Qazaq ädette jel-qwz jabısıp, twmau qarmasa, «suıq tiip qalıptı» dep jatadı. «Salqın tiipti», «salqın tidi» deytin de ağayın bar. Jä, qaysısı bolsa da, qazaqtıñ sözi, biz sol «salqın tiiptimen» tarta bereyik.

«Salqın»…degende biz bwl arada prezident Nazarbaevqa tigen salqın turalı aytqalı otırğan joqpız. O, ne salqın, täyiri?.. Keldi, ketti. Elbasımız esen-sau – qızmetinde. Bizdiñ nazardı audarıp otırğan salqındıq – basqa salqındıq. Aqorda men Kreml' arasındağı salqındıq. Bılayınşa bülik tilep, bülinip bastağan eşteñe joq. Ağı – aq, qızılı – qızıl ädemi dünie. Sayasatta bwnday alqızıl tüs, alqınğan ıstıq jürekti aralastıq bola bermeydi. Alayda, biz – RF-men aradağı dostığımızdı qımbatqa bağalap otırğan elmiz. Äytkenmen de, sırttıñ  közi – köregen köz emes pe? AQŞ baspasözi, Türik baspasözi Reseydiñ aldağı jıldarı ekonomikalıq odaq şeñberindegi eki elge – Qazaqstan men Belorussiyağa ärtürli qısım jasay bastauı mümkin ekendigin jazıp otır. Rasında, solay boluı mümkin be?  Putin siyaqtı adam Resey biligin bilep-töstep twrğanda bäri de mümkin. Mümkin boluına şamamen mınanday sebepter bar:

-         Qazaqstan men QHR arası qazir tım jaqın; alıs-beris köp. Barıs-kelis te jii. Qıtay Qazaqstanda bastı investorlardıñ birine aynaldı. Ekonomikası şatqayaqtap keri ketken Resey mına türimen Qazaqstanğa ıqpal etu mümkindiginen ayrılıp qaluı ıqtimal. Putin osını oylap tıpırşidı. Sondıqtan da Qazaqstan-QHR qarım-qatınasına kedergi jasap bağadı. Biraq, QHR-ğa şaması kelmeytindikten qıltasınan qısıp wstap üyrengen Qazaqstandı, qazaq biligin, Aqordanı aynaldıradı.

-         Juırda Islam Karimov dünie saldı. Islam äka jarıqtıq – tiri kezinde teris azudıñ biri boldı. Eşkimniñ aldında ığıp söylep, ıqtamay-aq ketti marqwm. Dini ekstremisterdi attap bastırmadı, AQŞ pen Batıstıñ aldında özin biik wstadı. Reseydi, tipti, eleñ qılmadı. Arab elderimen de abaylap aralastı. Türki älemi degenge de elp ete qoymadı. Osınday qıñırlığımen ol Orta Aziyanıñ «oqqağarı» bolıp jürdi. Äsirese, Reseydiñ öndirşegin sozıp öñmeñdeuine, aymaqtı (Orta Aziyanı) emin erkin jaylasam degen esek-däme äreketine jol bermedi. Ol kisiniñ TMD şeñberindegi ködi-södi wyımdar men odaqtarğa onşa köñil bölmeuiniñ sırı osında edi. Tek QHR qosılğan Şanhay ıntamaqtastıq odağına ğana eptep män berdi. Basqasına Reseydiñ oyını dep qana qaradı. Sonday adam bw dünieden ozdı. Endi özbekti  Batıs pen Arab düniesi şır aynaldıruı kädik. Orta Aziyadağı geosayasi ornı erekşe Özbekstan atalğan ekeudiñ birimen ıqpaldassa, onday ıqpaldastıqtıñ auılı Qazaqstanğa da alıs bolmay şığauı mümkin. Putin osı jayttarğa da alañdap, Qazaqstandı qırına ala tüsuge wmtıladı. Öytkeni Resey – Resey bolğalı Qazaqstanğa jwmsaq sayasat wstanıp körgen emes. Taşkentke barğanda sıpayı-sılq bola qalatın Putinniñ Astanağa at basın bwrğan bette-aq swrlanıp sala beretin sebebi sol. Öytkeni qazaq biliginiñ ınjıqtığın ol jaqsı biledi.

