Ұлы дала дәстүрі | Kerey.kz/Керей.кз

Köz qaras Mädeniet Ruhaniyat Qazaq şejiresi

Wlı dala dästüri

| Jan 12, 2017

Iä,Wlı dala dästüri ğasırdan ğasırğa wlasqan bay mädenietke ie.Onıñ eñ alğaşqısı bükil adamzattıñ sanasına silkinis jasağan mistikalıq dästür.Ol tabiğat pen tığız baylanısta boldı.Ejelgi adamdar tabiğattıñ ärtürli qatal qwbılıstarına tötep bere almadı.Adam öziniñ älsizdigin sezingende közge körinbeytin qwdıretke tabınıp jalbarınatını anıq.Mine osılay dala añızdarı payda boldı.Sol añızdar adam sanasında qwday turalı wğımdı qalıptastırdı.Jer silkinisi,jañbırdıñ jauuı,dauıl twru,sel jüru,nayzağay jarqılı.t.b.tabiği qwbılıstardı ejelgi adamdar qwday jasadı dep tüsindi.Sozsa qolı,şıñğırsa dausı jetpeytin kün men aydı ejelgi adamdar qwdaydıñ özi dep bağaladı.Soğan mwñın şağıp,küş quat swrap jalbarındı.Jer betindegi eñ köne Täñirşildik dästüriniñ negizi osı kezeñderde qalandı.Täñirşildikti bireuler dinmen şatastıradı.Bwl qate pikir.Täñirşildik pälsafası tek dästürmen sabaqtas wğım.Keiinnen payda bolğan ärtürli dinderdiñ ıqpalına wşırap dini joralğılardı boyına siñirip aldı.Täñirşildik dästüri tabiğatpen tığız qarım qatınasta keñ qanat jaydı.Jer betindegi qıbırlağan tirşilik iesiniñ bärinde jan bar.Janı bardıñ iesi bar.Iesi bardıñ kiesi bar.YAğni basqaruşı piri.Ol tirşilik iesin toqtatu üşin äueli pirine söz saladı.Pir Täñirden rwhsat aladı. Täñir qanday şeşim qabıldasa tağdır solay şeşiledi dep tüsingen.Qazaqta « peşenesine ne jazılsa bala sonı köredi» degen tämsil bar.Täñir közge körinbeytin tirşilikti basqaruşı qwdret iesi.Täñir degen sözdiñ wğımı tañnan iñirge deyin bilik jürgizuşi qwdret iesi degen tüsinik.Ol şıqqan tañnıñ arayımen bükil jer betine taraydı.YAğni jerge,adamğa jan berip nwrlandıradı.Onıñ ornı kök aspanda dep tüsingen.Ejelgi türkiler täñirden tileu tilep,aruaqtardı qattı qasterlegen.Jaulasqan jaqta ata babalarınıñ ziratı bolsa onı qaytaru üşin janın pida etken.Aruaq keşirmeydi dep tüsingen.Täñirden tileu tilegende biik tauğa, bolmasa biik töbeniñ basına barıp tastardı üşbwrış etip qalaydı.Sosın atıp kele jatqan tañğa qarap,qolın köterip, alaqan jayıp tileu tileydi.Al aruah degen sözdi eki mağnada tüsinuge boladı.Biri Ar-ruh «arulap jerlengen adamnıñ ruhı tirilerdi qorğap qorşap jüredi» degen tüsinik.Qazaq äldeneni küşke salğanda «ya aruah»dep ayğaylaytını sol sebebti.Ekinşisi «arıñ taza ruhıñ mıqtı ma?» degen mağana.Täñirdiñ keñ tarağan ösietterinen jer betinde ärttürli kitaptar jazılıp,dinder payda boldı.Täñirdiñ on eki ösieti bar.Birinşi ösiet-adamgerşilik.YAğni adamdı dinine,näsiline,tiline qarap bölme.Adamdıq qasietine qarap bağala,senim art.Bwl bükil adamzattıñ basın biriktiretin qwndı ösiet.Biraq är halıq özine ıñğaylı din jasap özgelerge üstemdik etkisi keldi.Däl osı jerde adamdar arasında idealogiyalıq qayşılıqtar payda bolıp qantögis bastaldı.Sol qantögis ğasırdan ğasırğa jalğasıp keledi.Bwnıñ soñı adamzat bir birin jer betinen joyıp jiberumen ayaqtalatını aqiqat.Sondıqtan adamzat dini idealogiyadan sanalı türde bas tartıp,ejelgi täñirşildik,dästürşil mädenietke qayta oraluı kerek.Bas tartu degende dindi tübegeyli joyıp jiberu mümkin emes.Din bola beredi.Biraq üşinşi deñgeyge tüsui kerek.Birinşi zañ,ekinşi dästür twruı tiis.Dini idealogiya/qanday ağım bolsada/adamnıñ erik-jigerin älsiretip,ruhın joyıp masıldıqqa beyimdeydi.Masıl adam qızğanşaq boladı.Olar eñbekpen bayığan adamdardıñ tabısın qızğanıp tartıp alğısı keledi.Aşıq tartıp alsa qılmıstıq jauapqa tartılatının biledi.Sondıqtan qulıqqa baradı.Bay adamdı ügittep äldebir dinge kirgizip alu.Kirgizgen soñ «bauırım» dep basın aynaldırıp tespey soradı.Din qazirgi zamandağı tabıs tabudıñ eñ oñay jolına aynaldı.Dinniñ atın jamılıp qılmıs jasap jürgender el işinde kezdesedi.Olardan qoğamdı tazartu kerek.Qazir onı qolğa almasa erteñ olar ıqpaldı küşke aynalıp ketedi.Sebebi dini fanattardı paydalanıp memileketke qauıp töndiretin jat piğıldı adamdar bar.Qazaqstan hristian,islam,budda,katolik dinderiniñ ortasında twr.Osı qorşaudan şığu üşin Qazaqstan älemge öziniñ jaña dini koncepciyasın wsınuı kerek.Ol koncepciya ejelgi adamzattıñ basın biriktirgen Täñirşildik koncepciyası boluı şart.Sonda Qazaqstan Mäñgilik el ideyasın jüzege asıradı.Mäñgilik el ideyası adamzattıñ basın biriktirip tatu-tätti ömir süru qağidası.Endeşe Täñirşildik koncepciyası halıqtar dostığın nığaytudağı taptırmaytın qwral.Bükil adamzattı qantögis pen qızğanıştan qwtqaratın birden bir dwrıs jol osı.

