Meniñ biluimşe, biz «Wlı dala elimiz» dep sanaluımız kerek. Keybireuler «aspan astı elimiz» deydi, keybireuler «künşığıs elimiz» deydi. Biz wlı dalanıñ wrpağımız. Osı dalada bizdiñ ata-babamız dalanı saqtap qalğan. Qan tögip, ter tögip saqtap qalğan. Qazaqstan men «Wlı dala eli» ekeui qatar jürse, dwrıs boladı dep oylaymın!

                                                             Nwrswltan Nazarbaev, 

        Qazaqstan Respublikası Konstituciyasınıñ 20 jıldıq mereytoyına arnalğan ğılımi-täjiribelik konferenciyada söylegen sözinen.

                                                            ***

Bizdiñ qasietti jerimizdi ıqılım zamandardan Wlı Dala dep, al babalarımızdı Wlı Dalanıñ wrpaqtarı dep atağan. Biz – solardıñ jalğasımız, Wlı Dalanıñ mwragerlerimiz. Osınau keñ baytaq Wlı Dalanıñ köginde halqımızdıñ baq jwldızı bolıp Jaña Qazaqstan düniege keldi. Bizdiñ Qazaqstanımız – wlı isterdiñ wyıtqısı bolğan Wlı Dala Eli! Bwl – bizdiñ tağdırımız! Bwl – bizdiñ tañdauımız! Mäñgilik Elimizde beybitşilik pen bereke bolsın! Halqımız aman bolsın! 

                                                         Nwrswltan Nazarbaev,

        Qazaq handığınıñ 550 jıldığına arnalğan halıqaralıq  konferenciyada söylegen sözinen.

Elbası Nwrswltan Nazarbaev Wlı dalamızdı Täuelsiz Qazaqstannıñ mäñgilik mekeni ekendigin är sanalı kökeyge kemeñgerlikpen jetkizip keledi.

Elbası wlı dala jaylı tağı da bir kemel oy tolğadı!

Elbası Wlı dalanı wlıqtau wlağatın körsetip berdi!

«Biz «Wlı dala elimiz» dep sanaluımız kerek»,- degen Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Nazarbaevtıñ bwl payımdı da saliqalı oyınan ärqaysımızdıñ köz aldımızda kösilip jatqan jäne de ärqaysımızdıñ sanamızda jañğırıp jatar  wlı dalanı mäñgilikke wlıqtau men sol wlı dalanı Mäñgilik eldiñ mäñgilik mekeni bolıp twruı üşin bügingi jäne keler wrpaqqa aytılğan amanat sındı bwl twjırımdı sözdiñ tereñ de tarihi mañızı bar. Jäne de Elbasınıñ bwl oyınan     Wlı dalanı Mäñgilik eldiñ mäñgilik mekeni etip wstap twru ol bügingi Täuelsizdigimizdi wstap twru ekendigin de är sanalı kökeydiñ jıqpay tanığanı da boldı. Öytkeni Elbası öziniñ köñil tolğanısındağı bir sätinde:

Babamnıñ qanı, anamnıñ jası,

Siñgen bwl dalam, qımbatsıñ mağan,

Bereke, birlik-qamaldıñ bası,

Wrpaqqa mäñgi til qatşı, dalam!,- dep    jır köñilimen tolğanğandığın da är qazaq balası jaqsı bilemiz. Endigi arada Wlı dalamızdıñ wlılığın  bügingi jäne keler wrpaq tani bilse eken degen niettegi söz bwl.  Elbasınıñ «Wrpaqqa mäñgi til qatşı, dalam!»,-dep jäne de tolğanarı endigi wrpaqtıñ kindigi de, nieti de, eñbegi de, oy-müdde maqsatı da Wlı dalamen mäñgilikke baylanısıp jatsa eken degen bağzı babalar amanatımenn ündesip twrğan wlağat esebinde qabıldar edik.

Elbası tolğanısınan oy tüye otırıp, Wlı dala degen  qasietti de, qasterli wğımğa Uaqıt pen Keñistiktiñ aqıl jetpeytin ölşemi sıyıp jatqanday körineri jäne de bar.  Äueli dala – keñistiktiñ  ölşemi. Dala – bizdiñ bağzı tarihımızdıñ bastauı, bügingi jılnamamızdıñ jalğası. Dala –  bizdiñ baba tarih, bastau közimiz! Dalamız qanşalıqtı keñ bolsa, tarihımız da sonşalıqtı auqımdı. Wlı dalanıñ ol şeti men bwl şeti qanşalıqtı  keñ bolsa, tarihımız da sonşalıqtı jıqpıldı da köp qatparlı. Wlı dala qanşalıqtı şiır bolsa, tarihımız da sonşalıqtı şım-şıtırıq. Sonı swñğıla köñilimen tüysine alğan Elbası osı Wlı dalanıñ tarihı jaylı Wlıtau baurayında tolğana aytqanı da jadımızda.

Wlı dala tarihın jinaqtau üşin Elbasımız qay qazınasınıñ bolmasın qaqpasın kim köringenge aşa bermeytin irgedegi Qıtay basşılığımen özi kelisip, şığıstağı Parsı men Mısırğa deyin ğalımdardı jwmsap, şaşırap qalğan qwndı qwjattardı jinatıp alıp jatqandığı da kemel oylı kemeñgerdiñ eldiñ jayın oylağandığı dep bilemiz. Sol oymen qazaq handığınıñ 550 jıldığın aytulı da atalı şarağa wlastıra bilgen Elbası wlı dalanıñ bügingi wlandarınıñ sanasın bir silkindirip almağı jäne de wlı dalanıñ ötkenine bir üñilsin, wlı dalanıñ ünine qwlaq türsin degen parasat payımı edi.

Dala bizge keñdikti, darqandıqtı, jomarttıqtı, qonaqjaylılıqtı, qayırımdılıqtı üyretti. Osınau qasietterdiñ bäri de är qazaqtıñ qanında bar. Wlı dalamız keñ bolğannan keyin köñilimiz de keñ, tarılayıq desek te tarıla almas edik. Wlı dalamız darqan da,  jomart ta  bolğannan keyin biz de solmız! Wlı dalamızğa, onıñ ön boyına qazaqtıñ adal nietiniñ dastarhanın jaratqannıñ özi ırısımen birge jayıp tastağan, qonaqjaylılığımız da sol jaratqannan! Wlı dala bizge ärdäyim qayırımdılıqpen qarap keledi. Key keyde sol dalanıñ säl eñkeyip-aq alar oljasınan qwr qalıp jatarımız da bar. Asqaq köñilmen şauıp öte şığamız. Sonda da sol dala öz balasına degen bir sıbağasın saqtap aq otıradı. Tarıqtırmaydı, özegiñdi taldırmaydı, Ämanda solay!

Wlı dalanı igeru, oğan ielik etu qay-qaşanda ata-babalarımızğa oñaylıqqa tüspepti. Sonday sätte de ata babalarımızdıñ dalalıq danalığı, keñ daladay kösilgen şeşendigi men kösemdigi qwtqarıp qala alğan eken. Mına qarañız, 1742 jılı oyrattıñ qolına tüsken Abılay swltandı qwtqarıp alu üşin elşilikke barğan qaz dauıstı Qazıbek bi qalmaqtıñ qontayşısınıñ qoñır ordasınıñ qaq törinde otırıp, bılay demep pe edi:

Biz qazaq degen mal baqqan elmiz,

Eşkimge soqtıqpay jay jatqan elmiz.

Elimizden qwt-bereke qaşpasın dep,

Jerimizdiñ şetin jau baspasın dep,

Nayzağa üki taqqan elmiz.

Eşbir dwşpan basınbağan elmiz,

Basınan söz asırmağan elmiz.

Dosımızdı saqtay bilgen elmiz,

Däm-twzımızdı aqtay bilgen elmiz.

Atadan  wl tusa, qwl bolamın dep tumaydı,

Anadan qız tusa küñ bolamın dep tumaydı.

Wl men qızdı qamatıp otıra almaytın elmiz.

Sen qalmaq bolsañ, biz qazaq qarpısqalı kelgenbiz

Sen temir bolsañ, biz – kömir, eritkeli kelgenbiz.

Qazaq, qalmaq balası tabısqalı kelgenbiz

Tanımaytın jat elge tanısqalı kelgenbiz,

Tanısuğa könbeseñ, şabısqalı kelgenbiz.

Sen qabılan bolsañ, men – arıstan, alısqalı kelgenbiz.

Jaña üyretken jas twlpar jarısqalı kelgenbiz,

Twtqır sarı jelimmin jabısqalı kelgenbiz.

Berseñ jöndep bitim ayt, ne twrısatın jeriñdi ayt!

Wlı dalanıñ jaydarı jaysañdığı da, wlı dalanıñ aybındı aybarı da bi babamızdıñ minezimen  dala üni, dala aybarı jäne de dala ruhı bolıp jau aldında da osılayşa asqaqtağanın qaytersiz?!

El birligi- Wlı dalanıñ wlı babalarınıñ amanatı!«Köp qorqıtadı, tereñ batıradı. Twlpardıñ tört twyağınday birligiñ bwzılmay, berekeli bolğanıña eş närse jetpeydi.Qilı-qilı zaman bolar. Sıylassañ jekjat ta tuıs. Jekjattı sırttan izde. Tilektes köbeyer, tınısıñ keñeyer. Tuıstıq twtastığıñ nığayıp, jekjattığıñ jalpaq elge jayılıp jatsa, eldigiñniñ üstem bolğanı!»- degen Ötjan bi  Kürjiwlınıñ  ösieti bügingi künimizge de jarap twrğan wlağat emes pe?! Jäne de Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ « El birligi-eñ asıl qasiet. Bizdiñ babalarımız tiri boluı üşin bir bolğan, biz iri boluımız üşin bir boluımız kerek»,-degen payımdı pikirinen dala danalığınıñ sabaqtastığın añğarar edik. Bwl Wlı dala ruhınıñ bügingi wrpaq sanasınan ketpegeni de, öşpegeni de  bolar bälkim! Qlı dalanıñ bügingi sanasın da ruhın da jañğırtuşı Elbası ekendigin aytqandı da jön sanap otırmız.

Wlı dala bizge swlulıqtı sıyladı, äsemdikke, izgilikke, meyirimge üyretti. Wlı dala – osınau qas-qağım sättey ömirdiñ «Dünie oylap twrsam şolaq eken, adamdar bir birine qonaq eken»,- degizip mına dünieniñ jalğandığın tüsindirdi, attıñ jalı, tüyeniñ qomında jürip «Dünie künde ötedi, tünde ötedi, köñilden öleñ aytsaq kir ketedi»,-dep mına  dünieni süyudi paş etti. Şırqap salar  äsem änimiz de , kümbirlete tartar şalqar küyimiz de,  «qws salıp aydın köldi dabıldatqan» sayatşılıq önerimiz de, serileu de saldau degdar bolmısımız da osı dalamen bitken minez ben  qasiet degenimiz de abzal.

Tau –  bizdiñ äkemiz, Dala – anamız ispetti. Biz dalağa qarap säygüligimizdi baptaytın halıqpız! Dala – meniñ jörgektegi ünim bolıp uildep, besik jırı bolıp  terbetedi, täy-täy basqan är qadamımnıñ kuäsindey körinedi, qwlın ğwmırımnıñ oyqastay şapqan alañsız tirligi bolıp şattanadı, asau tayday alaswrğan alapat bwla küşimniñ ayğağınday bwlqınadı, oşaq jağıp, otau tikken adami tirligimniñ kök tütini bolıp kölbeydi, dalağa tän darhan bolmısımnıñ tuınday bolıp jelbireydi, tal besikten jer besikke deyin keruen tartqan ğwmır köşimniñ sıbızğılı sırınday, qara dombıranıñ şanağınan  tögilgen mamırajay küydey äldileydi, qara  qobızdıñ  şeginen  şer bolıp tögilgen sarınday say süyegimdi sırqıratadı. Dala – meniñ  maral otı köktegen mamırajay tirşiligimniñ, mayda qoñır sağınışımnıñ ayğağı!

Biz –  tauğa qarap qıranımızdı baptaytın halıqpız! Tau-meniñ ömir boyı talpınıp kele jatqan biiktegi asqaq armanım, qol jetpey ketken ardağım, sarqırap ağar ğwmır özenim, oyğa jañbır jauğanda, şıñ basına jauar äppaq qarım men  kögildir mwnarım, qwmarım men twmarım, salqın samalım men saumalım! Arman da arman biigim!

Wlı Dala! Jazılıp jatqan jalpaq keñistik, jasanıp, türlengen jazira jaylau,  jusanı men juası bwrqırap, boz ködesi men aqseleuin jamılğan şapqat ölke, jasıl şalğını men jalañaş kölderi köz tartatın kökşil dünie, erke özenderi esile aqqan at şaptırım alqap, at şoqıtıp şığatın adır beleñ, qiyalay tartatın qırat, kerbezden jelpitin kerimsal lep, sarayıñdı aşatın samal jel, kökjiekti kömkere şökken kök öñez mwnar, sağınıştıñ belgisindey sarsañ qılğan sarı sağım, şañqay tüste şalqalap kelip jay tastaytın şağırmaq bwlt, bäri-bäri seniñ ön boyıñda örilip jatqan joq pa?!

Wlı dala!  Jasanğan, jaynağan jazira dünieniñ bar bazarı ğana emessiñ, keñdiktiñ, darhandıqtıñ, şeksizdiktiñ, batıldıqtıñ, erkindiktiñ  baba tekti rämizisiñ, asqaq armannıñ, biik mwrattıñ,  mağınalı maqsattıñ, jüyrik köñildiñ, wşqır qiyaldıñ, selkeusiz kezimnniñ, patşa parasattıñ, tulağan jürektiñ, tasığan qannıñ, lıqsıp şıqqan wlı şejireniñ mäueli bağısıñ, tartılmağan tamırısıñ!

Wlı dala! Seniñ qıltanaqtan qıltiıp köriner kögildir köktemiñ de, jadırağan şuaqpen janı kirip jayqalğan jasıl barqıt jaydarı jazıñ da,  mwñlı bir änimen qaytqan qazben birge qaytar bazar qızığıñdı bauırıñnan beretin qoñıltaq qoñır küziñ de,  aq jamılıp, ayaz ben üskirikti ürlep twratın altayı aq borandı qısıñ da  ğajap qoy, şirkin! Sonıñ bäri de dalanıñ  mezgil boyauımen, mir örnegimen, tirşilik ğadetimen, önip  örnektelip kele jatqan  ömir ğoy, ömir!

Wlı dala! Seniñ tösiñdi mekendegen qazaq degen qaysar, qayrattı da beybitsüygiş halıqtıñ tabiğatına tartu, tarihına  taralğı etken  öşpes  erlik, ökinbes märttik,  kemeñger oy men  kemel aqıldılıq, hanınday qaharlı, biindey payımdı, batırınday aybarlı aqsüyek bekzada bolmıs, än bolıp şalqıp, küy bolıp tögilgen zor mahabbat, ağıl-tegil qoparlıp dariya dünieniñ özin şayıp ketetin öleñ-jır, añız-dastan osı dalanıñ üstimen köşip,  bwldırlı  bwlıñğır uaqıttıñ bwltımen birge jöñkilip, zamana köşiniñ zar zapıranınday aqtarılıp, sezim düniesiniñ seli bolıp  töñkerilip, köz jası bolıp möltildep, köñil qayauı bolıp sögilip,  şattıq jırı bolıp şalqıp,  sazı bolıp baurap, bizge jetkeni ğajabı men imani şükirşiligi bügingi Täuelsizdik! Qazaqtıñ Täuelsizdigi!

Twtas bir eldiñ, twtas bir halıqtıñ ğasırlar boyı armandap kelgen  täuelsizdigin özi jariyalap, sol täuelsizdiktiñ kök bayrağın öz qolımen twñğış kötergen Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev sındı tarihi twlğanıñ erligi men wlılığın  ayta kelip, kezinde  «Täuelsiz qazaq eliniñ tarihı sol eldiñ eki tizgin, bir şılbırın öz qolına wstağan Nwrswltan Nazarbaevtıñ tağdırı, bwğan kerisinşe Elbasınıñ tağdırı qazaq eliniñ tağdırı men tarihı bolıp qalıptastı. Bwl qos tağdır-twtas bir halıqtıñ tağdırı!  Nazarbaev neni de bolsa elimen birge kördi, elimen birge tözdi, elimen birge jeñdi! Qazaq elin, qazaq degen wlttı älem eñ äueli Nazarbaev esimimen, Nazarbaev kelbetimen tanıdı. Bwl – tarihi aqiqat!»,-degen pikirimizdi de jariyalağan edik.

Elbasınıñ öz jüreginde terbep kele jatqan mına  Wlı dalanıñ   kögildir zañğar aspanında qırandar ğana  qalıqtap,   keñ jazira tösinde  säygülikter men kieli kiikter ğana jüytkise eken!  Qazaqstan sındı Wlı dala eliniñ wrpaqtarı Täuelsizdiktiñ  kök bayrağın  biikke  kötere otırıp,  el ekonomikasınıñ jaqsı jetistikterimen, ıntımağı jarasqan halqınıñ mızğımas birligimen törtkül dünieni süysindire berse eken!

Elbasınıñ Wlı dala elin Mäñgilik el etsem  degen añsarlı armanı men mwratına jetkize gör Täñiri!

Jabal Erğaliev, jazuşı, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri, Parlament Senatınıñ deputatı

Abai.kz