«Гималайдағы көште сегіз ай кебежеде отырдық»

Zuqa batır 150 jıl Swhbattar Tarih Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

«Gimalaydağı köşte segiz ay kebejede otırdıq»

| Oct 18, 2016

Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin Qıtaydan Europağa köşip barğan qazaq diasporasınıñ ökili Talğat Qosjigit Azattıqqa bergen swhbatında joldağı köş qiındığı jayında aytıp berdi.

Talğat Qosjigit 1942 jılı Qıtaydıñ Şıñhay aymağında düniege kelgen. Äkesi Swltanşärip Zuqawlı – 1950 jılı Ündistan arqılı Türkiyağa qonıs audarğan qazaq köşin bastap baruşılardıñ biri. Altaydan aua köşken kezdegi köz aldında qalğan körinister jaylı ol Azttıqqa bergen swhbatında äñgimelep berdi.

Azattıq: - Sizdiñ balalıq şağıñız birıñğay «köşten» twradı eken. Äñgimeni köştiñ basınan bastasaq?

Talğat Qosjigit: - Äkelerimizdiñ ata-qonısı Altaydıñ Barköl aymağı edi. 1938 jılı Şıñ Sı Saydıñ zorlığı men zombılığınan qaşıp Şıñhayğa qonıs audardı. Sol jaqta men 1942 jılı düniege keldim. 1947 jılı äkelerimiz Barkölge qayta köşip keldi. 1949 jıldıñ küzinde kommunister bilik basına keldi. Sosın meniñ äkem öziniñ barlıq tuğan-tuıstarın bastap Tibetti köktey ötip, Gimalay tauları arqılı 1951 jıldıñ küzinde Ündistannıñ Kaşmir uälayatına jettik. Sol jerde bizben barğan qazaqtardıñ aldı – eki jıl, artı üş jıl twrdı. Biz özimiz 1954 jıldıñ kökteminde Türkiyağa qonıs audardıq.

Azattıq: - Bala Talğattıñ köz aldında osı köşten qanday suretter qaldı?

Gimalay tauları. (Körneki suret)

Talğat Qosjigit: - Gimalay tauların basıp ötken kezde kün öte suıq boldı. Qarlı boran, kök mwz, ärtürli jağdayda köz jwmğan adamdar. Kök mwzdıñ üstinde jer qaza almay, eresekter qaytqan adamdardıñ mürdesin şala-şarpı jasırıp ketuge mäjbür boldı. Bizdi kebejege otırğızıp, tüyeniñ qomına artıp qoyatın. Segiz ay boyı sol kebejede otırdıq. Üstimizden qalıñ körpelermen jauıp tastaytın. Tañerteñnen keşke deyin toqtamay jürgen jüriske şıday almaysıñ. Äli esimde, öñşeñ bala ataulı «qaşan toqtaymız, qaşan qonamız?» dep şulap jılay beretin edik.

Azattıq: - Jat el, jat jerdegi tağdırlarıñız qalay jalğastı?

Ündistanğa alğaş barğanımızda jergilikti ükimet bizdi jaqsı qabıldadı… Sodan keyin Türkiyağa qonıs audardıq. Türkiya memleketi bizge jer berdi, üy berdi. Oqıp, ösip, qızmet istep qalıptastıq.

Talğat Qosjigit: - Ündistanğa alğaş barğanımızda jergilikti ükimet bizdi jaqsı qabıldadı. Sol jerde AQŞ-tıñ kömegimen qwrılğan ağılşınşa bilim beretin mektep bar eken. Soğan menimen birge tört-bes balanı qabıldadı. Sonda bir jıldan astam uaqıt oqıdım. Sodan keyin Türkiyağa qonıs audardıq. Türkiya memleketi bizge jer berdi, üy berdi. Oqıp, ösip, qızmet istep qalıptastıq.

Azattıq: - Siz biıl 150 jıldığı toylanıp jatqan Zuqa batırdıñ nemeresi bolasız. Osınşa beynetpen Europağa jetipsizder. Ayaqtan twrıp ketu qalay boldı jäne otbasıñız jaylı ayta ketseñiz.

Talğat Qosjigit: - Türkiyağa aman jetken qazaq jastarı sonda üylenip, twrmısın oñdap, bas qwrap jattı. Äyelimniñ atı – Saadat Qosjigit. Onıñ ülken atası äygili Zayıp täyji degen kisi 1936 jılı Elishanmen birge eldi bastap Altaydan Gansu aymağına köşip barğan. 1940 jılı Gansudan tüp qoparıla köşip, 1941 jılı Ündistanğa jetken. Qayın atam Ğwsman qajı -Ündistannan Päkistanğa qonıs audarğan qazaq auıldarınıñ köşbasşısı bolğan adam. 1953 jılı Päkistannan Türkiyağa jetip, sol jerde twraqtadı. Qazir jwbayımmen ekeumiz eki wl, eki qız tärbielep otırmız. Eki qızım Türkiyada, al wldarım özimmen birge Germaniyada, Myunhen qalasında twradı.

Azattıq: - Myunhenge qalay barıp qaldıñız?

Myunhen.

Talğat Qosjigit: - 1967 jıldan 1995 jılğa deyin Azattıq radiosınıñ qazaq böliminde qızmet istedim. Türkiyada jürip sol kezde Myunhende ornalasqan Azattıq radiosına jwmısqa bardım.

Azattıq: - Iä, siz Sovet uaqıtında efirge «Talğat Kökbwlaq» degen esimmen şığıp twrğan ediñiz ğoy?

Talğat Qosjigit: - Qay gazet ekeni qazir esimde joq, «Azattıq radiosınıñ qazaq bölimine tilşi qabıldaymız» degen habarlandırudı oqıdım. Bağımdı sınap köreyin dep birneşe maqala jazıp, salıp jibergen edim. Köp wzamay şaqıru keldi. Sosın birden Myunhenge qonıs audardım. Sodan Azattıq radiosı Pragağa qonıs audarğanğa deyin qızmet ettik. Azattıqta qızmet etken jıldar men üşin äste esten ketken emes. Estelikterimdi kitap etip jazu oyımda bar. Äsirese, 1986 jılı Jeltoqsan oqiğası, onan keyingi Qazaqstannıñ täuelsizdik alğan kezindegi Azattıqtıñ habarları özimiz üşin de, tıñdarman üşin de äserli bolğan şığar dep oylaymın.

Azattıq: - Swhbatıñızğa rahmet!

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda