Арысты атқан күн | Kerey.kz/Керей.кз

Arıstı atqan kün

| Sep 27, 2016

Arıstı atqan kün Alaş Orda ükimetiniñ törağası, enciklopedist ğalım, sayasi qayratker, wlt kösemi Älihan Bökeyhannıñ dünieden ötken küni

Älihan Bökeyhan qatısqan törtinşi ekspediciya SSRO Ğılım akamediyasınıñ Antropologiyalıq ekspediciyasınıñ ekonomikalıq böligi 1925 jıldıñ jazında adaylar eli Mañğıstau, Aqtöbe, Atırau oblıstarın zertteuge şığadı. Osı saparda jergilik jwrt Älihanday arıstı zor qwrmetpen kütip aladı, han köteredi. Sonda äygili twlğa özine tän erekşe kişipeyildikpen mwnısı artıq ekenin, han boluğa tırıspaytının, «qoyıñdar» dep bir auız sözden qaytarıp tastaydı.

Jurnalist Serikbol Hasan jariyalağan Älihannıñ beynesi saqtalğan fotosurette aldıñğı qatarda wlt kösemi otır. Sonımen birge alqalı toptıñ qaq ortasında aq kepka kigen, qırın qarap, qıranşa qarap otırğan jas Älkey Marğwlandı da köz şaladı. Älihan Bökeyhannıñ ömirin egjey-tegjeyli zerttegen ğalım Swltan Han Aqqwlı: «Osı ekspediciya jwmısın erte ayaqtap, küzdi küni S.P. ekeui Qızılordağa A.Baytwrsınwlı men M.Dulatwlığa qonaqqa barıp, vokzalda wlt kösemin QazASSR halıqkomınıñ törağası N.Nwrmaqwlı kütip aladı. Qızılordadan Aqtöbege oralğan sätinde Älihan Stalinniñ nwsqauımen twtqındalıp, Mäskeuge kisendelip jetkizilip, Butırkağa jabıladı.

Qart bälşebek, leninşil «eski gvardiyanıñ» bir ökili, Vasiliy Şelgunov Stalinniñ Kreml'degi kabinetine esikti teuip kirip kelip: – Koba, sen kimdi twtqındağanıñdı bilesiñ be? Bwl bizdi marksizmge üyretken Bökeyhanov; dereu bosat! – degende, Stalin «eski bälşebektiñ» mısına qarsı twra almay, telefonmen «Bosatıñdar!» dep nwsqau beruge mäjbür bolğan», – dep jazadı.

Bwdan keyin wlt kösemin QazSSR basşılığı (Nığmet Nwrmaqwlı) «Qazaq ASSR-nıñ jer boyınşa halıq komissarınıñ (halkom) isterin uaqıtşa atqaruşı» degen lauazımğa tağayındağanı Stalinge qattı batadı. Mwnday iri mansapqa öziniñ kelisiminsiz tağayındap, qolın qoyğan Nwrmaqwlın da atarğa oğı joq. Onıñ 1937 jıldıñ qırküyek ayında bilimin jetildirsin degen jeleumen aldap şaqırılıp, Älihanmen birge bir künde atıluı osını añğartadı.

Älihan Bökeyhannıñ el arasındağı zor bedelinen qorıqqan bol'şevikter onıñ Qazaqstanğa baruın, jürip-twruın mülde şektegen. Jaralı arıstanday torğa qamalıp, Mäskeudegi üyqamaqta on jıl tirşilik etti. Bwl jıldarda wlt kösemi eldegi azamattardı qabıldap äñgimelerin tıñdadı, keybir senimdi serikterine arnayı tapsırmalar berip, orındaluın qadağaladı. «Qızıl til, qolım emes kisendeuli» degendey, izbasarlarına är qilı ğılım salaları boyınşa oqulıqtar men ädebietter jazuğa, ğılımi-ädistemelik materialdar dayındauğa jwmıldırıp, oqu-ağartuşılıq isterdi wyımdastırdı. Mäskeude twratın jäne ortalıqqa kelip tüsken respublika basşıları, el basqarğan azamattardıñ (H. Dosmwhamedwlı, M. Esbolwlı, Ä. Mwñaytpaswlı, M. Bwralqıwlı, M. Mırzawlı) birden Kreml'ge tartpay, Älihanğa bwrıluı, sälem bere baruı jayındağı derekter onıñ bedeliniñ öşpegenin, wstaz twtqandarın körsetse kerek. Älihan Bökeyhandı 1937 jıldıñ 26 şildede NKVD bastığı N. Ejov bastağan jendetter qayta twtqındağan. Tergeuşiler Älekeñdi jauapqa tartıp: «Siz «Alaşordanı» bilesiz be?» – dep swraq qoyğanda: «Mağan «Alaş Ordanı» bilesiz be?» dep swraq qoyma. Men – «Alaş» partiyası men «Alaş Orda» keñesiniñ törağasımın, «Alaş Orda» ükimetiniñ törağasımın. Sondıqtan da onıñ is-äreketine tolıq jauap beremin. Al «Alaş Orda» sovet ökimetin moyındap, onıñ bwrınğı is-äreketi üşin eşkim de, eşqaşan da jauapqa tartılmaytını turalı Lenin qol qoyğan kelisimnen keyin ol ükimet tarihtan ketti. Eger de Leninniñ qolı onıñ özi ölgen soñ jürmey qalsa, onda üşinşi adam bolıp Stalin qol qoyğan. Ol kelisim küşin joyğan joq. Joysa, kelisim boyınşa, mağan habarlar edi. Men Stalinnen onday hat alğam joq. Älde sender onı moyındamaysıñdar ma? Onda mağan jazbaşa jazıp beriñder. Al jazbasañdar, demek, ol kelisim küşinde, odan da kelesi swrağıña köş», – dep jauap bergen.

Älihan Bökeyhandı atu jazasına kesken ükim 1937 jılı 27 qırküyekte şığarılğan jäne däl sol küni şeşim orındalğan. Tek 1989 jılı mamırdıñ 14 küni SSRO Joğarğı sotınıñ qaulısı boyınşa äreketinde qılmıs qwramı joq bolğandıqtan tolıq aqtaldı.

«Men sovettik bilikti jaqsı körgen emespin, biraq, moyındadım». Älihantanuşı S. Jüsip mırzanıñ zertteuinşe, bwl – Alaştan asıp tuğan kösem Älihan Bökeyhannıñ soñğı sözi. Zañğar Kärimhan

e-history.kz

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Töñkeris jasauğa maşıqtanğandar” kim? Qañtar qwpiyası aşılsa, saldarı ne boladı? Deputatpen swhbat

kerey.kz

Nwrbek TÜSİPHAN Qazaqstan parlamenti mäjilisiniñ deputatı, zañger Abzal Qwspan Azattıqqa swhbat berip otır. Astana, 26 qazan, 2023 jıl Qañtardı kim wyımdastırğanın bilik bile me, bilse nege aşıq aytpadı? Parlamentte nege Qañtar boyınşa tağı tıñdau ötpeydi? Prezident Toqaev Qañtar “töñkeris jasauğa äbden maşıqtanğan mamandardıñ jetekşiligimen” wyımdastırıldı dedi. Olar kimder? Mäjilis deputatı Abzal Qwspan osı swraqtarğa jauap berdi Azattıq: Abzal mırza, siz – Qañtar oqiğasına bir taraptan emes, jan-jağınan qarauğa mümkindik alğan adamsız. Eñ aldımen sol oqiğağa tikeley qatıstıñız, jwrttı alañğa şığuğa şaqırdıñız. Odan keyin qandı qırğında qamauğa alınğandardı bosatuğa at salısıp, zañger retinde de aralastıñız. Odan bölek mäjilis deputatı esebinde de jaña bir rakurstan qarap otırsız. Aytıñızşı, jan-jağınan qarağanda Qañtar oqiğasında sizge
Oljas Süleymenov. Men bilem!..

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: madeniportal.kz jäne S.Erğali mwrağattarınan alındı. «YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma. OSIRIS ZAÑI I Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı. Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti. Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen. Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi. 1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı… …2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı. Ülken üsteldiñ basında