ЖАЛҒАН ЕРЛІККЕ – ШЫНАЙЫ ФИЛЬМ?

JALĞAN ERLİKKE – ŞINAYI FIL'M?

| Aug 31, 2016

Internette «28 panfilovşı» fil'miniñ resmi treyleri şıqqanı jariyalanıp jatır. Tüsirilim panfilovşı-batırlar «şayqasınıñ» 75 jıldığına arnalıptı. 2009 jılı josparlanğan fil'm biıl 24-qaraşadan bastap körermenge jol tartpaq körinedi. Biraq ömirde bolmağan «28 panfilovşı» erligine fil'm tüsiru wyattı bılay qoyğanda, masqara emes pe?!

Şın mäninde 28 panfilovşı erligi oydan şığarılğan añız ğana ğoy. Bwl jöninde bwrınıraqta jazğanmın. İs jüzinde ol “Krasnoy zvezda” gazetiniñ ädebi hatşısı YU.A.Krivickiydiñ qiyalınan tuğan dünie. Daqpırt osı jurnalistiñ 1942 jılı 22-qañtarda «Krasnaya zvezda» gazetinde jariyalanğan «28 panfilovşınıñ ösieti» degen materialınan bastau alğan. 1942 jılı mausım ayında Batıs maydan komandovaniesiniñ wsınuımen 1942 jılğı 21-şildede Krivickiydiñ materialında atı-jönderi atalğan 28 jauıngerdiñ bärine tügel Keñes Odağınıñ batırı atağı berilgen. Kezinde bwl halıqtıñ jappay erlik ülgisi retinde stalindik ideologiyağa qajet bolıp twrdı. Sondıqtan jalğan qaharmandıqtı eşkim şwqşiıp zerttey qoyğan joq. Keyin ğoy 28-ge qatıstı nebir «qızıq» derekter siırdıñ japasınday su betine qalqıp şığa bastadı.

Alğaşında tügel «erlikpen qaza taptı» delinip jürgen 28 batırdıñ beseui: Vasil'ev Illarion Romanoviç, Şemyakin Grigoriy Melent'eviç, Şadrin Ivan Demidoviç, Dobrobabin Ivan Evstaf'eviç pen Kujebergenov Daniil Aleksandroviç tirilerdiñ qatarınan tabıldı. Masqara bolğanda bwlardıñ işinde «Keñes Odağınıñ batırı» atanğan Dobrobabin Ivan Evstaf'eviç satqın bolıp şıqtı. Har'kov garnizonı Äskeri prokuraturası jürgizgen tergeu materialdarı onıñ 1942 jıldıñ kökteminde nemisterge öz erkimen berilip, qızmet etkenin anıqtağan. Nemister uaqıtşa okkupaciyalağan Har'kov oblısı Val'kov audanı Perekop selosında policiya bastığı bolıp istegen. 1947 jılı qaraşa ayında Dobobabin qamauğa alınıp, sottaldı.

1942 jıldıñ mamır ayında Batıs maydannıñ ayırıqşa bölimi nemisterge öz erkimen berilgeni üşin 8-gvardiyalıq panfilovşılar diviziyası 1075 polki 2-batal'onı 4-rotasınıñ jauıngeri Kujebergenov Daniil Aleksandroviçti twtqınğa aldı. Ol öziniñ 1941 jılı Dubosekovo tübindegi şayqasqa qatıspağandığın, «qatısqan erlikterin» gazetten alğandığın aytıp bergen. Al jurnalist YU.A.Krivickiydiñ özi resmi tüsiniktemesinde 28-panfilovşınıñ erligi öziniñ jurnalistik qiyalınan tuğandığın jasırmay aytıp bergen.

1075 polktiñ bwrınğı komandiri Kaprov Il'ya Vasil'eviç bolsa Dubosekovo raz'ezdi tübinde 1941 jılı 16-qaraşada nemis tankilerimen eşqanday soğıs bolmağandığın, bwl oqiğanıñ tügelimen oydan şığarılğandığın köldeneñ tartqan. Aumağında Dubosekovo selosı bar Nelidov selolıq sovetiniñ törayımı N. Smirnova 1942 jıldıñ aqpan ayınıñ basında üş jauıngerdiñ denesin, qar eri bastağan soñ naurız ayında tağı üş jauınger denesin (onıñ biri soldattar tanığan politruk Kloçkov denesi) tauıp jerlegen. Basqa ölgen sovet jauıngerleriniñ denesi bolmağan.

Kloçkov «Şeginetin jer joq, artımızda Moskva!» degen sözdi aytpağan. Ol sözdi Kloçkovtıñ auzına jurnalist YU.Krivickiy salğan bolıp şıqtı. Key derekterde ol sözdi aytqan Bauırjan Momışwlı delinip jür. Osınday derekter «28 panfilovşı» erligi oydan şığarılğan añız ekendigin talassız däleldeydi. Al jurnalist qiyalınan tuğan qaharmandıqtı äspetteudiñ bügingi tañda qanday qisını bar?!
Arhivtik qwjattardan da 28 panfilovşınıñ «erligin» däleldeytin birde bir qwjat tabılmağan.

Qazaqta «ötirigiñe bereket bersin» degen söz boluşı edi. Qazaqstan men Resey mädeniet ministrlikteri 150 million rubl' (bwl şamamen 750 million teñge) qarjığa tüsirtken «ötirik» fil'm bereket tabar ma eken?!

Marat Tokaşbaevtıñ facebook paraqşasınan alındı

Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa
Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,