-         Kedendik odaq, Euraziyalıq ekonomikalıq odaq deytin oyınşıq odaqtardıñ tükke twrmaytındığın Putin qazir bek tüsinip qaldı. Bwl odaqtardıñ ağası (avtorı) dau joq – Nazarbaev. Nazarbaev osı odaqtardıñ şeñberinde jürip-aq Reseyden aulaqtaudı, sıpayılap aytqanda, arqadan qağıp twrıp qoştasudı oylaytındığın Putinniñ qu işi äbden sezedi. Alayda ol osı odaqtar ayasındağı qatınastı sıltau etip sayasi qısım jasay berudiñ qajettigin wğıp aldı. Qısım jasau äreketin, köresizder, Putin däl osı odaqtar hattaması boyınşa küşeyte tüspekşi.

-         Tağı bir sebep – Qazaqstanda dini ekstremisterdiñ bas köterui der edik. Äzirge jalğız-jarım äreket jasap jürgen lañkesterdi, dästürli emes jat ağımnıñ jolına tüsip sorlağan fanttardı tez arada kelege keltirmese, qazaq biligi kütpegen jerden Resey äskeriniñ kömegine «zäru» bolıp şığa kelui kädik. Bwnday zärulik, ärine, Putin tarapınan jasaladı. Bwnday soraqılıqtıñ nışanın AQŞ pen Türkiya baspasözi de seze bastağan sıñaylı (qarañız:http://abai.kz/post/view?id=10387 ).

Ärine, sebepke sıltau tabıla beredi ğoy. Orta Aziyanı, onıñ işinde Qazaqstandı strategiyalıq äriptes sanaytın AQŞ pen Batıs «bazarındağı»  sayasi saudasın qızdıra tüsu üşin de Putin joğarıdağı ıqtimal qadamdarğa baruı ğajap emes. Bwnday jağdayda Resey öziniñ halıqaralıq qauımdastıqtağı ornın mülde joğaltadı. Sebebi: Qazaqstan Ukraina emes. Bwl – jer astı qazba-baylıqqa belşesinen batıp jatqan el. Qazaqstandağı investorlar Ukrainadan äldeqayda köp. Şığısında «älemniñ ekinşi ekonomikası» atalıp ülgergen QHR otır. Degenmende Aqorda men Kreml'diñ arasında qazir salqın sız bayqaladı. Bwnı qaybir jılı Reseyden attanıp Türkiyağa barğan saparında asa saq sayasatker Nazarbaev: «Biz – orıstıñ otarında bolğan elmiz» degen sözimen aşıq añğarttı. Şaması, qazaq basşısı Putinmen sözi jaraspay şamırqanıp şıqsa kerek. «Qazaqta Nazarbaevqa deyin memleket bolğan emes» degen Putinniñ sözi de  aradağı salqındıqtı qabındıta tüsetin söz. Mine, juırda QR prezidenti «salqın tiip» qalğandıqtan Erevanda ötken Wjımdıq qauipsizdik şarttı wyımınıñ kezekti jiınına barmay qaldı. Anığında Elbasına pälendey salqın tie qoyğan joq-au…alayda, Putin ekeuiniñ arası salqındap baradı. Bwl salqındıqtı aldağı künderi qapısız añğaratın bolamız. Söz joq, Aqorda «mäñgilik dostıqtan» äzirge qol üzbeu  üşin barın salıp bağadı. Biraq, bwl «dostıqtan» ketpeudiñ eñ soñğı qareketi boluı mümkin.

Däuren Quat

Abai.kz