|  |  | 

Суреттер сөйлейді Қазақ шежіресі

Тегіне тартқан тереңдік

Гималай тауын кесіп өтіп, бес мың шақырым жолды артқа тастап Кашмирге жеткен Қытай қазақтарының тағдыр-талайы газет-журналдарға жарияланған шағын мақалалардан бастап, том-том романдарға да жүк болғаны белгілі. Бірақ, оның көбі сол оқиғадан біршама кейін жазылды. Ал «National Geographic» журналына Милтон Дж. Кларк есімді америкалық 1954 жылы ағылшын тілінде мақала жария­лапты. Автор мақаласын «Кашмирдегі атақты Шринагарға келген босқындардың арасында бір жылымды өткіздім» деп бастайды.1490929361_article_b Осы бір жылдың ішінде ол қазақ тілін үйренеді. Қазақтармен бірге Шринагарда өмір сүріп, тыныс-тіршілігін әбден зерттеп алған соң әлгі мақаланы жариялайды. Оған қоса ру көсемдерінің суреттерінен тартып қыз-келіншектердің, жас сәбилердің өзі түсірген оншақты суретін қоса шығарады. Өт­кен жылы осы «National Geograhpic» жур­­налы тұңғыш рет қазақ тілінде жарық көр­­ген болатын. Журнал жоғарыда атап өт­кен мақаланы қазақ тіліне аударып басты. Осы­­дан соң біз әлгі суреттерде бейнеленген жас қыздардың бірі, бүгінде сексеннің се­ң­­гі­ріне шыққан Фазила Жаналтайдың қа­зір Ас­танада тұрып жатқанын біліп, үйіне із­деп бардық.  

 

1954 жылғы суретте бүйірін таянып тұр­ғ­ан жас қыз хикметке толы ғұмырының бар­лық ауыртпалығын артқа тастап, бүгінде ұл-қыздарының, немере-шөберелерінің арасын­да жайқалған әжеге айналған. Зе­рек­тігі, сөз­ге шешендігі бірден байқалды. Ба­сынан қан­дай жағдай өтсе де жасымаған, қайта шың­дала түскен сияқты. Әңгімелесе ке­ле бұл кісінің Шығыс Түркістанның Ал­­тай аймағындағы (қазіргі Қытай Ха­лық Рес­публикасының Шыңжаң ұйғыр ав­то­но­миялық ауданы – автор) қарулы кө­те­рі­­лісті басқарған атақты Зуқа батырдың не­мересі Фазила Жаналтай екенін білдік. Өз әкесінің аты – Сұлтаншәріп. Біз тарих­тан Шығыс Түркістанды мекендеген қа­зақ­тардың жергілікті үкіметтен қысым кө­­ріп, Үндістанға қарай екі рет үдере көш­ке­нін білеміз. Бірінші көш Елісхан жә­не Зайып батырлардың жетекшілігімен 1938 жылы бас­талып, олар қаша жүріп қы­­тай әскерлерімен шайқасып, Тибет, Г­и­малайды асып, үш жылдың бедерінде Үн­дістанға жеткен. Бұл туралы жазушы Ж.Шәкенұлының «Қаралы көш» романында жан-жақты баяндалған. Ал екінші көшке Қа­либек әкім, Құсайын тәйжі, Сұлтаншәріп Зу­қаұлы, Дәлелхан Жаналтай есімді беделді адам­дар басшылық жасаған. Бұлар бастаған көш 1949 жылы елден шығып, 1951 жылы Каш­мирге жеткен. Міне, осы екінші көште 15 мың адамның ішінде он бес жастағы Фазила да бар болатын.

20170331092911_47487Фазила апа сол кездегі оқиғаларды кү­ні кеше болғандай баяндайды. Ештеңені ұмы­т­паған. «Біз ол кезде баламыз. Бірақ сол көш барысындағы түрлі оқиғалар ер­те есей­тіп жіберді. Суықтан, аштықтан, со­­ңы­мыздан қуған әскерлермен болған ша­й­­қастарда көптеген адам қайтыс болып кет­ті. Сап-сау келе жатқан адамдар тау ауруына шалдығып, ажалдары содан жетті. Кашмирге жеткенімізде бірге еріп шыққан өз туыстарымыздың тең жар­тысы жоқ еді…», дейді. Қазақ көші Шри­нагар қаласында көп тұрақтамаған. Фа­зила апаның айтуынша, сол кезде Америка Құрама Штаттарынан, Біріккен Араб Әмірліктерінен және Түркия тарапынан қазақтарды өздеріне қабылдау туралы ұсыныстар түскен. Рубасылар, әр әу­лет­тің үлкендері ақылдаса келе, діні бір, тү­бі бір түріктердің ұсынысын қабыл алу­ды жөн көріпті. Содан 1954 жылы Үн­діс­тан­­дағы, Кашмирдегі қазақтардың дені Түр­кия­ға көшіп кетеді. Белгілі бір себептермен сол жерде қалған отбасылар да бар. Фа­зила апайдың отбасы да Шринагарда қал­ған. Ол Қытай Халық Республикасының құ­ра­мындағы Шынжаң өлкесінде тәуелсіз Шы­ғыс Түркістан Республикасын құ­ру жо­­­лында ұлт-азаттық көтерілісті ұйым­дас­ты­­­рушылардың бірі Жанымхан қа­жының ұлы Абдулхамитке тұрмысқа шығады. Жа­­нымхан қажы қазақтан шыққан тұңғыш қар­жы министрі ретінде де танымал тұлға. Ол Шыңжаң өлкелік үкіметінде қаржы ми­нис­трі қызметін атқарған. Абдулхамит пен Фазила төрт баланың әке-шешесі атанғанда отағасы жүрек талма­сы­­нан қайтыс болып, отыздың ішінде жесір қал­­ған келіншектің мойнында бала-шағаны асы­­рау міндеті тұрды. 1969 жылы Фазила да балаларымен бірге Түркияға көшеді. Ол жақ­та былғарыдан киім тігумен айналы­са­ды. Түркияда өздерінің кішігірім фа­б­ри­каларын ашып, нәпақасын саудадан та­бады. Төрт баласына да жоғары білім әпе­реді. Бүгінде үлкені Зылиха елордада. Одан кейінгі Бешір Лондонда тұрады. Бри­таниялық әйгілі телерадиокорпорация Би-би-сиден зейнетке шыққан. Ахметі мен Тах­ирасы Түркияда. Олар да бірі инженер, екін­шісі ағылшын тілі пәнінің мұғалімі қыз­метін абыроймен атқарып жүр.       Кейіпкерімізге екінші баласына аяғы ауыр кезде, яғни Кашмирде жүргенде жары­мен бірге Меккеге бару нәсіп болған екен. Содан бері исламның қайнарынан қа­нып ішіп, ата-баба жолын ұлықтаумен ке­леді. «Жазмыштан озмыш жоқ» дейтін Фа­зила апа бес уақыт намазын оқып, оразасын ұстап, елордадағы еңселі шаңырағында ба­қытты өмір сүруде. Айгүл СЕЙІЛОВА, «Егемен Қазақстан» Астана

Related Articles

  • Керей таңба

      Керей шежіресіндегі  «Керей» атауы туралы көптеген әртүрлі пікірлер айтылып, ғылыми зертеулер жасалуда . Бірақ та ешкімде тарихты дәл болғанындай етіп шындығын жеткізе алмайтындығы өкінішті-ақ.Тек бірден бірге жалғасып, естіп білген жорамалдарға ғана сүйенетіндіктерінде болса керек. Жалпылай алғанда қазақ қауымында ауыз әдебиеті кеңінен өріс алып аңыз әңгімелер арқылы ғасырдан- ғасырға жалғасып тарихи мәліметтер бізге жеткені де баршаға аян. Құймақұлақ дана қариялардан қалған дала шежіресі, аңыз әңімелерінде  6-7-ғасыр шамасында қәзіргі монголия аумағы Орхон өзенінің жағалауына белгісіз сегіз «қоныс» келіп жайғасыпты. Оны сырттай көрген отырықты Монголдар «сегіз қоныс» немесе «келген сегіз» деп атап кетіпті. Ал монголдар сегіз санын «найман» деп атайды. Қәзіргі қазақ қауымының  найман руының алғашқы осылай аталуы ғылыми түрде дәлелденіп тұжырымдалған.

  • Қарамай мен Майтау өңірі қазақтың ежелден бергі атамекені(Шығыс Қазақия)

    Бұл жердің аты Майтау (独山子), суретте Майтау мұнай бұрғылау құрылғылары түсірілген. Шыңжаңда ол жылдары (40-жж) мұнай бұрғылайтын озық құрылғылар болмаған тұрса, аталмыш өңірдегі мұнайды кімдер бұрғылап жатыр? Совет (сәбет) одағымен қаншалық қатысы бар? Айтпақшы, сурет Шығыс Түркістан үкіметі құрылған жылдары түсірілген. Шығыс Түркістан үкіметін құруда Сәбет (совет) үкіметі сирек қазба байлықтарға астыртын мүдделі болған. Соның бірі- Уран және бірі- Мұнай. Уранды Алтайдан тапқан да мұнай-газды осы Майтау (独山子) мен Қарамайдан (克拉玛依) тапқан. Бұған дейін бұл өңірге (Майтауға) сәбеттің кен барлайтын тыңшылары келіп жер шарлап, астыртын картаға түсіріп қағазға нобайын қондырып кеткен. Жалпы, Қарамай мен Майтау өңірі қазақтың ежелден бергі атамекені саналады. Ұшы қиырсыз осы өңірде қазақтар мал төлдеткен, жер бетіне

  • РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ: ШЫҒЫС ҚАЗАҚИЯ ЖӘНЕ ШЫҢ ДУБАН

     Шыңжаң өлкесіне Қазақстан зиялылары екі түрлі кезеңде келе бастады. Бірі – 1916-1920 жылдары паналап келген Алаш зиялылары мен 30-ыншы жылдары ашаршылықта келген қазақ интеллигенциясы Қазақтар Шың Дубан (盛世才) үкіметін құруда екіге жарылды. Шәріпхан төре бастаған ұлт зиялылары (солтүстік Шыңжаңдағы барлық қазақтар) қолындағы әскери, саяси күшті тоқтатып Шың Дубанмен тікелей саяси байланысқа шықты. Бұған бүкіл қазақтың зиялысы атсалысты. Ал, Шығыс Шыңжаңның алтын діңгегі атанған Әліптің ұлы Елісхан Шың Дубан үкіметін құруға тіс-тырнағымен қарсы болды. Сондықтан қазақтың аз бөлігі Елісханға еріп, Шың Дубан үкіметіне қарсы Орталық Минго үкіметіне қарайтын Ма БуФаңның әскери үкіметін паналап, солардан саяси, әскери күш алып қайта айналып кеп Шың Дубанның үкіметін қиратуды ойласты. Шәріпхан төре Елісханға екі-үш рет

  • “Шәуешек келісімі” қазақ-қытай шекарасының негізі болды”

    Асылхан МАМАШҰЛЫ Қазақстан мен Қытай шекарасындағы бекет. Қорғас, 13 мамыр 2003 жыл. (Көрнекі сурет.) Осыдан 153 жыл бұрын, яғни 1864 жылы қазан айының 7-сі күні Ресей мен Қытай арасында “Шәуешек келісіміне” қол қойылды. Тарихшы Нәбижан Мұқаметханұлы 153 жыл бұрын қол қойылған осы “Шәуешек келісімі” қазіргі қазақ-қытай шекарасының негізі болғанын” айтады. Азаттық тілшісі Ресей және қазақ зерттеушілерінің ғылыми деректері мен пікірлеріне сүйеніп, Қазақстанның шығыс шекарасының шежіресін сүзіп шыққан еді. Қазақ-қытай шекарасының қалай тартылғанын зерттеуге тырысқан тілшіге әуелі ресейлік профессор, тарих ғылымдарының докторы Владимир Моисеевтің “Орталық Азиядағы Ресей мен Қытай (19-ғасырдың екінші жартысы – 1917 жыл)” зерттеуі ұшырасты. Бір жарым ғасырдан астам уақыт бұрын, қазан айының 7-сі күні Ресей мен Қытай арасында Шәуешек келісіміне

  • Қытай: Гансуде мекендейтін қазақтардың тарихы

    Қытайдың ішкі провинцияларындағы шалғай аймақтарда шашырап жүрген Қазақ диаспорасын зерттеу қазірге дейін көп қолға алынбай келе жатқан маңызды тақырыптардың бірі. Солардың арасынан ең алдымен Гансу қазақтарын атауға болады. І. Гансу қазақтарының тарихы және қазіргі жағдайы Қытай Халық Республикасының жүргізген ұлттық аумақтық автономия саясатының нәтижесінде 1954 жылы ШҰАР ға қарасты Іле Қазақ автономиялы облысы құрылды. Қазақтар негізінен осы обылыстың Алтай, Іле, Тарбағатай аймақтарында, сондай-ақ ШҰАР Мори-Қазақ, ШҰАР Баркөл-Қазақ автономиялы аудандарында үлкен шоғыр болып қалыптасқан. Осы аталған өңірлердегі қазақтарды диаспора деуден гөрі ШҰАР дағы тұрғылықты, ежелден келе жатқан этникалық қазақтар деп атасақ та теріс болмайтын ұқсайды. Ал Қытайдың ішкі жағында да, атап айтқанда Гансу мен Чиңхай провинцияларындағы елді мекендерді жарты ғасырдан астам

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: