«TÜYEMOYNAQ, AQŞIĞANAQ, QART TORĞAYDIÑ QANATI…»
kerey.kz
Jwmat ÄNESWLI
«TÜYEMOYNAQ, AQŞIĞANAQ,
QART TORĞAYDIÑ QANATI…»
(Darındı aqın Keñşilik Mırzabekovtiñ tuğan jeri turalı esse)
Keñşilikpen bala kezimizden Tüyemoynaqta birge östik. Tüyemoynaqtıñ tabiğatı erekşe jer.
Tosın qwmın osı jerden ortasınan qaq ayırıp Irğızğa qaray ötedi. Qwm işi arşa, tobılğı,jide ağaştarına tolı. Sağız şağır, tau jua da osında. Özenniñ bergi betindegi qwm şağıldıñ wzındığı jeti segiz, eni üş tört şaqırımday. Osı qwm şağıldardıñ Keñşilik ekeumizdiñ baspağan quısı qalmağan şığar. Eñ qızıqtı balalıq däurenimiz osı qwmnıñ ortasındağı Tüyemoynaq auılında ötti. Keñşiliktiñ üyi özenniñ arğı betindegi Körtoğaydı qıstaytın. Bastauış mektepke Keñşilik özenniñ arğı betinen keletin. Bir küni özen jağasında twrsam, Keñşilik qasında eki üş adam bar, qaltıldaq qayıqpen bergi betke ötip kele jatır eken. Qayıq tolqığan sayın Keñşiliktiñ oybaylağan dauısın estip twrğan meniñ oğan külgenim esimde qalıptı.
Qalay desek te, bireulerge aqındıq öse kele daridı, bireuge aqındıq tuğannan, qanında boladı. Keñşilik bala kezinen äserşil, sezimtal edi. Keñşilik öziniñ balalıq şağındağı äserlerin jüreginde mäñgilik saqtap qalıptı. Keñşilik balalıq şağı turalı, zamandastarı biz turalı,
tuğan jeri Torğayğa talay tamaşa öleñ arnağan aqın.:
«Körtoğaydan» keşkilik bir top bala,
Jidek izdep,künder- ay, qır taptağan.
Adırlardan äri alıp ketuşi edi,
Bwralañ jol beldegi bwltaqtağan…»
Biz, Keñşilik soğıstan keyin ömirge kelgen wrpaqtarmız. Biz soğıstan keyingi twrmıstıñ qiınşılığın kördik. Jasımız jetpey ülkendermen birge eñbekke aralastıq.. Keñşilik osı soğıstan keyingi däuirdiñ tınısın, zamandastarınıñ obrazın, eldiñ kelbetin jırları arqılı, balladaları arqılı keremet somdap, artına ülken mwra qaldırğan aqın.
Mäselen, Keñşiliktiñ soğıstan keyingi auıl ömirin suretteytin «Qırman basında» attı ataqtı öleñine toqtala keteyik:
«Qırıq toğızınşı jılı qırmanğa barğanım esimde,
Tayınşa jetektep, tırbañdağanım esimde.
Qayrağım da joq, orağım da joq qolımda,
Kün qwlap ketken besinge,
Qwrdan -qwr barğanım esimde.
Keşke jaqın, dala salqın,
orıp alğan egistik qara barqın,
Janımda Haydolla bar,
Haydolla qara nartın..
Sarğayğan sabannıñ torsıqtay däni tırsıldap,
Beli şoyrılsada Hayrekeñ,
Baudı tizgindep jür ırsıldap.
Kün qağıp äbden bozarıp ketken köylekten,
Tobılğı mayday tamadı tamşı şım -şımdap.
Oraq ayaqtalğan,
Küz tayap qalğan
Barmaqtay dändi körip,
Haydolla toyattağan…» («Qırman basında» öleñinen üzindi)
Keñşiliktiñ balaq şağında körip surettep otırğan bwl kezeñi mağan jaqsı tanıs edi. Keñşiliktiñ «egistik» dep otırğanı, auılda ol kezde şağın tarı alqabı boldı.Sonı küzde kolhoz jinap alatın. Keñşiliktiñ osı jırında atalıp otırğan keyipker Haydolla küzetşi elge esimi belgili jırşı edi. Bwl jırdıñ bir erekşe qasieti, onı oqıp otırıp, halıqtıq dästürli änderdiñ ırğağına tüsip, ıñıldap än aytqıñ kep ketetindiginde. Bwl öleñniñ tağı bir erekşe qasieti, aqınnıñ soğıs jıldarınan keyingi ömirin şınayı türde köz adıña alıp kele alatın polotnolıq suretkerliginde. Joğarıda soğıstan keyin tuğan wrpaqtardıñ tağdırı turalı aytıp kettim. Biz tirşiliktiñ qadirin erte bildik, erte eseydik. Erte eseygeni ğoy, «Jolda» attı öleñdi Keñşilik balañ mwrtı jaña şığıp kele jatqanda jazğan. Bwl öleñde jas balanıñ fermadan kolhoz ortalığına ögiz arbamen may äkele jatqandağı, ögizge ie bola almay körgen «qorlığı» suretteledi.
«Qayqiğan qırdıñ qarsañı- au, deymin,
Sarı kidir ögiz şarşadı- au, deymin,
Bir bilem şüyge,birikken jide,
Jelkesin sirä, şanşadı -au, deymin,
Jazdıñ bir jolı qiın şağında,
Irduan arba ıñırsığanda.
Ürgedek şirkey üyir bop qonıp,
Ögizdiñ ılğal qwyımşağına.
Şildeniñ şıbın şirkeyi şalduar,
Qwyrığın qağıp, ürkedi januar.
Şalqayıp ketip, şıñıltır aspan,
Säulesin säske bürkedi säruar…» (öleñnen üzindi).
Bwl jırdağı kün şıjğırğan ıstıq küni qwmdı jolmen sona şirkeyden mazası ketip kele jatqan ögizdiñ beynesi ğajap surettelgen. Sözdi oynatu arqılı surettelgen jol oqiğasınıñ dinamikası oqırmandı özine eriksiz tartıp otıradı.
Soğıstan keyin tuıp, twrmıstıñ tauqımetin körgen balalardıñ psihologiyasın, ayqay, döreki brigadirlerden qısım körgen jas kelinşekterdiñ obrazın kelistirip somdağan Keñşiliktey suretker joq ta şığar. KEÑ aqınnıñ sol kez turalı jazğan «Köşu attı balladasın kürsinbey, köziñe jas almay oqu da mümkin emes!
«…Sıqırlap bılğarı eri taqımdağı,
Bir kezde arbamızğa jaqındadı.
Jeñeşem bet jırtqan joq, keşikken soñ,
Kinäsin ünsiz ğana maqwldadı.
-Äy ,bala eşteñe joq jasqanatın,
Senen kem be, basqa wl, basqa qatın,
Bar, kürkege tige ber,qosqa aparıp,
Sendeyinde jigitter tas jaratın.
Jeñgeñmenen ekeumiz qıstauğa anau,
Twqım jinap qaytamız, keşke jaqın!…
Jan- jağımda ien qır dala jatır,
Jeñgem mağan jäudirep qaradı aqır.
Ala ögizdi attı adam jetekke alıp,
Esiz jatqan qıstauğa bara jatır…». Balanı tastap, iesiz qıstauğa bet alğan bwl ekeudiñ beynesi, tek balanıñ ğana emes, sırt köz bolıp otırğan oqırmannıñ da jüregin selt etkizeri sözsiz.
1959-jılı Tosınnıñ arğı şetinde audandağı onşaqtı şaruaşılıqtıñ biri bolıp, sovhoz aşıldı. Ortalığı Aqşığanaq boldı. Tüyemoynaqtağı orta mektep Aqşığanaqqa köşti. Sodan bastap, Keñşilik, Serik, men sovhozdıñ ortalığında oqıdıq.
Keñşiliktiñ sol kez turalı jazğanı.:
«Tüyemoynaq, Aqşığanaq,-
Qart Torğaydıñ qanatı…». Bwl joldarda aqınnıñ tuğan jerine sağınışı da, maqtanışı da bar. Aqşığanaq Jangeldi audanınıñ eñ tükpirinde, Aqtöbe oblısınıñ Irğızımen şektesip jatqan jerde twr. Sodan -au, Keñşiliktiñ Aqşığanaq turalı, turası Tosın qwmı turalı;
«Şalqardan Irğız arqılı,
Torğaydan tartsañ – Nwramen.
Tosınnıñ orğıl sar qwmı,
Tomsarıp jatqan bir älem.
Bir şeti -anau Wlıqwm,
Bir şeti -mınau «Balaqwm»,
Bir şeti aybın Wlıtau,
Bir şeti -aydın Aralım.
Jiektep qwmdı qart Torğay,
Alqımı keppey ağatın…» dep salmaqtı surettep şığatını bar.
Keñ aqınnıñ alğaşqı jinağına engen «Äubäkir turalı balladasın», «Aq köylek» attı jırın oqığanda osı Aqşığanaq eske tüsedi. Äubäkir «seriniñ» şınında da Keñ aqın surettegendey is äreketi el auzında jüretin kisi edi. Aqşığanaq sovhoz ortalığı bolıp, eñbekkerlerge şatırlı üy salıp berip jatqanda, auıldıñ Irğız jaq betinde kiiz üyin tigip alıp, ismerligimen közge tüsip jüretini meniñ de esimde. Keñ aqınnıñ «Äubäkir turalı balladası» bılay bastalatın:
«Äubäkir jalqı, äkeden jalğız äuleti,
Äubäkir äuey,aq köñil jigit, äuleki.
Albarda qoy köp, aulada toy bop jatatın,
On sausağı öner, qolınıñ kiri däuleti.
Äubäkir salsın, äueletip bir än salsa,
Topqa da barsın, toyğa da kirsin, tamsansa,
El aqtap ketip, aptalap keyde kelgende,
Äyeli jwrtqa bastañğı berip, qarsı alsa,
Qimılına bir riza bolmay, äyteuir,
Wrmay tınbaytın, qolına bir qamşı alsa..
