|  |  | 

Суреттер сөйлейді Қазақ шежіресі

Тегіне тартқан тереңдік

Гималай тауын кесіп өтіп, бес мың шақырым жолды артқа тастап Кашмирге жеткен Қытай қазақтарының тағдыр-талайы газет-журналдарға жарияланған шағын мақалалардан бастап, том-том романдарға да жүк болғаны белгілі. Бірақ, оның көбі сол оқиғадан біршама кейін жазылды. Ал «National Geographic» журналына Милтон Дж. Кларк есімді америкалық 1954 жылы ағылшын тілінде мақала жария­лапты. Автор мақаласын «Кашмирдегі атақты Шринагарға келген босқындардың арасында бір жылымды өткіздім» деп бастайды.1490929361_article_b Осы бір жылдың ішінде ол қазақ тілін үйренеді. Қазақтармен бірге Шринагарда өмір сүріп, тыныс-тіршілігін әбден зерттеп алған соң әлгі мақаланы жариялайды. Оған қоса ру көсемдерінің суреттерінен тартып қыз-келіншектердің, жас сәбилердің өзі түсірген оншақты суретін қоса шығарады. Өт­кен жылы осы «National Geograhpic» жур­­налы тұңғыш рет қазақ тілінде жарық көр­­ген болатын. Журнал жоғарыда атап өт­кен мақаланы қазақ тіліне аударып басты. Осы­­дан соң біз әлгі суреттерде бейнеленген жас қыздардың бірі, бүгінде сексеннің се­ң­­гі­ріне шыққан Фазила Жаналтайдың қа­зір Ас­танада тұрып жатқанын біліп, үйіне із­деп бардық.  

 

1954 жылғы суретте бүйірін таянып тұр­ғ­ан жас қыз хикметке толы ғұмырының бар­лық ауыртпалығын артқа тастап, бүгінде ұл-қыздарының, немере-шөберелерінің арасын­да жайқалған әжеге айналған. Зе­рек­тігі, сөз­ге шешендігі бірден байқалды. Ба­сынан қан­дай жағдай өтсе де жасымаған, қайта шың­дала түскен сияқты. Әңгімелесе ке­ле бұл кісінің Шығыс Түркістанның Ал­­тай аймағындағы (қазіргі Қытай Ха­лық Рес­публикасының Шыңжаң ұйғыр ав­то­но­миялық ауданы – автор) қарулы кө­те­рі­­лісті басқарған атақты Зуқа батырдың не­мересі Фазила Жаналтай екенін білдік. Өз әкесінің аты – Сұлтаншәріп. Біз тарих­тан Шығыс Түркістанды мекендеген қа­зақ­тардың жергілікті үкіметтен қысым кө­­ріп, Үндістанға қарай екі рет үдере көш­ке­нін білеміз. Бірінші көш Елісхан жә­не Зайып батырлардың жетекшілігімен 1938 жылы бас­талып, олар қаша жүріп қы­­тай әскерлерімен шайқасып, Тибет, Г­и­малайды асып, үш жылдың бедерінде Үн­дістанға жеткен. Бұл туралы жазушы Ж.Шәкенұлының «Қаралы көш» романында жан-жақты баяндалған. Ал екінші көшке Қа­либек әкім, Құсайын тәйжі, Сұлтаншәріп Зу­қаұлы, Дәлелхан Жаналтай есімді беделді адам­дар басшылық жасаған. Бұлар бастаған көш 1949 жылы елден шығып, 1951 жылы Каш­мирге жеткен. Міне, осы екінші көште 15 мың адамның ішінде он бес жастағы Фазила да бар болатын.

20170331092911_47487Фазила апа сол кездегі оқиғаларды кү­ні кеше болғандай баяндайды. Ештеңені ұмы­т­паған. «Біз ол кезде баламыз. Бірақ сол көш барысындағы түрлі оқиғалар ер­те есей­тіп жіберді. Суықтан, аштықтан, со­­ңы­мыздан қуған әскерлермен болған ша­й­­қастарда көптеген адам қайтыс болып кет­ті. Сап-сау келе жатқан адамдар тау ауруына шалдығып, ажалдары содан жетті. Кашмирге жеткенімізде бірге еріп шыққан өз туыстарымыздың тең жар­тысы жоқ еді…», дейді. Қазақ көші Шри­нагар қаласында көп тұрақтамаған. Фа­зила апаның айтуынша, сол кезде Америка Құрама Штаттарынан, Біріккен Араб Әмірліктерінен және Түркия тарапынан қазақтарды өздеріне қабылдау туралы ұсыныстар түскен. Рубасылар, әр әу­лет­тің үлкендері ақылдаса келе, діні бір, тү­бі бір түріктердің ұсынысын қабыл алу­ды жөн көріпті. Содан 1954 жылы Үн­діс­тан­­дағы, Кашмирдегі қазақтардың дені Түр­кия­ға көшіп кетеді. Белгілі бір себептермен сол жерде қалған отбасылар да бар. Фа­зила апайдың отбасы да Шринагарда қал­ған. Ол Қытай Халық Республикасының құ­ра­мындағы Шынжаң өлкесінде тәуелсіз Шы­ғыс Түркістан Республикасын құ­ру жо­­­лында ұлт-азаттық көтерілісті ұйым­дас­ты­­­рушылардың бірі Жанымхан қа­жының ұлы Абдулхамитке тұрмысқа шығады. Жа­­нымхан қажы қазақтан шыққан тұңғыш қар­жы министрі ретінде де танымал тұлға. Ол Шыңжаң өлкелік үкіметінде қаржы ми­нис­трі қызметін атқарған. Абдулхамит пен Фазила төрт баланың әке-шешесі атанғанда отағасы жүрек талма­сы­­нан қайтыс болып, отыздың ішінде жесір қал­­ған келіншектің мойнында бала-шағаны асы­­рау міндеті тұрды. 1969 жылы Фазила да балаларымен бірге Түркияға көшеді. Ол жақ­та былғарыдан киім тігумен айналы­са­ды. Түркияда өздерінің кішігірім фа­б­ри­каларын ашып, нәпақасын саудадан та­бады. Төрт баласына да жоғары білім әпе­реді. Бүгінде үлкені Зылиха елордада. Одан кейінгі Бешір Лондонда тұрады. Бри­таниялық әйгілі телерадиокорпорация Би-би-сиден зейнетке шыққан. Ахметі мен Тах­ирасы Түркияда. Олар да бірі инженер, екін­шісі ағылшын тілі пәнінің мұғалімі қыз­метін абыроймен атқарып жүр.       Кейіпкерімізге екінші баласына аяғы ауыр кезде, яғни Кашмирде жүргенде жары­мен бірге Меккеге бару нәсіп болған екен. Содан бері исламның қайнарынан қа­нып ішіп, ата-баба жолын ұлықтаумен ке­леді. «Жазмыштан озмыш жоқ» дейтін Фа­зила апа бес уақыт намазын оқып, оразасын ұстап, елордадағы еңселі шаңырағында ба­қытты өмір сүруде. Айгүл СЕЙІЛОВА, «Егемен Қазақстан» Астана

Related Articles

  • Алтайдағы қазақтар Алаш Орда үкіметіне жолдаған ТІЛЕУЛЕСТІК xаты

    Осыдан бір ғасыр бұрын Қазақ-Қырғыз жұрты бірлесіп Алаш Орда үкіметін құрған кезде оған қолдаушы болып, тілеулестік білдірген шетжұрт қазақтарының бірі- Қытай Қазақтары еді. Алтай, Шәуешек және Құлжадан арт-артынан тілеулестік құттықтау xаттары мен Қазақ төл баспасына көмек сомаларын жолданған. Бір ғасыр бұрын Алтайдағы қазақтар Алаш Орда үкіметіне жолдаған ТІЛЕУЛЕСТІК xатынан үзінді. Хат Семейден шығатын “Сарыарқа” газетінде 1918-жылы басылған. Тілеулестік Қытай жұртына қараған Алаш ұранды Абақ Керейінен. Газеттен көруіміз бойынша Росияға қараған Қазақ-Қырғыз бірігіп, өз алдына жұрт болып, Алаш ордасын тігіп, Алаш туын көтерді дегенді естіп, патшамыз басқа болса да, ұранымыз Алаш, нәсіліміз Қазақ болғандықтан Алаш баласының басы қосылып жұрт қатарына кіруіне тілектестігімізді білдіреміз. Ойлаған ой орнынан шығып іске сәт берсін. Ұлт

  • Санкт-Петербургте Кенесары ханның кісесі сақталғаны анықталды

    Алаш әскері тақырыбын зерттеп жүріп, Сейілбек Жанайдаровтың 1915 жылы Санкт-Петербургтегі Ресей этнографиялық музейіне Кенесары ханның кісесін тапсырғаны туралы дерек кездестірдім. Бұл жәдігер «Ксе – пояс киргизского хана Средней Орды» деген атпен аталған музейдің қорында бүгінгі күнге дейін сақталған екен. Оны мәдениет және спорт министірі Арыстанбек Мұхамедиұлымен Санкт-Петербургтегі музейге барғанда өз көзімізбен көруге мүмкіншілгі туды. Сейілбек Жанайдаров 1918 жылы Атбасар Алаш әскери дивизионын құрған әрі Алашорда үкіметінің кандидат мүшесі болған азамат. Бұл жәдігер Сейілбек Жанайдаровтың қолына қалай түскенін зерттей келе анықтағанымыз – ол кісені Сейілбектің атасы – Кенесары ханның әскери қолбасшыларының бірі Жанайдар Орынбайұлынан қалған мұра екен. Жанайдар батырдың ерліктері туралы Мұса Шормановтың, Мәшһүр Жүсіптің, Доскей ақынның, Жамбылдың, Иманжан Жылқайдарұлының естеліктері

  • ҰЛЫТАУҒА БАРДЫҢ БА, ҰЛАР ЕТІН ЖЕДІҢ БЕ?

      Ұлар құсы ұясын биік таудың қиясына, ұшар басына салады. Қысы-жазы тау басын мекен ететін отырықшы, дене тұрқы кекілікке ұқсас келетін шағын ғана ұлар ешкімнің мазалағанын, тыныштығын бұзғанын қаламайды. Сондықтан да көзден жырақта, адамнан тасада тіршілік етеді. Ұлар құс торға түссе, дереу өліп қалады . Әлемнің бірде-бір зоопаркінен ұлар көрмейтініміз содан болар.   Тауда ойнаған кекіліктің, қалыңда жүрер бөдененің, тіпті қырғауылдың жұмыртқаларын үй тауығына бастырып, балапандарын қолға үйретуге болады. Шөжелері тегім, нәсілім басқа демей, телмеңдеп, тауықтың соңынан жүгіріп жүреді. Ал ұлар қолға үйренбейді. Жұмыртқасын тауық басып та шығара алмайды, балапанына адам қолы тисе болды – өледі. Қолға түспестігін меңзегені болар, қазақтың қара өлеңінде: Ұлытауға шықтың ба,  Ұлар етін жедің бе?

  • Мұстафа Өзтүрік – Қазақстан таэквондо мектебінің негізін қалаушы

    Азаттық радиосы Қарашаның 23-і Қазақстан таэквондо федерациясының негізін қалаушы Мұстафа Өзтүріктің туған күні. Түркияда туып, Тайбэйде білім алған Өзтүрік шығыс жекпе жегі – таэквондо шебері атанып, кейін Қазақстанда спорттың осы түрінің дамуына зор үлес қосты. Азаттық әйгілі таэквондошы қазақ туралы фотогалерея ұсынады. 1 Мұстафа Өзтүріктің Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында халық алдына шыққан кезі. Алматы, 1991 жыл. 2 Мұстафа Өзтүріктің Қазақстанда жұртшылық алдында таэквондо әдістерін көрсеткен сәтіндегі суреті. 3 Мұстафа Өзтүрік қазақтың ұлттық музыка аспабы – домбыраны басынан көтеріп ұстап тұр. Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы, Алматы, 1991 жыл. 4 Мұстафа Өзтүріктің Қазақстанға келген кездегі суреті. 5 Мұстафа Өзтүрік ат жетектеп тұр. Тараз қаласы, 1991 жыл. 6 Мұстафа Өзтүріктің шәкірттерімен

  • ҚЫТАЙ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЖАПОНИЯМЕН БАЙЛАНЫСЫ БОЛҒАН БА?

    “Жапонияда білім алған Қытайлықтар” атты (中国人留学日本史) бұл кітапта 19-20 ғ аралығында Жапонияда әр салада білім алған қытайлық оқушылардың тариxын түгендепті. Жапония қытайдың саяси мәдениеті мен саяси өзгерісіне қозғаушы күш болған бірден бір ықпалды мемлекет екенін бүгінгі қытай билігі ашып жарып айтпаса да Қазақстандық төл қытайтанушылар айтабілуі тиіс деп есептеймін. Цин үкіметін аударып билікке демократиялық қытай элитасының келуіне Жапондардың тіке ықпалы бар. Жапон-қытай қырғиқабақтығы себебінен екі ел арасындағы тариxи саяси ықпалдастық туралы бүгінгі көменес қытай билігі (共产党) көбінше жумған аузын ашпайды. Осмынлы үкіметі үшін Францсиядан білім алғандар қаншалық ықпалды болса, Цин мемлекеті үшін де Жапониядан білім алған қытайлықтар да әне сондай ықпалды болған. Цин-Жапон соғысынан (1894-1895 жж) кейін Жапония қытайдың терістік-шығыс

Пікір қалдыру

Электорнды поштаңыз сыртқа жарияланбайды. Белгі қойылған өрісті толтыру міндетті *

Аты-жөні *

Email *

Сайты

Kerey.kz/Керей.кз

Біз туралы:

Тел: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz тің бұрынғы нұсқасын http://old.kerey.kz тен оқи аласыздар!

KEREY.KZ

Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.

Сайт санағы: