Jeltoqsannıñ 11-inde Qırğızstanda konstituciyalıq reforma turalı referendum ötti. Resmi mälimet boyınşa, dauıs beruşilerdiñ basım böligi prezident ökiletin küşeytu, prem'er-ministrdiñ ökileti arqılı bilikti ortalıqtandırudı jaqtağan. Jaña özgeristerge säykes jergilikti keñester saylap kelgen äkimderdi prem'er-ministr tağayındaydı. Bwl – Qırğızstanda 2010 jılğı säuirdegi revolyuciyadan keyin qabıldanğan jaña konstituciyağa engizilgen alğaşqı özgerister.

Prezident Almazbek Atambaevtıñ wsınısımen bastalğan konstituciyalıq özgeristerdi referendumğa şığaruğa oppoziciyalıq «Atameken» partiyası qarsı bolğan. Azattıq tilşisi «Atameken» partiyasınıñ jetekşisi Omurbek Tekebaevpen swqbattastı.

Omurbek Tekebaev 2005 jılı sol kezdegi Qırğızstan prezidenti Asqar Aqaev pen 2010 jılı Qwrmanbek Bakiev qızmetterinen ketken kezde belsendi äreket etken qırğız sayasatkerleriniñ biri boldı. 2010 jılı şildede Qırğızstan Uaqıtşa ükimeti törağasınıñ orınbasarlığına tağayındalıp, konstituciyalıq reformalardı jürgizuge jauaptı konstituciyalıq keñes törağası qızmetin atqarğan. Keyinnen Qırğızstannıñ sot jüyesin äri qaray reformalau boyınşa komissiyanı basqarğan. 2015 jılı «Atameken» partiyasınıñ tizimimen parlament deputatı bolıp saylanğan.

«MAQSATIMIZ – JAÑA AZAMAT QALIPTASTIRU EDİ»

Azattıq: - Referendum ötkizuge ne sebepten qarsı boldıñız?

Omurbek Tekebaev: - Konstituciya – töñkeristen keyin uaqıtşa ükimet qabıldağan tarihi jäne sayasi qwjat. Eki töñkeristen keyin el qalauımen jaña sayasi jüyege köşetinimizdi anıqtadıq, basqaşa şeşim mümkin emes edi. Negizgi maqsatımız jaña sayasi mädeniet qalıptastıru, jaña azamat, jaña saylauşı qalıptastıru bolatın. Sol üşin konstituciya on jılğa deyin özgertilmesin dep keliskenbiz. Öytkeni jaña dästür bir künde payda bolmaydı. Qiınşılıqtı jeñip, şıdau kerek. Bwl biz üşin sayasi-moral'dıq ülken satı äri sın edi. Biraq prezident Atambaev on jıldı kütpey konstituciyanı özgertuge ärekettendi. Ekinşiden, konstituciyanı özgertudiñ jazılğan jäne jazılmağan erejeleri bar. Konstituciyağa kirgen özgertulerge el mwqtaj boluı kerek. Onı el işinde aşıq talqılağanda özgeristiñ de legitimdiligi payda boladı. Ökinişke qaray, Atambaev bwl özgeristi kuluarda jasap, deputattarğa qısım jasau jolımen Jogorku Keneşke (parlamentke – red.) engizdi. Keybireuler qanday özgerister ekenin de bilmeydi. Bwl özgerister sayasi jüyeni damıtu üşin emes, eski joldı qayıra engizu üşin jasalğan äreket boldı. Endi prezident Atambaev qızmetinen ketse de, öziniñ sayasi ıqpalın qaldırıp, partiyası arqılı Qırğızstandı basqara beruine mümkindik aladı.

Omurbek Tekebaev jurnalisterge swhbat berip twr. Bişkek, 11 jeltoqsan 2016 jıl.

​Azattıq: - Atambaev keyin qaytadan prezidenttik saylauğa qatısuı mümkin be? Qırğızstan prezidenti mwnday boljamdardı joqqa şığardı emes pe?

Omurbek Tekebaev: - Meniñ oyımşa, bir-eki jıldan keyin prem'er-ministr bolıp kelip, 2020 jılı parlament saylauınan keyin tağı da bes jılğa prem'er-ministr bolıp qalğısı keletin sekildi. Bwl – Putin-Medvedevtiñ qırğızşa nwsqası.

Azattıq: - Konstituciyağa engizilgen özgeristen soñ prezidenttiñ ökileti küşeye me?

Omurbek Tekebaev: - Prem'er-ministr men prezidenttiñ biligi küşeyedi. Endi prem'er-ministr äkimderdi özi tağayındaydı, qızmetten özi bosatadı. Bwrın ol jergilikti deputattardıñ qwzırında bolatın. Prezident qorğanıs ministri men memlekettik qauipsizdik ministrin özi tağayındaydı. Oğan prem'er-ministr aralasa almaydı. Söytip prezident prem'erdiñ esebinen öziniñ ökilettigin küşeytti. Küştik qwrılımdar prem'erge bağınbauı – bolaşaqta konfliktige soqtıratın qauipti jayt. Endi sot biligi de täueldi boladı. Prezident tärtiptik komissiya arqılı sud'yalardı qızmetten bosata aladı.