Er twrman jasap, taramıs tartıp, taspa örip,
Kelinşekterdiñ qasında jürdi qas kerip.
Bayğazığa da baytal mingizgen Äubäkir,
Bäsekelerde bas alıp, jäne bäs berip…» dep aqın balladasınıñ bas keypkeri Äubäkirdiñ obrazın san qırınan şeber somdap ötedi. Bwl balladanıñ ayağı öte ayanıştı dramamen tüyindelgen.
«Är üyge tarap, qwsauızı men qışqaşı,
Äyelin aldı, äyeli ölgen twstası…».dep. Osı balladanı ayaqtağanda äuelde äkeden jalğız, san qırlı önerimen elge sıylı da, äuey bolğan Äubäkirdiñ artına wrpaq qaldıra almay ömirden öte şığuı oqırmannıñ sezimine ine qadalğanday äser eteri sözsiz. Onıñ bastı sebebi bizge sonşalıqtı qazaqı tağdırdıñ şınayı, körkem tilmen surettelgeninde boluı kerek. Qazaq ädebieti tarihında aqın Keñşilik Mırzabekovtiñ balladaları özindik ayşıqtarımen layıqtı orının alğan. Kezinde Keñ aqınnıñ jaqsı lebiz aytılıp, maqtalğan balladaları men jırları, poemaları birşama başılıq. Sonıñ işinde men jaqsı köretin balladaları «Töleutaydıñ tört qızı» men «Aq köylegi».
Keñ aqınnıñ «Töleutaydıñ tört qızı» attı balladası «Äubäkir turalı» balladasımen «tuıstas», «tağdırlas», janıñdı « ot şaldırmay» örteytin şığarma. Wlı joq, köp qızdı otbasınıñ qazaqı tağdırı turalı. Ballada:
«Soğıs bitip, soldat kelip jatqan kez,
El meyramğa, en meyramğa batqan kez.
Bizge körşiTöleutaydıñ tört qızı,
Boyjetken kez, şetterinen bop kerbez…» dep bastaladı. Bwl ballada şağın bolğanımen, sol kezdegi soğıstan keyingi ömirdiñ şınayı, qaz qalpında şeberlikpen suretteletini sonday,Töleutay men onıñ tört qızınıñ tağdırlarına işiñ auırıp, solarğa tilektes bolıp, sol ömirdiñ arasında öziñ jürgendey halge tüsiretini bar. Töleutaydıñ üş qızı «Biri şolaq, biri molaq, biri aqsaq kisilerge tise de, ballada soñında oqırmannıñ da jüregin lüpildeter mınanday joldar bar:
«Keler jolı küyeuimen keldi Wlday,
Qoldarında wldarı bar balğınday,
«Süyegine tañba salğan» qızınıñ,
Süyip wlın, Tökeñ meyirin qandırdı ay!
Ğayıp bolıp qapa köñil bwltañı,
Qos küyeuin qarsı ap jattı bwl tağı.
Kübirledi «Küyeulerim soğısqa,
Berdi, berse ayaq qolın namıs pa.
Al, äytpese, jigitterdiñ swltanı!…»
Bwl ballada soñında aytılğan Töleutaydıñ işki sözi., pälsapası! Adam tağdırı osınday filosofiyasımen qwndı. Al, sol ömirdiñ şındığın qapısız jetkizip twrğan aqınnıñ şeberligin aytsañızşı! Aqın Keñşilik MIRZABEKOVTİÑ jırları, balladaları soğıstan keyingi qazaq ömiriniñ twtastay körkem polotnosı tärizdi sol däuirdiñ şınayı suretin, keypkerlerin köz aldıñızda dälme däl elestetuge mümkindik beredi.
Aqın Keñşilik Mırzabekovtiñ şığarmaşılığınıñ tereñ sırı, mäni, tamırlı özegi onıñ tuğan jeriniñ tarihında jatır. «…Tüyemoynaq, Aqşığanaq,
Qart Torğaydıñ qanatı» dep Keñşiliktiñ özi jazğanday, Toñqaymada. Tüyemoynaqta, Aqşığanaqta tarhan Şaqşaq Jänibek batır babamızdıñ, Wlt azattıq köterilisi basşılarınıñ biri Ospan hannıñ izderi jatır. Tüyemoynaq, Aqşığanaq bizdiñ qatarımızdıñ, aqın Keñşiliktiñ balalıq qızıq däureni ötken jerler! Sonau tarihtıñ 16-jılğı oqiğaların eske alsaq, Irğız jaqtan kelgen Lavrent'evtiñ jazalauşı otryadı pen Ospan hannıñ sarbazdarı arasında Aqşığanaqta, Tüyemoynaqta, Toñqaymada ülken şayqastar bolğan. Azattıq üşin, eldiñ keleşegi üşin bolğan osınday babalarımızdıñ erligin, aqındarınıñ el auzındağı jırların basqalar wmıtsa da, tarih, el wmıtpaydı.
Jwmat ÄNESWLI, ädebiettanuşı, jazuşı
Pikir qaldıru