Quanış Swltan mırzağa uäj? bwl swhbatı men üşin jağa wstatqan swhbat boldı.
kerey.kz
Keşe keşkisin televizor qarasam “Qazaqstan wlttıq telearnasınıñ” «G20 cammitine» baylanıstı arnayı şığarılımında qonaqta bolğan senator Quanış Swltan mırza bılay dep söylep jatır eken:
«Qıtay özi dästürli halıq. Dästürine köp süyenedi. Bwın-soñdı olar Qazaqstandı eşqaşan memleket dep moyındağan emes. Kezindegi şekara bölisteri 1880 jılğı(?), 1860 jılğı(?) şekara bölisteriniñ bäri Qıtay men Reseydiñ arasında bolğan. Bizdiñ qazaqtıñ jerin bölgende qazaq qatınaspağan. Nege qatınaspağan? Memleket bolmağanbız. Biz Reseydiñ qwramında bolğanbız. Osını biz qadirley biluimiz kerek. Osını biz bağalay biluimiz kerek…»
Uäj: Qazaqstan respublikası qwrılğanğa nebarı 25 aq jıl boldı. Biraq biz «Aspan astı eli» dep ataytın Qıtaydıñ özi ejelden «Qıtay halıq respublikası» dep atalmağan. Qıtay erteden Cin, Han, Tañ, Sun, YUan, Min, Cin, t.b. dep är türli atalğan. Biz de 2500 jıldan beri Saq, Ğwn, Üysin, Qañlı, Türik, Oğız, Qarahan, Türkeş, Qarluq, Qimaq, Qıpşaq bolıp är türli ataldıq. Olardıñ tolıqqandı memleket ekenin, özderimen sayasi-ekonomikalıq jäne mädeni baylanısta bolğanın sol qıtay derekteriniñ özi baspa-bas däleldeydi. Endeşe, nege biz osınday pikir alañdarında «memleket bolmağanbız» degen sözdi aytuğa dayın twramız? Ondayda «Ejelgi qazaq jerinde memleket qwrğanımız» qayda qaladı?
Bwl bir. Ekinşiden, Qazaq handığı Abılay hannıñ däuirinde Qıtaymen tepe-teñ qarım qatınasta bolğan. Ol turalı derekter manju tilindegi mwrağat qwjattarında jatır. Abılay eş qaşan da orısqa da, qıtayğa da bodandıq turalı ant bermegen. Qıtaylarğa şekarasın anıq aytqan. 1758 jıldıñ jazında Qazaqtıñ Üş jüziniñ batırları el üşin, jer üşin jwdırıqtay jwmılıp İle özeniniñ boyında jürgen. Maqsat manjular (qıtaylar emes) jerimizdi alıp ketpesin degen alañdauşılıq edi. Manju ükimetiniñ özi «Qazaqqa joñğarlar sekildi mämile jasauğa bolmaydı, olar bölek el»-degen. Ablay han bodan bolğandı qoyıp Manjau memleketine şığıstağı ata mekenimizdi qaytarıp berseñizder dep talap qoyğan. Qazaq memleketi joyılsa tek 1822 jıldan soñ joyıldı. Onda da Resey qaru küşimen basıp aldı. Resey men Qıtay arasındağı kelisimge qazaq «bwrın memleketi bolmağan soñ qatıspadı» emes, memleketi küşpen joyılğan soñ qatısa almadı.
Üşinşiden, biz Reseyge bodan bolıp twrğan kezde Qıtaydıñ özi manjularğa bodan bolatın. Äytpese, Sun YAtsen ne üşin küresti? Onı bizdiñ «sarabdal sayasatşı», «swrğığan diplomat», Qıtay turalı bas maman nege bilmeydi? Resey imperiyasınıñ bodanına aynalğanımız üşin oğan deyingi memlekettik dästürimizdi, tarihımızdı sızıp tastauımız kerek pe edi? Onda Qıtay nege 1840 jılğı apiın soğısınan bwrınğı tarihın sızıp tastamaydı? Nege memleket bolmağanbız, öytkeni Angliyanıñ, Franciya men Germaniyanıñ, Resey men Japoniyanıñ otarı bolğanbız, astanamız Pekinge deyin solar basıp alğan dep aytpaydı?! Ne üşin Ündistan, Egipet, Iran solay aytpaydı?
Törtinşiden, 1880 jäne 1860 jılğı kelisim degen qay kelisim? Resey men Cin imperiyası arasında bizdiñ şekaramızğa qatıstı sırttay bölip alu kelisimderine tek 1864 jäne 1881 jıldarı qol qoyılmap pa edi? Qıtaytanuşı, bilikti sayasatker bwl jerde tağı qanday kelisim şarttardı tauıp şığıp otır?
Qorıtıp aytqanda, senator Quanış Swltanqlınıñ bwl swhbatı men üşin jağa wstatqan swhbat boldı. Qazaqta «boyauşı boyauşı degenge saqalın boyaydı» degen maqal bar. Bizde bilgiş, bilgiş degen sayın lauazımı men ataq-abıroyına süyenip derek pen qisındı oydan qwrap soğatındar jäne sol ötirigine eş şimirikpeytin “bilgişter”, «danışpandar» köbeydi. Olar jay, ädettegi mäseleler turalı pikir bildirip jatsa bir söz, memleket pen wlttıñ tarihi sanasın şatastıratın kerağar pikir aytatını öte qauipti. Onıñ üstine, bwl sözder halıq senim bildirgen adamdardıñ auzınan şığıp jatsa ne deysiz. Mwnıñ atı ne? Añdamay söyleu me? Jauapkersizdik pe? Joq älde bilip aytu ma?!
Pikir qaldıru