Swltan Qağan

Qazaq etnogeneziniñ dağdarısı ham jaña koncepciya

kerey.kz

Arma ağayın! Şağın saraptama Birinşi, qazaq etnogeneziniñ dağdarısı kele jatır. Dağdarısqa qarsı qazaq etnogeneziniñ jaña koncepciyasınıñ jasalmauı alañdatadı. Biz qazir 18 ğasırlardağı qazaq han-swltandarı qabıldağan etnogenezdik koncepciyasımen äli ömir sürip kele jatırmız. Odan keyingi üş ğasırda kolonizaciyalıq kiriptarlıq etnogenezdik jaña koncepciyanı qabıldauğa häm transformaciyalauğa mwrsat bermedi. Qoldanıstağı qazaq şejiresin aşıp qarañız, rular şejiresiniñ koncepciyası 18 ğasırlarda qabıldanğan mizamğa säykes keledi. Tipti şejiredegi atalıq rular sol ğasırdağı qandayda bir tarihi twlğadan (batırdan) bastau aladı nemese şejiredegi atı atalatın rular 18- ğasırğa barıp toqtaydı, arı qaray üzik-üzik. Bwl 18- ğasırdağı jaugerşilik zamannıñ talabına say swrıptalğan qazaq etnogeneziniñ körinisi edi. YAğni qazaq şejiresiniñ koncepciyası qazaq etnogeneziniñ modelin qalıptadı. Ekinşi, sayasi jäne mädeni şeşimderdiñ
KÖKBAY ATA ŞIĞARMALARI – QAZAQTIÑ ÖRKENIETTİK ÖRESİNİÑ AYĞAĞI

kerey.kz

Adamnıñ bäri birdey emes. Aqıl-oyı erkin, mändi, qwndı dünieler tuğıza alatın, jasampazdıq quatı zor adamdar boladı. Sol siyaqtı örkeniettik äleueti (potencialı) zor halıqtar boladı. Onday qasiet özindik qwndılıqtar jüyetin jasay alatın, eşkimge wqsamaytın, tereñ tamırlı ruhaniyatı bar halıqtarda boladı. Qazaqtıñ bükil tarihı men mädenieti bizdiñ sonday halıqtar sanatına jatatınımızdıñ ayğağı. Sonday ayğaq Abaydıñ aqındıq mektebiniñ körnekti ökili Kökbay Janataywlı şığarmaşılığında molınan tabıladı… Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt
ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Naurız merekesi qwrmetine Panfilov köşesindegi Sahnada «Än qanatındağı Naurız» attı dästürli önerde jürgen jas orındauşılardıñ än keşi ötti.

kerey.kz

Bügin Almatı qalası äkimdigi Mädeniet basqarmasınıñ wyımdastıruımen Panfilov köşesi boyındağı sahnada Naurız merekesine arnalğan «Än qanatındağı Naurız» attı jas orındauşılardıñ dästürli än keşi joğarı deñgeyde ötti. Almatı qalası HH ğasırdıñ 30-jıldarınan bastap wlt mädenietiniñ wyıtqısı, ordası qızmetin atqarıp keledi. Dästürli önerdiñ iri ökilderi, zertteuşileri osı qalada twrıp, eñbek etti. Qazir de professionaldıq tiptegi dästürli muzıkanıñ eñ iri oşağı – Almatı. Mwnda etnomuzıkanıñ belgili qayratkerleri, dästürli dombıraşı, qobızşı, sıbızğışı, änşi-termeşiler äzirleytin arnaulı orta jäne joğarı oqu orındarı, öner wjımdarı şoğırlanğan. Qazaq köne muzıka aspaptarınıñ jer betindegi jalğız muzeyi men elimizdegi jalğız dästürli öner teatrı da osında. Soñğı uaqıttarı Almatı qalasında dästürli önerdi nasihattap jürgen jas önerpazdardıñ arnayı än keşi ötpep edi.