Azattıq: - Tayauda Özbekstan prezidenti Şavkat Mirziyaev iri qala basşıların saylau qajettigin ayttı. Al Qırğızstan konstituciyasındağı özgerister saylanbalı äkimderin tağayındaudı közdeydi. Sebebi ne dep oylaysız?

Omurbek Tekebaev: - Demokratiya jöninen aymaqtağı basqa elderden ayırmaşılığımız bar elmiz. Avtoritarlıq eldiñ jaña prezidenti demokratiyalıq özgerister jasaymın, jergilikti jerlerge qwqıq beremin dep otır. Al bizde kerisinşe qaytadan ortalıqtandıruğa köşu dwrıs bolmadı.

«OYLANBAY AYTQAN SÖZ»

Azattıq: - Qırğızstanda bilik pen oppoziciyanıñ qatınası qanday? Oppoziciya quğındala ma?

Omurbek Tekebaev: - Mümkindigi jetkenşe quğındauğa tırısadı, quğındalğandar da, qamalğandar da bar. Bükil memlekettik resurstar jwmıladı keyde. Biraq bizde oppoziciya men azamattıq qoğam basqa körşiles elderge qarağanda küştirek. Qırğızstandağı oppoziciyanı şekteuge prezident Atambaevtıñ uaqıtı jetpeydi dep oylaymın.

Azattıq: - Aqaev pen Bakiev kezimen salıstırğanda qazirgi Qırğızstanda demokratiya qay deñgeyde?

Omurbek Tekebaev: - Soñğı bir jarım jılda qayıra eski jolğa tüsip kelemiz. Atambaev avtoritarlıq jolğa tüsti.

Azattıq: - Prezident Atambaev tayauda «Nazarbaev pen Putin tağı bir merzimge qal dep ayttı, men qalmaymın» dedi. Bwl pikirge qalay qaraysız?

Qırğızstan prezidenti Almazbek Atambaev (soldan oñğa), Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev jäne Resey prezidenti Vladimir Putin WQŞW sammiti ayasındağı kezdesu kezinde. Bişkek, 28 mamır 2013 jıl.

​Omurbek Tekebaev: - Atambaevtıñ oylanbay aytqan sözi dep esepteymin. Mwnı äldebir sayasatkerler, deputattar, sayasi sarapşılar aytsa, bälkim bolatın şığar. Tığız qarım-qatınastağı el basşılarınıñ namısına tiyui mümkin sözderdi dwrıs bolsa da, bizdiñ eldiñ müddesine ziyan keltirmese de, prezident aytpauı tiis edi. Atambaev äli bir jıl bolsa da, sol prezidenttermen jwmıs isteydi, sondıqtan ol söz elaralıq qarım-qatınasqa äser etui mümkin.

Azattıq: - Özbekstan prezidenti Islam Karimovti jerleuge prezident Atambaev ne sebepten barmadı dep oylaysız?

Omurbek Tekebaev: - Ortalıq Aziya elderimen tarihımız bir tuısqan elmiz, mädenietimiz, mentalitetimiz bir. Jaqsılıqta da, jamandıqta da bir-birimizdi qoldauımız kerek. Revolyuciyadan keyingi ahualda Nazarbaev pen Karimov bizdi söz jüzinde bolsa da qoldadı. Karimov ölgennen keyin Atambaev özi barıp qwrmet körsetui kerek edi. Atambaev pen Karimovtiñ qarım-qatınası jaqsı bolmağanı jasırın emes. Sol üşin barmadı dep oylaymın. Biz jeke mämile, qarım-qatınastardan, sayasi kon'yunkturadan joğarı twruımız kerek. Ökinişke qaray, Karimovtiñ qazasına Özbekstanğa barıp köñil aytpağan Ortalıq Aziyadağı jalğız prezident – bizdiñ prezident bolıp qaldı.

«QAZAQSTANĞA EKSPORTIMIZ 60 PAYIZ AZAYDI»

Azattıq: - Euraziya ekonomika odağına kiru Qırğızstanğa paydalı boldı ma?

Omurbek Tekebaev: - Euraziya ekonomika odağına kirgennen keyin Qazaqstannıñ qolında şekaranı jauıp tastau, türli sanitarlıq talaptar qoyu siyaqtı köp instrumenttter payda boldı. Qazaqstanğa eksportımız 60 payızğa azaydı. Atambaev «qazaq tuğandar laboratoriya qwruğa aqşa beremiz dep bermey qoydı, biz rınokqa dayar bolmay qaldıq» dedi. Nazarbaevtıñ uädesin kütpey 30 million dollardı özimiz tabuımız kerek edi. Onıñ ornına biz 30 million dollarğa ekinşi köşpendiler oyının ötkerdik. Ökinişke qaray, Euraziya ekonomika odağı Qırğızstan ekonomikasına ülken soqqı boldı. Çelyabinskiden qızanaq, Belarus'ten süt pen et äkeletin jağdayğa jettik. Bwrın olardı biz eksporttaytın edik.

Azattıq: - Azattıqtıñ Qırğız qızmetine bergen bir kommentariiñizde «Atambaev qızmetinen ketken soñ söylesemin» dep neni meñzediñiz?

Qırğızstan Uaqıtşa ükimetiniñ müşeleri (soldan oñğa): Almazbek Atambaev, Roza Otunbaeva jäne Omurbek Tekebaev. Bişkek, 17 mamır 2010 jıl.

​Omurbek Tekebaev: - Biz biliktiñ köp zañsız äreketterin bilemiz. Äzirge qolımızda tergeu qwjattarı joq. Körip twrğan qwjattardı ala almaymız. Biraq Atambaev bilikten ketkennen keyin onday mümkindikter boladı.

Azattıq: - Qazaqstan oppoziciyasımen baylanıstarıñız bar ma? Olardıñ qanday jağdayda ekenin bilesiz be?

Omurbek Tekebaev: - Bwrın Social-demokratiyalıq partiyamen qarım-qatınasımız bolğan. Ökinişke qaray, soñğı birneşe jılda baylanısımız azaydı. Bälkim bizdiñ qızığuımız azaydı ma eken? Onıñ üstine Qazaqstan oppoziciyası da sapalıq özgeristerge wşıradı. Olar da el aralıq mämilelerge, qırğız täjiribesine qızıqpay qaldı.

Azattıq: - Birqatar halıqaralıq jäne jergilikti qwqıq qorğauşılar men sarapşılar, sayasatkerler Qazaqstandı «avtokratiyalıq basqaru jüyesi ornıqqan el» dep sipattaydı. Sizdiñ pikiriñiz qanday?

Omurbek Tekebaev: - 2010 jılı biz Uaqıtşa ükimet qwrğanda şekara jabılıp ekonomikalıq blokadağa alındıq. Qırğızstan täjiribesin aqparat qwraldarı aqılı diskreditaciya jasauğa tırıstı. Keybir memleket basşıları bizdegi sayasi reformalarğa qarsı şıqtı. Sol kezde Qıtay elşisi «bwl – sizderdiñ işki isteriñiz, biz kez-kelgen rejimmen jwmıs istesemiz» dedi. Qoñsı memleketter osınday wstanımda boluı kerek. Sayasatker twrğısınan aytsam, Qazaqstanda qanday rejim bolsa dağı Qırğızstan üşin paydalı bolsa, ol rejimmen jwmıs istesem, jaman ne jaqsı dep aytpaymın. Bwl – eldiñ tağdırı, eldiñ şeşimi. Al adami twrğıdan aytsam, älbette qazaqtar da bizdey namıstı el. Erkindikti bizdey süyedi, olarğa da demokratiya jarasadı. Demokratiyalıq rejim bolsa sauda kelisimderi, ekonomikalıq kelisimder jeke adamnıñ wstanımdarına täueldi bolmaydı.

Azattıq: - Quğındağı qazaqstandıq bankir, oppoziciyalıq oligarh Mwhtar Äblyazov juırda franciyalıq «Liberas'on» gazetine bergen swhbatında: «2005 jılı Qırğızstandağı rejimdi qwlatu üşin oppoziciyasın qarjılandırdım. Post-sovettik respublikalardıñ birinde bolsın procestiñ bastalğanı, dwrıs reformalar jürgizgeni men üşin mañızdı edi» depti. Bwl söz şındıqqa say kele me?

Omurbek Tekebaev: - Birinşiden, eşqanday revolyuciya aqşamen jasalmaydı. Revolyuciya bolu üşin ob'ektivti şarttar kerek. Qırğızstandağı eki revolyuciyağa da qatısqan adammın. Sırttan da, işten de ülken qarjılay qoldau bolğan emes. Eldiñ öz bastamasımen jüzege asqan oqiğanı bireuler öz bedeline paydalanğısı keletini bayqaladı.

Qırğızstanda bilikte otırğandan men prezident Asqar Aqaevtıñ bilikten ketuin talap etken şeruge qatısuşılar. Jappay ötken narazılıq şeruleri Aqaevtı bilikten ketirdi. 24 naurız 2005 jıl.

​Azattıq: - Degenmen, Äblyazov müldem qarjılay kömektespegen deuge bola ma?

Omurbek Tekebaev: - Onı naqtı ayta almaymın. Qırğızstanda «BTA banktiñ» akcioneri, direktorlar keñesiniñ müşesi Daniyar Üsenov (Qwrmanbek Bakiev kezeñindegi Qırğızstannıñ prem'er-ministri – red.) degen jigit bolğan. Bälkim sonımen mämile jasağan şığar. Biraq revolyuciyağa Äblyazovtıñ eşqanday qarjılay da, sayasi da äseri bolğan emes.

Azattıq: - Swhbatıñızğa raqmet.

Azat Europa / Azattıq radiosı