanıñ tügelimen oydan şığarılğandığın köldeneñ tartqan. Aumağında Dubosekovo selosı bar Nelidov selolıq sovetiniñ törayımı N. Smirnova 1942 jıldıñ aqpan ayınıñ basında üş jauıngerdiñ denesin, qar eri bastağan soñ naurız ayında tağı üş jauınger denesin (onıñ biri soldattar tanığan politruk Kloçkov denesi) tauıp jerlegen. Basqa ölgen sovet jauıngerleriniñ denesi bolmağan.

Kloçkov «Şeginetin jer joq, artımızda Moskva!» degen sözdi aytpağan. Ol sözdi Kloçkovtıñ auzına jurnalist YU.Krivickiy salğan bolıp şıqtı. Key derekterde ol sözdi aytqan Bauırjan Momışwlı delinip jür. Osınday derekter «28 panfilovşı» erligi oydan şığarılğan añız ekendigin talassız däleldeydi. Al jurnalist qiyalınan tuğan qaharmandıqtı äspetteudiñ bügingi tañda qanday qisını bar?!
Arhivtik qwjattardan da 28 panfilovşınıñ «erligin» däleldeytin birde bir qwjat tabılmağan.

Qazaqta «ötirigiñe bereket bersin» degen söz boluşı edi. Qazaqstan men Resey mädeniet ministrlikteri 150 million rubl' (bwl şamamen 750 million teñge) qarjığa tüsirtken «ötirik» fil'm bereket tabar ma eken?!

Marat Tokaşbaevtıñ facebook paraqşasınan alındı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til